Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ឆ្មា

|  |
| --- |
| ឆ្មា |
|  |
|  |

**សត្វឆ្មា ​​​​**(អង់គ្លេស: Cat) គឺ​​​​​​ត្រូវ​បាន​ហៅ​ថា​ **ឆ្មាតាមផ្ទះ** ឬ **ឆ្មាស្រុក** (*Felis​​​​​​​​​​​ catus*)​​​ គឺ​ជា​ថនិកសត្វcarnivoreមំសាសី(ស៊ី​សាច់​ជា​អាហារ​) នៃអំបូរ (felidae)

ឆ្មា​​ត្រូវ​បាន​គេផ្សាំង​អស់​រយៈពេល​ជិត​​១០ ០០០​ឆ្នាំទៅ​ហើយ។ បច្ចុប្បន្ននេះ​ ពួក​វាគឺ​ជា​​សត្វ​ចិញ្ចឹមដ៏ពេញនិយម​បំផុតក្នុង​​ពិភព​លោក។ ដើម​កំណើត​របស់​ពួកវា​ប្រហែល​ជា​មក​ពី​ ឆ្មា​ព្រៃអាហ្រ្វិក *Felis silvestris lybica។*

ឆ្មា​ពីដំបូងឡើយអាច​នឹង​ត្រូវបាន​គេ​ទុក​ចិញ្ចឹម​ពីព្រោះពួកវា​ស៊ីកណ្ដុរ ហើយ​នេះ​នៅ​តែ​ជា​ការងារចម្បងនៅ​ក្នុង​កសិដ្ឋាន​ពាសពេញ​ពិភពលោក​។ ក្រោយ​មក​ទៀត​ ពួកវា​ត្រូវ​បានគេចិញ្ចឹមដោយសេចក្ដីស្រឡាញ់ពីព្រោះពួកវាជាសត្វរួសរាយ​ គួរឱ្យស្រឡាញ់ ហើយ​ជាមិត្តល្អ។

ឆ្មាដែលនៅក្មេង​ត្រូវ​បាន​គេហៅថា *kitten ។​​​​ពេល​ខ្លះ​ ឆ្មា​ត្រូវ​បានគេ​ហៅថា​'**kittyឬ *pussycat។* ឆ្មា​ញី គឺ​ជា *queen ហើយឆ្មា​ឈ្មោលគឺ​ជា​* *tom។

## ទំហំ

ទម្ងន់ជាមធ្យមរបស់ឆ្មាក្នុងស្រុកមួយប្រែប្រួលពី 2.7 ទៅ 4.5 គីឡូក្រាម (6 ទៅ 10 ផោន) ទោះបីជាក្នុងចំណោមឆ្មាដែលមិនមែនជាពូជមានទម្ងន់រហូតដល់ 12.7 គីឡូក្រាម (28 ផោន) មិនមែនជារឿងចម្លែកនោះទេ។ ប្រវែងជាមធ្យមគឺ 71.1 សង់ទីម៉ែត្រ (28 អ៊ីញ) សម្រាប់ឈ្មោល និង 50.8 សង់ទីម៉ែត្រ (20 អ៊ីញ) សម្រាប់ញី។
# សាន់ម៉ារីណូ

Republic of San Marino| *Repubblica di San Marino* (Italian) |
| --- |
|
**ទង់ជាតិវរលញ្ឆករ** |
| ទីតាំងរបស់ សាន់ម៉ារីណូ (green)in Europe (agate grey)  –  [ពិពណ៌នានិមិត្តសញ្ញា] |
| ភាសាផ្លូវការ | Italian |
| -  | Luca Beccari |
| ល្វែងម៉ោង | CET |
| កូដ ISO 3166 | EUR |
| 1. By tradition.
 |

**ប្រទេសសាន់ម៉ារីណូ** ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា **សាធារណរដ្ឋសាន់ម៉ារីណូ** ( អ៊ីតាលី: *Repubblica di San Marino* ) និងត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា **សាធារណៈរដ្ឋស្ងប់ស្ងាត់បំផុតសាន់ម៉ារីណូ** ( អ៊ីតាលី: *Serenissima Repubblica di San Marino* ) គឺជា មីក្រូរដ្ឋអឺរ៉ុប ដែលហ៊ុំព័ទ្ធដោយ ប្រទេសអ៊ីតាលី ។ មានទីតាំងនៅភាគឦសាននៃ ភ្នំ Apennine វាជា ប្រទេសតូចបំផុតទីប្រាំ ក្នុងពិភពលោក ដែលមានផ្ទៃដីត្រឹមតែជាង61 square kilometres (24 sq mi) និងចំនួនប្រជាជនចំនួន 33,642 គិតត្រឹមឆ្នាំ

## ឯកសារយោង
# រាជវង្សង៉ូ

| រាជវង្សង៉ូ |
| --- |
| ប្រទេស | ទិញ ហាយក្វាង |
| បង្កើតឡើង | សតវត្សទី ៨ |
| ស្ថាបនិក | ង៉ោ ឃ្វៀន |
| អ្នកគ្រប់គ្រងចុងក្រោយ | ង៉ោ ស៊ុងវ៉ាន់ |
| ចំណងជើង | ព្រះមហាក្សត្រ / ព្រះអង្គម្ចាស់នៃ ទិញ ហាយក្វាន |
| អចលនទ្រព្យ | បន្ទាយ កូ ឡ័ង |
| ការដាក់ប្រាក់ | ៩៦៨ |

**រាជវង្សង៉ូ ឬ រាជវង្សដំបូង** ( Vietnamese: *Nhà Ngô*  ; Chữ Hán : 吳朝) គឺជារាជវង្សដែលគ្រប់គ្រងខេត្ត ហាយក្វាន(ជីងហៃ)ភាគខាងជើងអាណ្ណាមពីឆ្នាំ៩៣៩ ដល់៩៦៨។ រាជវង្សត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយង៉ោ ឃ្វៀន ដែលបានដឹកនាំកងកម្លាំងវៀតណាមក្នុងសមរភូមិទន្លេបែកដាំង ប្រឆាំងនឹងរាជវង្សហានភាគខាងត្បូងរបស់ចិនក្នុងឆ្នាំ 938 ។

ប្រហែលឆ្នាំ៩៣០ នៅពេលដែលង៉ោ ឃ្វៀន ឡើងកាន់អំណាចនៅភាគខាងជើងអាណ្ណាម ត្រូវបានកាន់កាប់ដោយកងទ័ពដោយពួកហានខាងត្បូង ហើយត្រូវបានចាត់ទុកជាខេត្តស្វយ័តនិងរដ្ឋអំណាចនៃរាជវង្សថាង ក្រោយមក ហៅថាខេត្តហាយក្វាន ។ ជារៀងរាល់ឆ្នាំជីទូសុីនៃខេត្ត ហាយក្វាន ត្រូវគោរពវិញ្ញាណក្ខន្ធដល់ម្ចាស់ចិនជាថ្នូរនឹងសន្តិភាពនិងការគាំទ្រផ្នែកនយោបាយ។ នៅដើមសតវត្សទី ១០ ប្រទេសចិនត្រូវបានញាំញីក្នុងស្រុកនិងចុះខ្សោយដោយសង្គ្រាមស៊ីវិលក្នុងអំឡុងពេលដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជារាជវង្សទាំងប្រាំនិងសម័យនគរដប់ ។ ជនជាតិចិនជាប់រវល់នឹងការតស៊ូស៊ីវិល ទាំងនេះហើយបានបាត់បង់ការកាន់កាប់របស់ពួកគេលើខេត្តហាយក្វាន តាមកាលកំណត់។ ខេត្តហាយក្វាន បានឆ្លៀតយកឱកាសនេះ ហើយប្រកាសឯករាជ្យរបស់ខ្លួននិងបំបែកចេញពីប្រទេសចិន។ ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ម្ចាស់ការពារសឿ ឌិញង៉េ រដ្ឋខេត្តហាយក្វានបានផ្តួចផ្តើមយុទ្ធនាការយោធាពេញទំហឹងដើម្បីឯករាជ្យ។

## ផ្ទៃខាងក្នុង

## ការបែកបាក់និងសង្គ្រាមស៊ីវិល

## រាជវង្សានុវង្ស

## ឯកសារយោង
# អ៊ូសបេគីស្ថាន

សាធារណរដ្ឋអ៊ូសបេគីស្ថាន| Oʻzbekiston Respublikasi (ភាសាអ៊ូសបេក) |
| --- |
|
**ទង់ជាតិវរលញ្ឆករ** |
| **ភ្លេងជាតិ** Oʻzbekiston Respublikasining "ភ្លេងជាតិសាធារណរដ្ឋអ៊ូសបេគីស្ថាន" |
| ទីតាំងប្រទេសអ៊ូសបេគីស្ថាន (ពណ៌បៃតង) |
| ធានី និង ទីក្រុងធំបំផុត | តាស្កិន ﻿ / ﻿ |
| ភាសាផ្លូវការ | អ៊ូសបេក |
| ភាសាប្រចាំតំបន់ | ការ៉ាកាល់ប៉ាក (នៅការ៉ាកាល់ប៉ាក) |
| ក្រុមជនជាតិ (ឆ្នាំ ២០២១) | * ៨៤.៤% អ៊ូសបេក
* ១៥.៦% ផ្សេងៗ
 |
| សាសនា  | * ៩៥% ឥស្លាមសាសនា
* ៣% គ្រិស្តសាសនា
* ២% សាសនាផ្សេងៗ
 |
| រដ្ឋាភិបាល | សាធារណរដ្ឋប្រធានាធិបតីរដ្ឋឯកតា |
| - ប្រធានាធិបតី | សាវកាត់ មីរហ្ស៊ីយ៉ូយេវ |
| - នាយករដ្ឋមន្ត្រី | អាប់ឌុលឡា អារីប៉ូវ |
| នីតិបញ្ញត្តិ | អូលី ម៉ាជ្លីស |
| - សភាជាន់ខ្ពស់ | ព្រឹទ្ធសភា |
| - សភាជាន់ទាប | សភានីតិបញ្ញត្តិ |
| ស្ថាបនា |
| - ប្រកាសឯករាជ្យពីសហភាពសូវៀត | ១ កញ្ញា ១៩៩១a |
| - ទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការ | ២៦ ធ្នូ ១៩៩១ |
| - ទទួល​ស្គាល់​នៅអង្គការ​សហប្រជាជាតិ | ២ មីនា ១៩៩២ |
| - រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន | ៨ ធ្នូ ១៩៩២ |
| ក្រឡាផ្ទៃ |
| - ផ្ទៃសរុប |  គ.ម២   (ទី៥៦) |
| - ផ្ទៃទឹក (%) | ៤.៩ |
| ប្រជាជន |
| - ប៉ាន់ស្មាន (ឆ្នាំ ២០២២) | ៣៥,៣០០,០០០ (ទី៤១) |
| - ដង់ស៊ីតេ | ៧៤.១ នាក់/គ.ម២   (ទី១២៨) |
| GDP (PPP) | ប៉ាន់ស្មាន (ឆ្នាំ ២០២២) |
| - សរុប | ៣៣៥.៨០៦ ពាន់លានដុល្លារ (ទី៥៣) |
| - ក្នុងម្នាក់ | ៩,៥៣០ ដុល្លារ (ទី១៥៤) |
| GDP (ចារឹក) | ប៉ាន់ស្មាន (ឆ្នាំ ២០២២) |
| - សរុប | ៧៣.០៦០ ពាន់លានដុល្លារ (ទី៧៨) |
| - ក្នុងម្នាក់ | ២,០៧១ ដុល្លារ (ទី១៧១) |
| ជីនី (២០១៣) |  ៣៦.៧ មធ្យម · ទី៨៧ |
| HDI (២០១៩) |  ០.៧២០ ខ្ពស់ · ទី១០៦ |
| រូបិយវត្ថុ | សំអ៊ូសបេគីស្ថាន (UZS) |
| ល្វែងម៉ោង | UTC+៥ (ម.អ.ប.ស.) |
| ទម្រង់កាលបរិច្ឆេទ | dd/mm yyyyb |
| ទិសបើកបរ | ស្ដាំ |
| កូដហៅទូរស័ព្ទ | +៩៩៨ |
| ដែនកម្រិតខ្ពស់ | .uz |
| **គេហទំព័រ** gov.uz |
| 1. នៅថ្ងៃទី ៣១ ខែសីហា ឆ្នាំ ១៩៩១ តុលាការ​កំពូលសូវៀតនៃសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសូវៀតអ៊ូសបេកបានបោះឆ្នោតដើម្បីប្រកាសប្រទេសឯករាជ្យពីសហភាពសូវៀត នៅថ្ងៃបន្ទាប់ត្រូវបានប្រកាសជាថ្ងៃបុណ្យជាតិដោយរដ្ឋាភិបាលអ៊ូសបេគីស្ថាន ហើយបានក្លាយជាថ្ងៃឯករាជ្យ
2. dd.mm.yyyy (ថ្ងៃ/ខែ/ឆ្នាំ) ទម្រង់ត្រូវបានប្រើនៅក្នុងអក្សរស៊ីរីលីក រួមទាំងភាសារុស្ស៊ី
 |

**ប្រទេសអ៊ូសបេគីស្ថាន** ដោយមានឈ្មោះផ្លូវការថា **សាធារណរដ្ឋអ៊ូសបេគីស្ថាន** (ភាសាអ៊ូសបេក៖ Oʻzbekiston Respublikasi) គឺជាប្រទេសជាប្រទេសគ្មានដីគោកទ្វេរដងនៅអាស៊ីកណ្តាល ប្រទេសនេះត្រូវបានហ៊ុំព័ទ្ធដោយប្រទេសគ្មានដីគោកចំនួនប្រាំគឺ ប្រទេសកាហ្សាក់ស្ថានទៅភាគខាងជើង ប្រទេសកៀគីស្ថានទៅភាគឦសាន ប្រទេសតាជីគីស្ថានទៅភាគអាគ្នេយ៍ ប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថានទៅភាគខាងត្បូង និងប្រទេសតួកមេនីស្ថានទៅភាគនិរតី រដ្ឋធានីនិងទីក្រុងធំបំផុតរបស់ប្រទេសនេះគឺទីក្រុងតាស្កិន ប្រទេសអ៊ូសបេគីស្ថានគឺជាផ្នែកមួយនៃពិភពក្រុមភាសាតួគីក ក៏ដូចជាសមាជិកនៃអង្គការរដ្ឋតួគីក ភាសាអ៊ូសបេកគឺជាភាសានិយាយភាគច្រើននៅក្នុងប្រទេសអ៊ូសបេគីស្ថាន សាសនាឥស្លាមគឺជាសាសនាលេចធ្លោនៅអ៊ូសបេគីស្ថាន ជនជាតិអ៊ូសបេកភាគច្រើនជាមូស្លីមស៊ុននី

## ឯកសារយោង
# ទីក្រុងហាមឃាត់

**ទីក្រុងហាមឃាត់** (ចិន: 紫禁城) គឺជាបរិវេណព្រះបរមរាជវាំងដែលស្ថិតនៅចំកណ្តាលបុរីអធិរាជក្នុងទីក្រុងប៉េកាំង ប្រទេសចិន។ វាធ្លាប់ជាដំណាក់របស់អធិរាជចំនួន ២៤ អង្គនៃ រាជវង្សមិង និង ឈីង និងជាមជ្ឈមណ្ឌលអំណាចនយោបាយនៅក្នុងប្រទេសចិនអស់រយៈពេលជាង ៥០០ ឆ្នាំ ចាប់ពីឆ្នាំ ១៤២០ ដល់ឆ្នាំ ១៩២៤។ រាជវាំងនេះបច្ចុប្បន្នត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយសារមន្ទីរព្រះបរមរាជវាំង ហើយជាតំបន់បេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់អង្គការយូណេស្កូតាំងពីឆ្នាំ ១៩៨៧។ ទីក្រុងហាមឃាត់ គឺជារាជវាំងមួយក្នុងចំណោមរាជវាំងដែលល្បីល្បាញបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិនទាំងអស់ ហើយវាគឺជាបរិវេណរាជវាំងដ៏ធំបំផុតដែលត្រូវបានអភិរក្សដែលនៅតែឈរនៅក្នុងពិភពលោក។

ទិដ្ឋភាពមើលទៅទិសពាយព្យពីលើថ្នាលខឿននៃមហាមន្ទីរមជ្ឈិមសាមគ្គី៖ ព្រះពន្លាខ្ពស់ត្រដែតនិងទ្វារខាងក្រោយទិសខាងលិច,ទីក្រុងប៉េកាំង
ទីក្រុងហាមឃាត់នេះ មានផ្ទៃដីប្រហែល ៧២០,០០០ ម៉ែត្រការ៉េ គឺជាអគារមួយក្នុងចំណោមអគារធំៗបំផុត នៅលើពិភពលោក ដែលមានអគារជាង ៩៨០។ អគារនេះអះអាងថាមានបន្ទប់សរុបចំនួន ៩,៩៩៩ បន្ទប់ ទោះបីជាអ្នកជំនាញបានបង្ហាញក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយនេះថាចំនួននេះមានចំនួន ៨,៨៨៦ បន្ទប់ក៏ដោយ។ នៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៨ មានមនុស្សប្រហែល ៩០០០នាក់រស់នៅក្នុងទីក្រុងហាមឃាត់ ដែលមានអ្នកយាម អ្នកបម្រើ មន្ត្រីរាជការ ស្រីស្នំ មន្ត្រីរាជការ និងគ្រួសាររាជវង្ស។ឈ្មោះ "**ទីក្រុងហាមឃាត់**" កើតចេញពីការពិតដែលវាត្រូវបានហាមឃាត់យ៉ាងតឹងរ៉ឹងចំពោះសាធារណជនទូទៅ ដោយបម្រើជាដំណាក់ផ្តាច់មុខរបស់អធិរាជ ក្រុមគ្រួសាររាជវង្ស និងមន្ត្រីរាជការមួយចំនួន។ ទំហំដ៏ធំសម្បើមរបស់វា និងជញ្ជាំងដែលមានកំពែងរឹងមាំបានបញ្ជាក់ពីភាពអាថ៌កំបាំង និងផ្តាច់មុខរបស់វា។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩២៥ មក ទីក្រុងហាមឃាត់បានស្ថិតនៅក្រោមការទទួលខុសត្រូវរបស់សារមន្ទីរព្រះបរមរាជវាំង ដែលការប្រមូលផ្ដុំស្នាដៃសិល្បៈ និងវត្ថុបុរាណយ៉ាងទូលំទូលាយរបស់វាត្រូវបានសាងសង់ឡើងដោយផ្អែកលើការប្រមូលផ្ដុំអធិរាជនៃរាជវង្សមិង និងឈីង។

ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០១២ មក ទីក្រុងហាមឃាត់មានភ្ញៀវទេសចរជាមធ្យម ១៤ លាននាក់ជារៀងរាល់ឆ្នាំ និងទទួលបានភ្ញៀវទេសចរជាង ១៩ លាននាក់នៅឆ្នាំ ២០១៩។ រាជវាំងនេះបង្ហាញពីភាពប្រណីតនៃលំនៅដ្ឋានរបស់អធិរាជចិន និងស្ថាបត្យកម្មវាំងប្រពៃណីចិន ហើយបានជះឥទ្ធិពលដល់ការអភិវឌ្ឍវប្បធម៌ និងស្ថាបត្យកម្មនៅអាស៊ីបូព៌ា និងកន្លែងផ្សេងទៀត។

## ឯកសារយោង
# ខុងជឺ

ខុងជឺ
孔子| A portrait of Confucius by the Tang Dynasty artist Wu Daozi (680–740) |
| កើត | 551 មុនគ.ស Zou, ខេត្តលូ |
| ស្លាប់ | 479 BC (aged 71-72) Lu State |
| សញ្ជាតិ | ប្រទេសចិន |
| សម័យ | ទស្សនវិទូបុរាណ |
| តំបន់ | ទស្សនវិទូចិន |
| School | ស្ថាបនិកនៃ សាសនាខុងជឺ |
| Main interests | Moral philosophy, Social philosophy, Ethics |
| Notable ideas | លទ្ធិខុងជឺ |
|
Influenced by
* I Ching, Book of Rites
 |
|
Influenced
* Many Chinese philosophers, particularly Mencius, Xun Zi, the Neotaoists and the Neoconfucians; François Quesnay; Christian Wolff; Robert Cummings Neville; Ezra Pound
 |

ទេវរូប ខុងជឺ.
**ខុងជឺ'** (អង់គ្លេស: Confucius，ចិន: 孔子) (៥៥១ - ៤៧៩ មុនគ.ស) ជាគ្រូបង្រៀន ទស្សនវិទូ អ្នកនយោបាយ និងជាស្ថាបនិកសាសនាជនជាតិចិន។ ឈ្មោះដើម គឺ ខុងជឺ ឬ ចុងនី។ កាលពីកុមារភាព លោកជាសិស្សដែលចូលចិត្តសិក្សា និង ជាអ្នកចាប់អារម្មណ៍ ខាងសាសនា និង ទំនៀមទំលាប់។ មិនសូវខុសពី សូក្រាត ប៉ុន្មានទេ លោកខុងជឺ ជួនកាលមិនឆ្លើយសំនួរពីទស្សនវិជ្ជាដោយខ្លួនឯងទេ ដោយលោកអោយមនុស្សសញ្ជឹងគិតពីបញ្ហា និងរៀនពីអ្នកដទៃ ជាពិសេស ប្រវត្តិសាស្ត្រ។ លោកក៏គិតថា មនុស្សគួតែទទួលបានអំណាច ដោយសាសេចក្ដីល្អ និង ជំនាញរបស់ពួកគេ ដោយមិនមែនដោយសាបានមកពីគ្រួសាឡើយ។

ខុងជឺ ចង់អោយមនុស្សគិតពីអ្នកដទៃ ច្រើនជាងគិតអំពីប្រាក់ និង ខ្លួនឯង។

ខុងជឺគិតថា មនុស្សអាចមានទំនាក់ទំនង ៥ យ៉ាងគឺៈ

* ស្ដេច
* ឪពុកម្ដាយ និង កូន
* ប្ដី និង ប្រពន្ធ
* បងប្អូន
* មិត្តភក្ដិ

ទេវរូប ខុងជឺ.
## កំណត់

## មើលផងដែរ

* សាសនាអ្នកស្រុកចិន ​
* ព្រះម៉ែស៊ីវ៉ាងម៉ូ
* បព្វជិតសាសនាតៅ
# វ៉ាក់សាំង

**ថ្នាំបង្ការោគ** ឬ **វ៉ាក់សាំង** (អក្សារឡាតាំង vaccine) គឺជាការរៀបចំជីវសាស្ត្រមួយដែលធ្វើឲ្យប្រសើរឡើងនូវប្រព័ន្ធភាពសាុំទៅនឹងជម្ងឺណាមួយ។ វ៉ាក់សាំង ជាទូទៅ មានផ្ទកនូវភ្នាក់ងារឫ
វ៉ាក់សាំងជាមេរោគខ្សោយឫមេរោគងាប់ឫបំណែកមេរោគដែលត្រូវបានចាក់បញ្ចូលទៅក្នុងសារពាង្គកាយដើម្បីបង្អាក់សកម្មភាពរបស់មេរោគឫវីរុសឫបាកតេរី
# តេង សៀវពីង

តេង សៀវពីង
គឺជាអ្នកនយោបាយនិងជាអ្នកដឹកនាំកំណែទម្រង់នៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនដែលក្រោយពីការស្លាប់របស់លោកម៉ៅបានដឹកនាំប្រទេសរបស់លោកឆ្ពោះទៅរកសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ។ ខណៈពេលដែលលោកតេងមិនដែលកាន់តំណែងជាប្រមុខរដ្ឋប្រមុខរដ្ឋាភិបាលឬអគ្គលេខាបក្សកុម្មុយនិស្តចិនដែលជាឋានៈខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងចិនកុម្មុយនីស្តលោកនៅតែជាមេដឹកនាំកំពូលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនចាប់ពីឆ្នាំ 1978 ដល់ឆ្នាំ 1992 ។ ។ ក្នុងនាមជាស្នូលនៃមេដឹកនាំជំនាន់ទី 2 លោកតេងបានចែករំលែកអំណាចរបស់គាត់ជាមួយអ្នកនយោបាយចាស់ៗដែលមានអំណាចជាច្រើនដែលត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថាជាពួកអែលឌើរ 8 នាក់។

កើតក្នុងជីវភាពកសិករនៅក្វាងអានខេត្តស៊ីឈួនលោកតេងបានសិក្សានិងធ្វើការនៅបារាំងក្នុងទសវត្សឆ្នាំ 1920 ជាកន្លែងដែលលោកត្រូវបានរងឥទ្ធិពលដោយម៉ាក្សនិយម - លេនីននិយម។ នៅពេលដែលគាត់ត្រលប់ទៅប្រទេសចិនគាត់បានធ្វើជាស្នងការនយោបាយនៅតំបន់ជនបទហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា "ជើងចាស់បដិវត្តន៍" នៃទីក្រុង Long ខែមីនា។ [1] បន្ទាប់ពីការបង្កើតសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន ឆ្នាំ 1949 លោកតេងបានធ្វើការនៅទីបេនិងតំបន់ភាគនិរតីផ្សេងទៀតដើម្បីពង្រឹងការគ្រប់គ្រងកុម្មុយនិស្ត។
# លិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស

ផែនទីពិភពលោកនៃប្រទេស និងដែនដីដោយពិន្ទុសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស ក្នុងការបង្កើនចំនួន ០.០៥០ (ផ្អែកលើទិន្នន័យឆ្នាំ២០២០ បោះពុម្ពក្នុងឆ្នាំ២០២៤)
**សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស** (ហៅកាត់ខ្លីថា: **HDI** ) គឺជាសន្ទស្សន៍សមាសធាតុស្ថិតិនៃ អាយុសង្ឃឹមរស់ ការអប់រំ (មធ្យមឆ្នាំនៃការសិក្សាបានបញ្ចប់ និងឆ្នាំដែលរំពឹងទុកនៃការចូលរៀននៅពេលចូលប្រព័ន្ធអប់រំ ) និងសូចនាករប្រាក់ចំណូលសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ ដែលត្រូវបានប្រើដើម្បីចាត់ថ្នាក់ប្រទេសជាបួនកម្រិត។ នៃការអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស។ ប្រទេសមួយទទួលបានកម្រិតសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្សខ្ពស់ជាងនៅពេលដែលអាយុសង្ឃឹមរស់កាន់តែខ្ពស់ កម្រិតការអប់រំកាន់តែខ្ពស់ ហើយប្រាក់ចំណូលជាតិសរុប ជីនី(ភីភីភី)សម្រាប់មនុស្សម្នាក់គឺខ្ពស់ជាង។ វាត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយសេដ្ឋវិទូប៉ាគីស្ថាន ម៉ាប៊ុប យូល-ហាប់ (Mahbub ul-Haq) ហើយត្រូវបានប្រើប្រាស់បន្ថែមទៀតដើម្បីវាស់ស្ទង់ការអភិវឌ្ឍន៍របស់ប្រទេសមួយដោយការិយាល័យរបាយការណ៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្សរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ ( កម្មវិធិអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ )។

របាយការណ៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្សឆ្នាំ២០១០ បានណែនាំសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្សដែលត្រូវបានកែតម្រូវដោយវិសមភាព(IHDI)។ ខណៈពេលដែលសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស សាមញ្ញនៅតែមានប្រយោជន៍ វាបាននិយាយថា "សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្សដែលបានកែតម្រូវការដោយវិសមភាព គឺជាកម្រិតពិតប្រាកដនៃការអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស (គណនេយ្យសម្រាប់វិសមភាព) ខណៈពេលដែលសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស អាចត្រូវបានចាត់ទុកថាជាសន្ទស្សន៍នៃ "សក្តានុពល" នៃការអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស (ឬកម្រិតអតិបរមានៃសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស) ដែល អាច​សម្រេច​បាន​ប្រសិន​បើ​មិន​មាន​វិសមភាព»។

លិបិក្រមនេះគឺផ្អែកលើវិធីសាស្រ្តអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស ដែលបង្កើតឡើងដោយលោក ម៉ាប៊ុប យូល-ហាប់ ដែលបានបោះយុថ្កានៅក្នុងការងាររបស់លោក អាម៉ាត់យ៉ា សែន ស្តីពីសមត្ថភាពរបស់មនុស្ស ហើយជារឿយៗត្រូវបានគេកំណត់ក្នុងលក្ខខណ្ឌថាតើមនុស្សអាច "ក្លាយជា" និង "ធ្វើ" អ្វីដែលគួរអោយចង់បាននៅក្នុងជីវិតដែរឬទេ។ . ឧទហរណ៍រួមមាន – ត្រូវបានគេ៖ អាហារល្អ ទីជំរក និងមានសុខភាពល្អ។ ការធ្វើ៖ ការងារ ការអប់រំ ការបោះឆ្នោត ការចូលរួមក្នុងជីវិតសហគមន៍។ សេរីភាពនៃការជ្រើសរើសគឺជាចំណុចកណ្តាល – នរណាម្នាក់ជ្រើសរើសការស្រេកឃ្លាន (ឧទាហរណ៍នៅពេល តមអាហារ ដោយហេតុផលសាសនា) គឺខុសគ្នាខ្លាំងពីអ្នកដែលស្រេកឃ្លាន ដោយសារតែពួកគេមិនមានលទ្ធភាពទិញអាហារ ឬដោយសារតែប្រទេសនេះស្ថិតក្នុងភាពអត់ឃ្លាន ។

សន្ទស្សន៍មិនគិតពីកត្តាជាច្រើនដូចជា ទ្រព្យសម្បត្តិសុទ្ធក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ ឬ គុណភាពទាក់ទងនៃទំនិញ នៅក្នុងប្រទេសមួយ។ ស្ថានភាព​នេះ​មាន​ទំនោរ​ទម្លាក់​ចំណាត់​ថ្នាក់​នៃប្រទេស​អភិវឌ្ឍន៍​បំផុត​មួយ​ចំនួន​ដូច​ជា​សមាជិកក្រុមប្រទេសទាងប្រាំពីរ និង​ប្រទេស​ផ្សេង​ទៀត។

## ប្រភពដើម

ប្រភពដើមនៃសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស ត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងរបាយការណ៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្សប្រចាំឆ្នាំដែលផលិតដោយការិយាល័យរបាយការណ៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្សនៃកម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍អង្គការសហប្រជាជាតិ (UNDP)។ របាយការណ៍ប្រចាំឆ្នាំទាំងនេះត្រូវបានរៀបចំ និងដាក់ឱ្យដំណើរការដោយសេដ្ឋវិទូប៉ាគីស្ថាន ម៉ាប៊ុប យូល-ហាប់ ក្នុងឆ្នាំ១៩៩០ ហើយមានគោលបំណងច្បាស់លាស់ "ដើម្បីផ្លាស់ប្តូរការផ្តោតអារម្មណ៍នៃសេដ្ឋកិច្ចអភិវឌ្ឍន៍ពីគណនេយ្យ ចំណូលជាតិ ទៅជា គោលនយោបាយផ្តោតលើប្រជាជន "។ លោកជឿជាក់ថា វិធានការរួមសាមញ្ញនៃការអភិវឌ្ឍន៍មនុស្សគឺចាំបាច់ដើម្បីបញ្ចុះបញ្ចូលសាធារណជន អ្នកសិក្សា និងអ្នកនយោបាយថា ពួកគេអាច និងគួរវាយតម្លៃការអភិវឌ្ឍន៍មិនត្រឹមតែដោយសារការរីកចម្រើនផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងធ្វើឲ្យប្រសើរឡើងនូវសុខុមាលភាពរបស់មនុស្សផងដែរ។

ឯកសារ:HDI explained the best way.png គោលការណ៍ជាមូលដ្ឋាននៅពីក្រោយសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស
## ឯកសារយោង
# ជូគ័រលាង

| **ជូគ័រលាង** |
| --- |
|  |
| ព័ត៌មាន​មួយ​ចំនួន |
| **ឈ្មោះ** | ជូគ័រលាង (ខុង ម៉ីង) |
| **តំណែង** | អធិការបតី នៃនគរ ស៊ូហាន |
| **កំណើត** | ១៨១
យ៉ាងទូ, ឡាងយ៉ា (សព្វថ្ងៃគឺ អ៊ីសួយ, សានទុង) |
| **មរណភាព** | ២៣៤ (អាយុ ៥៣) |

**ខុងម៉ីង** (Kongming, 孔明)​ ឬ ជូគ័រលាង (Zhuge Liang, 諸葛亮) (កើតនៅគ.ស. ១៨១ – ស្លាប់​នៅ​គ.ស. ២៣៤)។ ខុងមីងកើត​នៅ​ស្រុកយ៉ាងទូ​ (Yangdu County, 陽都縣) នៅ​ក្នុង​តំបន់ឡាងយ៉ា​ (Langya Commandery) នៃ​សន្តតិវង្ស​ឈីន​ឬឈីង (Qin dynasty) និង​សន្តតិវង្ស​ថាំង (Tang dynasty) ។ សព្វថ្ងៃ​ស្រុក​នោះ​មាន​ឈ្មោះ​ថា​ស្រុក​អ៊ីសួយ (Yishui County, 沂水縣) ដែល​ស្ថិត​នៅ​ភាគ​អគ្នេយ៍​នៃ​ខេត្ត​សានទុង (Shandong, 山东) នៃ​ប្រទេសចិន ។ លោកគឺជាអ្នកប្រាជ្ញដ៏ពូកែម្នាក់ និង ជាទីប្រឹក្សាដ៏ខ្លាំងមួយរូប ស្ទើរតែគ្មានពីរ​លើលោក។ គាត់គឺជាអ្នកខ្លាំងក្នុងចំណោមអ្នកខ្លាំង ឬ នាគក្នុងចំណោមមនុស្ស។ គាត់គឺជាទីប្រឹក្សាដ៏ស្មោះត្រង់ម្នាក់របស់ស្តេច លាវប៉ី (Liu Bei, 劉備) ឬជាអធិការបតី (នាយករដ្ឋមន្ត្រី) នៃនគរ ស៊ូហាន (Shu Han, 蜀漢) ភាគខាងកើត (Eastern Han dynasty) ដែល​មាន​វត្តមាន​​ចាប់​ពី​គ.ស. 221 ដល់​គ.ស. 263 ។

## ជំនាញ

* ក្បួនសឹក
* អក្សរសាស្រ្ត
* តារាសាស្រ្ត
* ភូមិសាស្រ្ត
* ចិត្តសាស្រ្ត និង ទស្សនៈវិជ្ជា

រួមទាំងជំនាញជាច្រើនមុខទៀត...។

## គ្រួសារ

គ្រួសាររបស់គាត់ សុទ្ធតែជាអ្នកពូកែ និង ជាគ្រួសារដែលមានកិត្តិនាមល្បីល្បាញមួយ នៅក្នុងសម័យកាលនោះ។

## សង្រ្គាមនគរបី

គាត់គឺជាទីប្រឹក្សាដ៏ខ្លាំងក្លា ដែលបានជួយនគរ ស៊ូហាន ឱ្យក្លាយជានគរខ្លាំង និង ជាសេនាប្រមុខដែលច្បាំងមិនចេះចាញ់ ប៉ុន្តែមកពីព្រហ្មលិខិត ទើបធ្វើឱ្យគាត់បរាជ័យម្តងក្នុងសង្រ្គាម និង ជាលើកចុងក្រោយជីវិតរបស់គាត់។
*ជូគ័រលាង បានក្អួតឈាម នៅពេលដែលធ្វើសង្រ្គាមចាញ់ ស៊ឺម៉ាអ៊ី! ដោយសារតែមានអូតហេតុធ្លាក់ភ្លៀងយ៉ាងខ្លាំង នៅពេលដែលទ័ពរបស់ ស៊ឺម៉ាអ៊ី កំពុងត្រូវឡោមព័តដោយភ្លើង*។

## ទ្រឹស្តី

* បើនៅតែរកម្ចាស់ល្អមិនបាន ហេតុអ្វីបានជាយើងមិនបង្កើតម្ចាស់ល្អម្នាក់ ដោយខ្លួនឯង
# ឆាវ ភី

| **ឆាវ ភី** |
| --- |
|  |
| អធិរាជ នគរវ៉ី |
| **ឈ្មោះ** | ឆាវ ភី |
| **តំណែង** | ស្តេច |
| **នគរ** | នគរ វ៉ី |
| **កំណើត** | ១៨៧ |
| **មរណភាព** | ២៩ មិថុនា ឆ្នាំ២២៦ (អាយុ ៣៩) |
| **អ្នកស្នងបន្ត** | Cao Rui |

ឈ្មោះជាភាសាអង់គ្លេស Cao Pi (កើតនៅឆ្នាំ១៨៧ – ២៩ មិថុនា ឆ្នាំ២២៦)។ គាត់គឺជាស្តេចឆ្លាតម្នាក់ ប៉ុន្តែពិសពុល ពុតត្បុត ហ៊ានសម្លាប់គ្រប់មនុស្សទាំងអស់ណា ដែលប៉ះពាល់ដល់ខ្លួន ទោះជាបងប្អូនខ្លួនឯងក៏ដោយ។ គាត់ធ្លាប់បានសម្លាប់​ប្អូនប្រុសរបស់ខ្លួន ហើយមិនសារភាពជាដាច់ខាត ថាខ្លួនជាអ្នកប្រព្រឹត្តិ ទោះក្នុងកាលៈទេសៈណាក៏ដោយ។ ដោយហេតុនេះហើយ ទើបធ្វើឱ្យ ឆាវ ឆាវ ដែលជាឪពុកពេញចិត្តជាខ្លាំង នូវមហិច្ឆា និង ភាពម៉ឺងម៉ាត រឹតមាំរបស់គាត់ រហូតឆាវ ឆាវ សម្រេច ផ្ទេរតំណែងជាស្តេច ទៅឱ្យគាត់។

## ការសិក្សា

គាត់ពុំសូវពូកែខាងអក្សរទេ ឬ អាចថា មិនពូកែស្ទើរគ្រប់មុខវិជ្ជា ប៉ុន្តែអ្វីដែលគាត់ពូកែជាងគេនោះ គឺរបៀបធ្វើមនុស្ស និង របៀប​ធ្វើស្តេច។

## សង្រ្គាមនគរបី

គាត់គឺស្តេចនៃនគរខ្លាំងក្នុងសង្រ្គាមនេះ គាត់ពុំសូវមានឱកាសបានចូលរួម ក្នុងសង្រ្គាមនេះទេ។
# ស៊ឺ ម៉ាអ៉ី

| **ស៊ឺ ម៉ាអ៊ី** |
| --- |
|  |
| ព័ត៌មាន​មួយ​ចំនួន |
| **ឈ្មោះ** | ស៊ឺ ម៉ាអ៊ី |
| **តំណែង** | រាជានុសិទ្ធិនគរ ឆាវ វ៉ី |
| **កំណើត** | ១៧៩ |
| **មរណភាព** | ០៧ កញ្ញា ឆ្នាំ២៥១ (អាយុចន្លោះពី ៧១-៧២) |

**ស៊ឺ-ម៉ាអ៊ី** (កើតនៅឆ្នាំ១៧៩ – ០៧ កញ្ញា ឆ្នាំ២៥១)។ លោកជាអ្នកដឹក​នាំដ៏​ឆ្លាត​ជាង​គេម្នាក់ក្នុងលោក និង ជាអ្នកខ្លាំងលាក់មុខម្នាក់ ដែលកម្ររកបាន។ លោកមានចិត្តអំណត់អត់ធ្មត់ខ្លាំងណាស់ គាត់តស៊ូរហូតបានសម្រេច ដោយអាចដណ្តើម​រាជពីត្រកូលឆាវបាន។

## គ្រួសារ

សមាជិកគ្រួសាររបស់លោកសុទ្ធតែជាអ្នកប្រាជ្ញ ដែលល្បីរន្ទឺពេញនគរ នរណាៗក៏តែងតែហៅគ្រួសារនេះថា គ្រួសារស៊ឺម៉ាដែរ។

## សង្រ្គាមនគរបី

លោកពុំសូវចេញមុខក្នុងសង្រ្គាមនេះច្រើនទេ ប៉ុន្តែលោកជាអ្នកបង្រួបបង្រួមនគរទាំងបីនេះនៅទីបញ្ចប់។ លោកតែងតែនៅពីក្រោយនៃសង្រ្គាម​នេះ ប៉ុន្តែមិនមែនមកពីគាត់មិនចង់នោះទេ នោះក៏ព្រោះតែគាត់គ្មានឱកាស ពោលគឺគ្មានការផ្តល់ឱកាស ពីសំណាក់ ត្រកូលឆាវ។

## ទ្រឹស្តី

មនុស្សដែលឆ្លាត មិនដែលប្រាប់គេថាខ្លួនជាមនុស្សឆ្លាតនោះទេ
ក្មេងឆ្លាតមានគេសសើរ មនុស្សធំឆ្លាតមានគេបារម្ភ
ត្រូវចេះកម្សាន្តក្នុង ទុក្ខលំបាក
ខ្ញុំដកដាវតែមួយលើកទេ តែខ្ញុំសំលៀងដាវជាងដប់ឆ្នាំ
បើចង់ស្ទួចត្រីបាន ត្រូវដឹងថាត្រីវាចូលចិត្តស៊ីនុយអី
សុខចិត្តជូនអង្ករគេមួយទៅក្នុងគ្រាលំបាក ក៏មិនជូនស្រាគេក្នុងពិធីជប់លៀង
​
# ប្រទេសម៉ុងតាញ៉ា នៃឥណ្ឌូចិនខាងត្បូង

ទំព័រគំរូ:Infobox former subdivision

**ប្រទេសម៉ុងតាញ៉ា នៃឥណ្ឌូចិនខាងត្បូង** ( បារាំង ៖ *Pays Montagnard du Sud Indochinois* ; វៀតណាម ៖ *Xứ Thượng Nam Đông Dương* ) ពេលខ្លះអក្សរកាត់ថា **PMSI** គឺជាទឹកដីស្វយ័តនៃឥណ្ឌូចិនបារាំង និងជាសហព័ន្ធស្វយ័តមួយនៅក្នុងសហភាពបារាំង។ បង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ 1946 បន្ទាប់ពីការសញ្ជ័យរបស់បារាំងពីតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល ពីសាធារណៈរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមកំឡុងសង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ។ ទឹកដីនេះត្រូវបានគេសន្មត់ថាជាស្រុកកំណើតស្វយ័តរបស់ប្រជាជនម៉ុងតាញ៉ានៅក្នុងឥណ្ឌូចិនបារាំង ប៉ុន្តែមានជាចម្បងដើម្បីបម្រើផលប្រយោជន៍អាណានិគមបារាំងនៅក្នុងតំបន់។

ទឹកដីនេះត្រូវបានស្រូបចូលទៅក្នុងដែននៃក្រោន ជាមួយនឹងបញ្ហា *ឧទាហរណ៍លេខ ៦* ក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ ដែលជាបណ្តុំនៃទឹកដីដែលប្រជាជនវៀតណាមជាជនជាតិភាគតិចដែលត្រូវបានតែងតាំងដោយផ្ទាល់ដោយប្រមុខរដ្ឋ បាវដាយ ។

## ប្រវត្តិសាស្ត្រ

### ផ្ទៃខាងក្នុង

កំឡុងសម័យរាជវង្សង្វៀន (១៨០២-១៩៤៥) ជនជាតិភាគតិច រក្សាបាននូវកម្រិតស្វ័យភាព ហើយសង្គមកុលសម្ព័ន្ធ និងស្ថាប័នសំខាន់ៗរបស់ពួកគេគឺជាផ្នែកមួយនៃអ្វីដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាជា "ដែននៃក្រោន" ជាការបែងចែកក្រៅផ្លូវការ។

អាណាចក្រចម្ប៉ា និង ជនជាតិចាម នៅតំបន់ទំនាបនៃវៀតណាមកណ្តាល គឺជាអាណាចក្រប្រពៃណីដែលពួកម៉ុងតាញ៉ា នៅតំបន់ខ្ពង់រាបទទួលស្គាល់ថាជាម្ចាស់របស់ពួកគេ ចំណែកស្វ័យភាពត្រូវបានកាន់កាប់ដោយពួកម៉ុងតាញ៉ា។

នៅចុងសតវត្សទី១៩ នៅពេលដែលបារាំងបានផ្លាស់ប្តូរទៅបង្រួបបង្រួមអាជ្ញាធរអាណានិគមលើឥណ្ឌូចិនខាងកើត បារាំងបានចាប់ផ្តើមយកចិត្តទុកដាក់បន្ថែមទៀតចំពោះទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រនៃតំបន់ខ្ពង់រាបអាណ្ណាម ដែលនេះត្រូវបានធ្វើជាពិសេសក្នុងការប៉ុនប៉ងដើម្បីរំកិលឥទ្ធិពលសៀមមកវិញ។

បន្ទាប់ពីបានបង្រួបបង្រួមអំណាចអាណានិគមរបស់ពួកគេនៅក្នុងសហភាពឥណ្ឌូចិន បារាំងបានផ្តោតជាបន្តបន្ទាប់ទៅលើការគ្រប់គ្រងប្រជាជននៅតំបន់ខ្ពង់រាប ជាវិធីសាស្រ្តមួយក្នុងការគ្រប់គ្រងការបះបោរប្រឆាំងនឹងបារាំងដែលកើនឡើងក្នុងចំណោមប្រជាជនវៀតណាមទំនាប។ អ្នកគ្រប់គ្រងបារាំងនៅតំបន់ខ្ពង់រាបដូចជា Léopold Sabatier បានចូលរួមចំណែកក្នុងការបង្កើតអត្តសញ្ញាណមិនមែនវៀតណាមដាច់ដោយឡែកមួយសម្រាប់ជនជាតិម៉ុងតាញ៉ា ដោយប្រឆាំងនឹងការធ្វើអន្តោប្រវេសន៍របស់ប្រជាជនវៀតណាម ចូលទៅក្នុងតំបន់ទាំងនេះ។ អ្នកគ្រប់គ្រងជនជាតិបារាំង Sabatier បានស្វែងរកការបញ្ជាក់អត្តសញ្ញាណជនជាតិភាគតិចដាច់ដោយឡែកមួយសម្រាប់ជនជាតិម៉ុងតាញ៉ា ដែលបែងចែកពួកគេពីជនជាតិអាណ្ណាម ហើយថែមទាំងបានបង្កើតក្រមច្បាប់ទំនៀមទម្លាប់សម្រាប់ជនជាតិដឺការផង។

ការរួមបញ្ចូលគ្នានៃអ្នកគ្រប់គ្រងអាណានិគមបារាំង មន្ត្រីយោធា និងអ្នកប្រកាន់ពូជសាសន៍បានរួមចំណែកដល់ដំណើរការនៃ "ការប្រកាន់ពូជសាសន៍" ដល់ប្រជាជនម៉ុងតាញ៉ាកណ្តាល ដូចជាដោយការចាត់ថ្នាក់ពួកគេទៅជាក្រុមធំៗចំនួនបួននៃ "កុលសម្ព័ន្ធ" ។ ទាំងនេះរួមមាន ប៉ាណា,សេដាំង, រ៉ាដេ និង ចារ៉ាយ នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០។ ក្នុងអំឡុងពេលនេះ អាជ្ញាធរបារាំងបានចាប់ផ្តើមអះអាងថា កុលសម្ព័ន្ធចម្រុះតាមប្រវត្តិសាស្ត្រកំពុងរីកចម្រើនទៅជាវប្បធម៌រួបរួមមួយ ដែលនៅក្នុងក្រសែភ្នែករបស់ជនជាតិបារាំងជាច្រើនត្រូវបានកំណត់ដោយការប្រឆាំង "ប្រវត្តិសាស្ត្រ" របស់ខ្លួនចំពោះអ្វីៗទាំងអស់ដែលអាចត្រូវបានគេមើលឃើញថាជា "អាណ្ណាម" (វៀតណាម)។ បន្ទាប់ពីឆ្នាំ 1945 គោលគំនិតនៃ " ណាមទៀន " (ការពង្រីកទៅភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសវៀតណាម) ត្រូវបានប្រារព្ធឡើងដោយអ្នកប្រាជ្ញវៀតណាម។

### តំបន់ខ្ពង់រាបស្វយ័ត

### ផលវិបាក

## ឯកសារយោង
# ហ្លីតាយ

| ហ្លីតាយ |
| --- |
| មេទ័ពនៃអ៊ូខាងកើត |
| កើត | ១៦១ |
| ស្លាប់ | ២៥៦ (អាយុ ៩៥ ឆ្នាំ) |
| ឈ្មោះ |
| ចិនបុរាណ | 呂岱 |
| ចិនសាមញ្ញ | 吕岱 |
| ភិងអ៊ិង | Lǚ Dài |
| វ៉េដហ្កាយដ៍ | Lü Tai |
| នាមគួរសម | ទិងគង់ (ចិន: 定公; ភិងអ៊ិង: *Dìnggōng*; វ៉េដ–ហ្គែយល្ស៍: Ting-kung) |

នេះគឺជាឈ្មោះចិនមួយ ដែលមាននាមត្រកូល ហ្លី។
**ហ្លីតាយ** (១៦១–២៥៦) នាមគួរសម **ទិងគង់** លោកគឺជាមេទ័ពនគរអ៊ូខាងកើតកំឡុងសម័យនគរបី។ បន្តបន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតរបស់ស៊ុនឈ្ហ្រៀន ហ្ជូកឺខ្ហ្រឺ និង ហ្លីតាយត្រូវបានគេជឿទុកចិត្តឱ្យអភិបាលគ្រប់គ្រងនគរ។ យ៉ាងណាមិញ តាមរយៈប្រវត្តិសាស្ត្រ ហ្លីតាយបានបំរើរាជការកំឡុងរជ្ជកាលស៊ុនឈ្ហ្រៀនជា ព្រឹទ្ធាចារ្យមេទ័ព (上大將軍)។ ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនិយាយថាលោកនៅតែសកម្មទោះបីជាលោកមានវ័យចំណាស់ក៏ដោយ។

## តំណែង និង គោរម្យងារបានកាន់ និង ទទួល

* ជំនួយការអ៊ូ (吳丞)
* នាយអគ្គសេនាធិការហ៊្អីយ៉ោវ (餘姚長)
* វរសេនាឯកពិនិត្យកងទ័ព (督軍校尉)
* មេទ័ពគហៈនៃសទ្ធាកិត្តិនាម (昭信中郎將)
* អ្នករដ្ឋបាលលូលិង (廬陵太守)
* អធិការភិបាលខេត្តហ្ជាំវ (交州刺史)
* មេទ័ពកំរាបភាគខាងត្បូង (安南將軍)
* ឧកញ៉ានៃស្រុកប្រមុខ (都鄉侯)
* ឧកញ៉ាផានអ៊ី (番禺侯)
* មេទ័ពការពារខាងត្បូង (鎮南將軍)
* ចៅហ្វាយខេត្តហ្ជាំវ (交州牧)
* អគ្គព្រឹទ្ធិមេទ័ព (上大將軍)
* មហាសេនាប្រមុខ (大司馬)

## សូមមើល

* បញ្ជីអ្នកនគរបី

## ឯកសារយោង

* Chen, Shou. *Records of Three Kingdoms* (*Sanguozhi*).
* Pei, Songzhi. *Annotations to Records of the Three Kingdoms* (*Sanguozhi zhu*).

| Persondata |
| --- |
| Name | Lü, Dai |
| Alternative names | Dinggong |
| Short description | Eastern Wu general |
| Date of birth | 161 |
| Place of birth |  |
| Date of death | 256 |
| Place of death |  |
# ព្រះម៉ែតឿនមូ

|  |
| --- |
| **​​​ ​ ​ ព្រះម៉ែតឿនមូ (នាងមណីមេខលាចិន)**  |
|  |
| **សាសនា**  | សាសនាអ្នកស្រុកចិន សាសនាតាវ សាសនាខុងជឺ |
| **ភាសាចិន** | 電母 |
| **ភាសាអង់គ្លេស:** | Dianmu (Mother of Lightning) |
|  |

ទេវរូបព្រះម៉ែតឿនមូ - រាមសូរ្យចិន .
**​​ ព្រះម៉ែតឿនមូ**  (អង់គ្លេស:  goddess Dianmu ចិន:  電母 ) គឺ ទេពធីតានៃ សាសនាអ្នកស្រុកចិន - សាសនាតាវ - សាសនាខុងជឺ ព្រះនាង គឺ ទេពធីតាទេវតាតំណាងផ្លេកបន្ទោរ .។ ៚

### ព័ត៌មានលម្អិត

* សាស្ត្រាវុធក្នុងព្រះហត្ថ ៖

## កំណត់

## មើលផងដែរ

* ចូលឆ្នាំខ្មែរ ឬ សង្ក្រាន្តខ្មែរ
* ព្រះត្រីសក្តិ
* ព្រះត្រីមូរតិ
* មាតរិកា
* នវទុរគា
* មហាវិទ្យា
* ព្រះជាយាព្រះគណេស
* ព្រះរាហុ
# រសសាស្ត្រ

"រសវិទូ" បញ្ជូនបន្តមកទីនេះ។ ចំពោះការប្រើប្រាស់ផ្សេងៗ សូមមើល រសវិទូ (អសង្ស័យកម្ម)។
The Emerald Tablet, a key text of Western Alchemy, in a 17th-century edition
**រសសាស្ត្រ** (អានថា: រៈ'សៈសាស) ជាប្រពៃណៃដ៏មានឥទ្ធិពលមួយ ដែលពួកអ្នកបដិបត្តិវិជ្ជានេះមាន ពីសម័យបុរាណ អះអាងថាអ្នកដែលប្រារភប្រតិបត្តិវាឡើងដើម្បីបានអំណាចឫទ្ធានុភាពដ៏ខ្លាំងពូកែ។ វត្ថុបំណងកំណត់នូវក្នុងរសសាស្ត្រមានផ្សេងៗដោយឡែកៗ ប៉ុន្តែតាមប្រវត្តិសាស្ត្រមានគោលដៅសំខាន់ៗមួយ រឺ ច្រើនដូចតទៅ: បង្កើតថ្មទិព្វតាមរឿងព្រេង ដែលមានសមត្ថភាពបំលែងលោហធាតុដើមទៅជាលោហមានតម្លៃ (មាស រឺ ប្រាក់) និងការចម្រើនថ្នាំអាយុវែង ដែលនឹងរក្សាវ័យ និងអាយុយឺនយូរ។

ទោះបីយ៉ាងណា រសាយនសាស្ត្របានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការចម្រើនជឿនលឿននៃវិទ្យាសាស្ត្រដើមសម័យទំនើបនេះដែរ វាខុសប្លែកយ៉ាងខ្លាំងពីវិទ្យាសាស្ត្រទំនើបដោយសារតែការរួមបញ្ចូលនៃគោលការណ៍ និង កិច្ចបដិបត្តិខាងហេមេទិកពាក់ព័ន្ធនឹងទេវកថា វេទមន្ត សាសនា និង ចេតោភាព។ វាត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ ជាមូលវិទ្យាសាស្ត្រមួយដែលបានរួមចំណែកក្នុងការអភិវឌ្ឍនៃរសាយនសាស្ត្រ និង វេជ្ជសាស្ត្រ។ ពួករសសាស្ត្រិនបានអភិវឌ្ឍរចនាសម្ព័ន្ធបច្ចេកទេសមន្ទីរពិសោធន៍ជាមូលដ្ឋាន ទ្រឹស្ដី បច្ចេកសព្ទ និង វិធីពិសោធន៍ ភាគខ្លះក្នុងនោះនៅតែមានប្រើក្នុងពេលសព្វថ្ងៃនេះ។ យ៉ាងណាមិញ ពួករសសាស្ត្រិនបានភ្ជាប់មុននូវមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃរសាយនសាស្ត្រ ដូចជាមជ្ឈធាតុនិយមវិទ្យាសាស្ត្រ ទ្រឹស្ដីបរមាណូ ការយល់ដឹងបែបថ្មីខាងធាតុរសាយនៈ និង សារធាតុរសាយនៈ តារាងខួប និងអភិរក្សនៃដុល និងធាតុមាត្រ។ ជំនួសមកវិញ ពួកលោកបានយល់ថាក្នុងធាតុបួន និងជាលា ហើយនិងនិមិត្តសញ្ញានិយមនិងអាថ៌កំបាំងនិយមខាងគុយ្ហៈ ដែលជាផ្នែកបញ្ចូលគ្នានៃស្នាដៃតាមបែបរសសាស្ត្រ។