# ស៊ុន យ៉ាតសេន

**ស៊ុន យ៉ាតសេន** (ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរដោយឈ្មោះផ្សេងទៀតជាច្រើន ; ថ្ងៃទី១២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៨៦៦ ដល់ថ្ងៃទី១២ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩២៥) គឺជារដ្ឋបុរសជនជាតិចិន គ្រូពេទ្យ និងជាទស្សនវិទូនយោបាយ ដែលបានបម្រើការជាប្រធានាធិបតីបណ្តោះអាសន្នទីមួយនៃសាធារណរដ្ឋចិន និងជាមេដឹកនាំទីមួយនៃបក្សគួមីនតាង (គណបក្សជាតិនិយមនៃចិន)។ គាត់ត្រូវបានគេហៅថា " បិតានៃប្រជាជាតិ " នៅក្នុងសាធារណៈរដ្ឋចិន និង "អ្នកនាំមុខនៃបដិវត្តន៍" នៅក្នុងសាធារណៈរដ្ឋប្រជាមានិតចិន សម្រាប់តួនាទីសំខាន់របស់គាត់ក្នុងការផ្តួលរំលំរាជវង្សឈីង ក្នុងអំឡុងពេលបដិវត្តស៊ីនហៃ ។ ស៊ុន គឺមានតែមួយគត់ក្នុងចំណោមមេដឹកនាំចិនសតវត្សទី២០ ដែលត្រូវបានគោរពយ៉ាងទូលំទូលាយដោយទាំងបក្សកុម្មុយនិស្តនៅចិនដីគោក និងគណបក្សជាតិនិយមនៅតៃវ៉ាន់ ។

| បិតានៃសាធារណរដ្ឋចិន នាយករដ្ឋមន្ត្រីអស់កល្បនៃបក្សគួមីនតាងស៊ុន យ៉ាតសេន |
| --- |
| 孫中山 |
| រូបភាពរបស់ស៊ុន យ៉ាតសេន, រ. ១៩១១ |
|  |
| បណ្ដោះអាសន្ន ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋចិន |
| **ក្នុងការិយាល័យ** ១ មករា ១៩១២ – ១០ មីនា ១៩១២ |
| អនុប្រធាន | លី យ័នហុង |
| មុន | "ការិយាល័យត្រូវបានបង្កើតឡើង" |
| បន្ទាប់ | យ័ន ស៊ីកៃ |
| នាយករដ្ឋមន្ត្រីគួមីនតាង |
| **ក្នុងការិយាល័យ** ១០ តុលា ១៩១៩ – ១២ មិនា ១៩២៥ |
| មុន | "ការិយាល័យត្រូវបានបង្កើតឡើង" |
| បន្ទាប់ | ចាង រ៉េនជី (ឬ ជៀរម៉ាន់) |
|  |
| ព័ត៌មានលម្អិតផ្ទាល់ខ្លួន |
| កើត | ស៊ុន តេ-មិង (孫德明) (1866-11-12)12 វិច្ឆិកា 1866 ភូមិគុយហេង, ខោនធី សៀងសាន, ខេត្តក្វាងទុង, ឈីងប្រទេសចិន |
| ស្លាប់ | 12 មីនា 1925(1925-03-12) (អាយុ 58 ឆ្នាំ) មន្ទីរពេទ្យមហាវិទ្យាល័យវេជ្ជសាស្ត្រ សហភាពប៉េកាំង, ប៉េកាំង, សាធារណរដ្ឋចិន |
| កន្លែងបញ្ចុះសព | ចេតិយ ស៊ុន យ៉ាត សែន, ណានជីង, ជាំងស៊ូ, ចិន |
| គណបក្ស​នយោបាយ | គួមីនតាង |
| ទំនាក់ទំនងនយោបាយ ផ្សេងទៀត | បដិវត្តន៍ចិន គណបក្សចិនរួបរួម (តុងម៉េងហ៊ុយ) ធ្វើឱ្យសង្គមចិនរស់ឡើងវិញ |
| ពន្ធភាព | លូ មូហ្សេន (m. 1885 – 1915) «Did not recognize date. Try slightly modifying the date in the first parameter.–Did not recognize date. Try slightly modifying the date in the first parameter.»"Marriage: លូ មូហ្សេន to ស៊ុន យ៉ាតសេន" Location:ទំព័រគំរូ:Placename/do-adrPropទំព័រគំរូ:Placename/do-adrPropទំព័រគំរូ:Placename/do-adrPropទំព័រគំរូ:Placename/do-adrProp (linkback://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%9F%E1%9F%8A%E1%9E%BB%E1%9E%93\_%E1%9E%99%E1%9F%89%E1%9E%B6%E1%9E%8F%E1%9E%9F%E1%9F%81%E1%9E%93) ការ៉ូ អូស៊ូស៊ូគី (m. 1905 – 1906) «Did not recognize date. Try slightly modifying the date in the first parameter.–Did not recognize date. Try slightly modifying the date in the first parameter.»"Marriage: ការ៉ូ អូស៊ូស៊ូគី to ស៊ុន យ៉ាតសេន" Location:ទំព័រគំរូ:Placename/do-adrPropទំព័រគំរូ:Placename/do-adrPropទំព័រគំរូ:Placename/do-adrPropទំព័រគំរូ:Placename/do-adrProp (linkback://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%9F%E1%9F%8A%E1%9E%BB%E1%9E%93\_%E1%9E%99%E1%9F%89%E1%9E%B6%E1%9E%8F%E1%9E%9F%E1%9F%81%E1%9E%93) សុង ឈីង - លីង (m. ១៩១៥) «Did not recognize date. Try slightly modifying the date in the first parameter.»"Marriage: សុង ឈីង - លីង to ស៊ុន យ៉ាតសេន" Location:ទំព័រគំរូ:Placename/do-adrPropទំព័រគំរូ:Placename/do-adrPropទំព័រគំរូ:Placename/do-adrPropទំព័រគំរូ:Placename/do-adrProp (linkback://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%9F%E1%9F%8A%E1%9E%BB%E1%9E%93\_%E1%9E%99%E1%9F%89%E1%9E%B6%E1%9E%8F%E1%9E%9F%E1%9F%81%E1%9E%93) |
| ដៃគូក្នុងស្រុក | ចេន គុយហ្វិន (ប្រពន្ធចុង; 1892–1925) ហារូ អាសាដា (ប្រពន្ធចុង; 1897–1902) |
| កូន | ស៊ុនហ្វូ ស៊ុនយ៉ាន ស៊ុន វ៉ាន់ Fumiko Miyagawa |
| ការអប់រំ | សាកលវិទ្យាល័យហុងកុង (បណ្ឌិតវេជ្ជសាស្ត្រ) |
| អាជីព | អ្នកនយោបាយ អ្នកនិពន្ធ គ្រូពេទ្យ |
| ពានរង្វាន់ | លំដាប់មហាកុសល (ផ្តល់រង្វាន់ដោយប្រធានាធិបតី យាន ស៊ីកៃ ប៉ុន្តែបានបដិសេធ) |
| ហត្ថលេខា (ចិន) |  |
| ហត្ថលេខា |  |
| សេវា​យោធា |
| ភក្ដីភាព |  សាធារណរដ្ឋចិន |
| សាខា/សេវាកម្ម | តៃវ៉ាន់ |
| ឆ្នាំកាន់តំណែង | ១៩១៧–១៩២៥ |
| ឋានៈ | ទូទៅ/មហាសេនា |
| សមរភូមិ/សង្គ្រាម | * បដិវត្តស៊ីនហៃ
* បដិវត្តន៍ទីពីរ
* ចលនាការពាររដ្ឋធម្មនុញ្ញ
* ក្វាងទុង - សង្រ្គាមក្វាងស៊ី
* សម័យសង្គ្រាម
 |

លោកស៊ុន ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាមេដឹកនាំដ៏អស្ចារ្យបំផុតនៃប្រទេសចិនសម័យទំនើប ប៉ុន្តែជីវិតនយោបាយរបស់គាត់គឺជាការតស៊ូឥតឈប់ឈរ និងការនិរទេសជាញឹកញាប់។ បន្ទាប់ពីជោគជ័យនៃបដិវត្តន៍នៅឆ្នាំ១៩១១ លោកបានលាលែងពីតំណែងជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋដែលទើបបង្កើតថ្មីនៃប្រទេសចិន ហើយបានលះបង់តំណែងទៅ យ័ន ស៊ីកៃ ។ មិនយូរប៉ុន្មានគាត់បានទៅនិរទេសខ្លួននៅប្រទេសជប៉ុនដើម្បីសុវត្ថិភាព ប៉ុន្តែបានវិលត្រឡប់មករករដ្ឋាភិបាលបដិវត្តនៅភាគខាងត្បូង ដែលជាបញ្ហាប្រឈមចំពោះ ពួកមេទ័ពដែលគ្រប់គ្រងប្រទេសភាគច្រើន។ នៅឆ្នាំ១៩២៣ គាត់បានអញ្ជើញតំណាងនៃកុម្មុយនិស្តអន្តរជាតិ ទៅកាន់ទីក្រុងខេនតុន ( ក្វាងចូវ ) ដើម្បីរៀបចំគណបក្សរបស់លោកឡើងវិញ ហើយបានបង្កើតសម្ព័ន្ធភាពដ៏ផុយស្រួយជាមួយបក្សកុម្មុយនិស្តចិន ។ លោកមិនបានរស់នៅដើម្បីឃើញគណបក្សរបស់គាត់​បង្រួប​បង្រួម​ប្រទេស​ក្រោម​ការ​ស្នង​តំណែង​របស់​លោកគឺឈៀង កៃ​សេក នៅ​ក្នុង​បេសកកម្ម​ភាគ​ខាងជើង ។ លោកបានស្លាប់នៅទីក្រុងបុីជីន ( ប៉េកាំង ) ដោយជំងឺមហារីកថង់ទឹកប្រមាត់ នៅថ្ងៃទី១២ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩២៥

កេរដំណែលសំខាន់របស់ស៊ុនគឺជាទស្សនវិជ្ជានយោបាយរបស់គាត់ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាគោលការណ៍បីនៃប្រជាជន : Mínzú (民族主義, Mínzúzhǔyì) ឬ ជាតិនិយម (ឯករាជ្យពីការត្រួតត្រារបស់បរទេស), Mínquán (民權主義, Mínquánzhǔyì) ឬ "ពេលវេលាត្រឹមត្រូវនៃប្រជាជន) ។ "លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ") និង Mínshēng (民生主義, Mínshēngzhǔyì) ឬជីវភាពរស់នៅរបស់ប្រជាជន (ជួនកាលត្រូវបានបកប្រែជា "លទ្ធិកុម្មុយនិស្ត" ឬ "សុខុមាលភាព") ។

## ឯកសារយោង