Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ភាសាឥណ្ឌូនេស៊ី

**ភាសាឥណ្ឌូណេស៊ី** (bahasa Indonesia, បាហាសាឥណ្ឌូណេស៊ី)ជាភាសាផ្លូវការរបស់ឥណ្ឌូនេស៊ី។
ឥណ្ឌូណេស៊ីគឺជាប្រទេសដែលមានចម្រុះជាតិសាសន៍និងភាសាដោយសារមានជនជាតិច្រើនទើបឥណ្ឌូណេស៊ីមានតំបន់ច្រើនភាសាដូចនេះ។ ភាសាសំខាន់ៗ ដែលមនុស្សប្រើច្រើនក្នុងតំបន់ផ្សេងៗ របស់ឥណ្ឌូណេស៊ីមាន ភាសាជ្វា ស៊ុនដា បាលី មីណាំងកាបៅ ប៊ូគីសជាដើម។ ដោយការចង់មានភាសាកណ្តាលដើម្បីទាក់ទងគ្នា ដើម្បីឯកភាពគ្នានិងដើម្បីឲ្យដូចពាក្យថា” ជាតិតែមួយ ភាសាតែមួយ” ទើបរដ្ឋាភិបាលប្រកាសឲ្យប្រើភាសាបាហាសាឥណ្ឌូណេស៊ីជាភាសាផ្លូវការនិងជាភាសាជាតិផងដែរ។ ដូចនេះហើយទើបជនជាតិឥណ្ឌូនេស៊ីច្រើននិយាយភាសាបាហាសាជាគោលនិងប្រើភាសាក្នុងតំបន់របស់ខ្លួនព្រមទាំងភាសាអង់គ្លេសជាភាសាសំខាន់បន្ទាប់។
# ព្រះពុទ្ធសាសនានៅសិង្ហបុរី

ព្រះពុទ្ធសាសនាគឺជាសាសនាធំបំផុតនៅក្នុងសិង្ហបុរី ដែលមានប្រជាជនប្រមាណ ៣១.១% កាន់សាសនានេះគិតត្រឹមឆ្នាំ ២០២០។ យោងតាមជំរឿន ក្នុងចំណោមប្រជាជនសិង្ហបុរី ចំនួន ៣,៤៥៩,០៩៣ នាក់ដែលបានស្ទង់មតិ មានមនុស្ស ១,០៧៤,១៥៩ នាក់បានកំណត់អត្តសញ្ញាណខ្លួនឯងថាជាពុទ្ធសាសនិកជន។

សាលសក្ការៈបូជាសំខាន់នៃផ្ទះសំណាក់ព្រះពុទ្ធសាសនាសិង្ហបុរី
ព្រះពុទ្ធសាសនា ត្រូវបានណែនាំនៅក្នុង ប្រទេសសិង្ហបុរី ជាចម្បងដោយជនអន្តោប្រវេសន៍មកពីជុំវិញពិភពលោកក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានសតវត្សកន្លងមកនេះ។ ប្រវត្តិដែលបានកត់ត្រាដំបូងនៃ សាសនាឥណ្ឌា នៅក្នុងប្រទេសសិង្ហបុរីអាចត្រូវបានគេសង្កេតឃើញនៅក្នុងវត្តអារាម និងវត្តអារាមដំបូងៗដូចជាវត្តធៀនហុកកេង និង វត្តជីនឡុងស៊ី ដែលត្រូវបានសាងសង់ឡើងដោយអ្នកតាំងលំនៅដែលមកពីតំបន់ផ្សេងៗនៃ អាស៊ី ។

មានអង្គការព្រះពុទ្ធសាសនាជាច្រើននៅក្នុងប្រទេសសិង្ហបុរី ដែលក្នុងនោះអាជ្ញាធរដែលមានអំណាចលេចធ្លោជាងគេគឺស្ថាប័នដែលមានការបង្កើតឡើង ដូចជាសហព័ន្ធព្រះពុទ្ធសាសនាសិង្ហបុរី (SBF)។

## ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ដោយសារឋានៈប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់សិង្ហបុរី ជាកំពង់ផែពាណិជ្ជកម្ម និងជារដ្ឋអាណានិគមរបស់អង់គ្លេស ក៏ដូចជារយៈពេលដ៏ខ្លីនៃការគ្រប់គ្រងរបស់អាណានិគមជប៉ុនក្នុងអំឡុង សង្គ្រាមលោកលើកទី២ ក្នុងរយៈពេលជាច្រើនសតវត្សមកហើយ វង្សត្រកូលពុទ្ធសាសនិកជាច្រើនមកពីជុំវិញពិភពលោកបានលេចឡើងបន្តិចម្តងៗនៅលើកោះនេះ។ ពួកវារួមបញ្ចូលទាំងការបកស្រាយរបស់ជប៉ុន និងលោកខាងលិចនៃ ព្រះត្រៃបិដក ទោះបីជាវត្តមានក្នុងស្រុកដ៏សំខាន់មួយមានប្រភពដើមតាំងពីនគរប្រវត្តិសាស្ត្រអាស៊ីអាគ្នេយ៍ និងអាស៊ីបូព៌ាក៏ដោយ។

## ឯកសារយោង
# ទីភ្នាក់ងារសហរដ្ឋអាមេរិកសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍន៍អន្តរជាតិ

| ទីភ្នាក់ងារសហរដ្ឋអាមេរិកសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍន៍អន្តរជាតិ |
| --- |
| ត្រាទីភ្នាក់ងារសហរដ្ឋអាមេរិកសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍន៍អន្តរជាតិ |
| ទង់ទីភ្នាក់ងារសហរដ្ឋអាមេរិកសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍន៍អន្តរជាតិ |
| Agency overview |
| បង្កើត | វិច្ឆិកា 3, 1961 (1961-១១-03) |
| ទីភ្នាក់ងារ​មុន | រដ្ឋបាលកិច្ចសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិ |
| ទីស្នាក់ការ​កណ្ដាល |  អគារ Ronald Reagan វ៉ាស៊ីនតោនឌីស៊ី, សហរដ្ឋអាមេរិក |
| បាវចនា | "ពីប្រជាជនអាមេរិក" |
| បុគ្គលិក | បុគ្គលិក ១០,២៣៥នាក់ (ឆ្នាំសារពើពន្ធ ២០១៦) |
| ថវិកា​ប្រចាំ​ឆ្នាំ | $៥០ពាន់លានដុល្លារ (ធនធានថវិកាឆ្នាំ២០២៣) |
| ទីភ្នាក់ងារ​ប្រតិបត្តិ | សាំម៉ាន់ថា ផោវឺរ, អ្នកគ្រប់គ្រង |
| គេហទំព័រ | [ ]  |
| ចំណាំ |
|  |

**ទីភ្នាក់ងារសហរដ្ឋអាមេរិកសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍន៍អន្តរជាតិ** ( **USAID** ) គឺជាទីភ្នាក់ងារឯករាជ្យរបស់រដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិក ដែលទទួលខុសត្រូវជាចម្បងសម្រាប់ការគ្រប់គ្រងជំនួយបរទេសស៊ីវិល និង ជំនួយអភិវឌ្ឍន៍ ។ ជាមួយនឹងថវិកាជាង ៥០ពាន់លានដុល្លារ ទីភ្នាក់ងារសហរដ្ឋអាមេរិកសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍន៍អន្តរជាតិ គឺជាទីភ្នាក់ងារជំនួយផ្លូវការដ៏ធំបំផុតមួយនៅក្នុងពិភពលោក ហើយមានច្រើនជាងពាក់កណ្តាលនៃជំនួយបរទេសទាំងអស់របស់សហរដ្ឋអាមេរិក ដែលជាចំនួនខ្ពស់បំផុតក្នុងពិភពលោកគិតជាប្រាក់ដុល្លារ។

សភាបានអនុម័តច្បាប់ជំនួយបរទេស នៅថ្ងៃទី៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៩៦១ ដែលបានរៀបចំកម្មវិធីជំនួយបរទេសរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកឡើងវិញ និងបានកំណត់ឱ្យបង្កើតទីភ្នាក់ងារមួយដើម្បីគ្រប់គ្រងជំនួយសេដ្ឋកិច្ច។ ទីភ្នាក់ងារសហរដ្ឋអាមេរិកសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍន៍អន្តរជាតិ ត្រូវបានបង្កើតឡើងជាបន្តបន្ទាប់ដោយបញ្ជាប្រតិបត្តិរបស់ប្រធាន ចន អេហ្វ កេណេឌី ដែលបានព្យាយាមបង្រួបបង្រួមអង្គការ និងកម្មវិធីជំនួយបរទេសដែលមានស្រាប់ជាច្រើននៅក្រោមទីភ្នាក់ងារតែមួយ។ ទីភ្នាក់ងារជំនួយអាមេរិក (USAID) បានក្លាយជាអង្គការជំនួយបរទេសដំបូងគេរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក ដែលការផ្តោតសំខាន់គឺការអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចសង្គមរយៈពេលវែង។

កម្មវិធីរបស់ទីភ្នាក់ងារសហរដ្ឋអាមេរិកសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍន៍អន្តរជាតិ ត្រូវបានអនុញ្ញាតដោយសភានៅក្នុងច្បាប់ជំនួយបរទេស ដែលសភាបំពេញបន្ថែមតាមរយៈការណែនាំក្នុងសកម្មភាពផ្តល់មូលនិធិប្រចាំឆ្នាំ និងច្បាប់ផ្សេងទៀត។ ជាធាតុផ្សំផ្លូវការនៃគោលនយោបាយការបរទេសរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក ទីភ្នាក់ងារសហរដ្ឋអាមេរិកសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍន៍អន្តរជាតិ ប្រតិបត្តិតាមការណែនាំរបស់ ប្រធានាធិបតី រដ្ឋលេខាធិការ និង ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិ ។ ទីភ្នាក់ងារសហរដ្ឋអាមេរិកសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍន៍អន្តរជាតិ មានបេសកកម្មនៅក្នុងប្រទេសជាង១០០ ជាចម្បងនៅក្នុង ទ្វីបអាហ្រ្វិក អាស៊ី អាមេរិកឡាទីន មជ្ឈិមបូព៌ា និង អឺរ៉ុបខាងកើត ។

## គោលបំណង

បណ្តាញវិមជ្ឈការនៃបេសកកម្មផ្នែកលំនៅដ្ឋានរបស់ទីភ្នាក់ងារជំនួយអាមេរិក (USAID) ត្រូវបានគូរឡើងដើម្បីគ្រប់គ្រងកម្មវិធីរដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងប្រទេសដែលមានចំណូលទាបសម្រាប់គោលបំណងជាច្រើន។

* ការសង្គ្រោះគ្រោះមហន្តរាយ
* ការសង្គ្រោះភាពក្រីក្រ
* កិច្ចសហប្រតិបត្តិការបច្ចេកទេសលើ បញ្ហាសកល រួមទាំងបរិស្ថាន
* ផលប្រយោជន៍ទ្វេភាគីរបស់អាមេរិក
* ការអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចសង្គម

 កញ្ចប់ USAID ត្រូវបានបញ្ជូនដោយបុគ្គលិក ឆ្មាំឆ្នេរសមុទ្រសហរដ្ឋអាមេរិក
## ឯកសារយោង
# បញ្ជីប្រទេសតាមបរិមាណនៃការផលិតមាស

ការផលិតមាសក្នុងពិភពលោកក្នុងឆ្នាំ២០១២ (គិតជាគីឡូក្រាម)
និន្នាការនៃប្រទេស៥ ដែលផលិតមាសច្រើនបំផុត
នេះគឺជា **បញ្ជីប្រទេសតាមចំនួននៃការផលិតមាស** ក្នុងឆ្នាំ ២០១៧។

ជាច្រើនឆ្នាំមុនឆ្នាំ ២០០៦ នោះ ប្រទេសអាហ្វ្រិកខាងត្បូងជាប្រទេសដែលផលិត មាស ច្រើនបំផុត ប៉ុន្តែថ្មីៗនេះមានប្រទេសជាច្រើនដូចជា ចិន រូស្ស៊ី កាណាដា សហរដ្ឋអាមេរិក ប៉េរូ និងអូស្ត្រាលីជាដើម បានបង្កើនការផលិតរបស់ខ្លួន លើសអាហ្វ្រិកខាងត្បូងទៀត។ ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ គ្មានប្រទេសណាមួយអាចផលិតមាសដល់ចំនួនអតិបរិមាដែលអាហ្វ្រិកខាងត្បូងធ្លាប់ធ្វើបាននៅទសវត្សឆ្នាំ ១៩៧០បានឡើយ។

តារាងខាងក្រោមជាចំនួននៃផលិតផលមាសគោលដៅប៉ុណ្ណោះ។ ជាឧទាហរណ៍ នៅសហរដ្ឋអាមេរិក ពីឆ្នាំ២០១០ ដល់២០១៤ បានផលិតលើសទិន្នន័យនេះទៀត។

| ចំណាត់ថ្នាក់ | ប្រទេស | បរិមាណមាស (metric tons) | Reserves (metric tons) |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 |  ចិន | 440 | 2,000 |
| 2 |  អូស្ត្រាលី | 300 | 9,800 |
| 3 |  រូស្ស៊ី | 255 | 5,500 |
| 4 |  សហរដ្ឋអាមេរិក | 245 | 3,000 |
| 5 |  កាណាដា | 180 | 2,200 |
| 6 |  ប៉េរូ | 155 | 2,300 |
| 7 |  អាហ្វ្រិកខាងត្បូង | 145 | 6,000 |
| 8 |  ម៉ិចស៊ីកូ | 110 | 1,400 |
| 9 |  អ៊ូសបេគីស្ថាន | 100 | 1,800 |
| 10 |  ប្រេស៊ីល | 85 | 2,400 |
| 11 |  ឥណ្ឌូនេស៊ី | 80 | 2,500 |
| 11 |  កាណា | 80 | 1,000 |
| 13 |  ប៉ាពូអាសុី នូវែលគីនេ | 60 | 1,300 |
|  | ប្រទេសដទៃទៀត | 845 | 12,000 |
|  | ពិភពលោក (rounded) | 3,150 | 54,000 |
# ម្ហូបបារាំង

**ម្ហូបបារាំង** (Cuisine française) របៀបធ្វើម្ហូបអាហាគឺមានដើមកំនើតពីប្រទេសបារាំង​ ហើយត្រូវបានកែរប្រែពី​សតវត្សមួយទៅសតវត្សទៅតាមសង្គម​​ និង នយោបាយ។ នៅសតវត្សកណ្តាលគេបានបង្កើត ហ្គូលលេអ៊ូម(Guillaume)ដែលស្គាល់ថាជាតាលលេវេន(Taillevent)។​​ នៅសម័យទំនើប​ចាប់ផ្ដើមពីសតវត្សទី៧មក មនុស្សចាប់ផ្ដើមនិយមតិណជាតិនិង ដាក់គ្រឿងតិចជាងមុន​​ ព្រមទាំងដាក់ក្រែមច្រើន។វាចាប់ផ្ដើមពីការធ្វើរបស់ចុងភៅរបស់ណាប៉ូលេអុង ដែលធ្វើឡើងសំរាប់ព្រះចៅអធិរាជ្យនិង អ្នកអំនាចផ្សេងៗ។

វិជ្ជាធ្វើម្ហូបរបស់បារាំងត្រូវបានប្រមូលជាក្រមតែមួយនៅសតវត្សទី២០​ ដោយលោក ចចជីស អូហ្គីស អេសខូហ្វេ ដើម្បីអោយក្លាយ ជាម្ហូបដ៏ឧត្តមនៅ សម័យកាលថ្មី។ហើយវាក៏ជាការងារចំបងរបស់លោកខូហ្វេផងដែរ។ហើយគាត់ក៏បានព្យាយាមលើកដំកើនវាផងដែរដើម្បីអោយគេស្គាល់​ ម៉្យាងទៀតវាក៏ធ្វើអោយទាក់ទាញ ភ្ថៀវទេសចរណ៏ អោយធ្វើដំនើរទៅទស្សនា នៅ​ទីជនបទផងដែរ។វិជ្ជាធ្វើម្ហូបរបស់ហ្គេសខន(Gascon) បានជះឥទ្ធិពលលើក្បួនធ្វើម្ហូបនៅ​ខាងត្បូងឈាងខាងលិចនៃប្រទេសបារាំងផងដែរ។​ឯគ្រៀងគឺប្រែប្រួលទៅតាមតំបន។​​ដំបូងវាគ្រាន់តែជាម្ហូបដែលគេនិយមបរិភោគនៅតំបន់មួយប៉ុន្នេះ តែក្រោយមកវាត្រូវបានពេញនិយមពាស់ពេញប្រទេសនិង ឈានទៅ ដល់អន្តរជាតិទៀតផង។ មានម្ហូបជាច្រើនដែលពីមុនគ្រាន់តែពេញនិយមនៅតំបន់មួយ​ សាយភាយក្លាយជាពេញនិយមពេញប្រទេស។ ប្រូម៉ានិងស្រាគឺជាអាហារដ៏ចំបងនៅ ហើយវាដើរតួជាច្រើនមុខងារនៅ​តាមតំបន់ និងទូទាំង​ប្រទេសដែលបានផ្លាស់ប្ដូទៅជាច្រើនសន្ថានម៉្យាងទៀតគេហៅសាមញ្ញថាd'origine d'origine contrôlée (AOC) ( អនុវិសាមញ្ញា)នៃច្បាប់។

## ម្ហូបជាតិ

ចន ឌូក​នៃផ្លែប៊ែរី (Berry) កំពុងរីករាយនិងបរិភោគម្ហូបឆ្ងាញ់។ ឌូកកំពុងអង្គុយជាមួយ កាដីនន័ល នៅតុខ្ពស់មួយ, នៅក្រោម baldaquin​មួយដ៏ប្រណិត, ទលមុខជើងក្រានកំដៅផ្ទះ, ដែលមានអ្នកបំរើពីរបីនាក់នៅចាំបំរើ រាប់ទាំង ខាវ័រ. នៅលើតុខាងឆ្វេងដៃឌូកមានដបដាក់អំបិលធ្វើពីមាសមួយ​ , នៅសណ្ធានរបស់សំពៅមានលំអរដោយ *Très Riches Heures du Duc de Berry*, ca 1410.
មានម្ហូបជាច្រើន ដែលចាត់ទុកថាជាផ្នែកមួយនៃមុខម្ហូបរបស់ជាតិនៅថ្ងៃនេះ។ ភាគច្រើនមកអាហារឧត្តមនៅក្នុងមុខម្ហូបរបស់ព្រះរាជា ប៉ុន្តែក៏មានខ្លះមកពីអាហារតាមតំបន់ដែលបាន
ក្លាយជាពេញនិយមពេញប្រទេសផងដែរ។

### ប្រវត្តិរបស់មុខម្ហូប

ម្ហូបបារាំងត្រូវបានវិវត្ត​ជាច្រើនលើកច្រើនសារពីសតវត្សមួយទៅ​សតវត្សមួយទៀត។​ ចាប់ផ្ដើមពីសម័យមជ្ឈិមសម័យ​ (សតវត្សទី៥ដល់សតវត្សទី១៤)​ មុខម្ហូបដែលមានភាពពិសេសនិង
មានភាពឆ្នៃប្រឌិតខ្ពស់ត្រូវបានផុសរូបរាងឡើង។ ចលនាខុសៗគ្នានៃសង្គម ចលនានយោបាយ​ និងទេពកុសលរបស់ចុងភៅ​ រួមបញ្ចួលគ្នាបង្កើតបានជាចលនានេះ។ពីឆ្នាំមួយទៅឆ្នាំមួយ
របៀបនៃការធ្វើម្ហូបបារាំងត្រូវបានគេអោយឈ្មោះផ្សេងៗពីគ្នា និងត្រូវបានកែខៃដោយមេចុងភៅផ្សេងៗពីគ្នា។ ក្នុងអំឡុងពេលគេរស់នៅមានជីវិតពួកចុងភៅទាំងអស់នោះត្រូវបានគេ
ផ្តល់កិត្តយសខ្ពងខ្ពស់ដោយគេបានជួយធ្វើវិភាគទានជូនវប្បធម៌ និងប្រទេសជាតិ។ជាដំបូងម្ហូបជាតិត្រូវបានគេធ្វើអោយអភិវឌ្ឍនៅទីក្រុងប៉ារីស ហើយធ្វើឡើងសំរាប់តែរាជ្យវង្សសានុវង្ស
របស់បារាំងប៉ុន្នោះ តែជាយថាហេតុវាត្រូវបានបែកសាយពេញផ្ទៃប្រទេស ហើយនិងត្រូវនាំចេញទៅបរទេសទៀតផង។
​

### សម័យកណ្ដាល

ម្ហូបបារាំងនៅសម័យកណ្ដាល។ការជប់លាងគឺជារឿងធម្មតាមួយរបស់អ្នកវេណ្ណះអភិជន។ម្ហូបជាច្រើនមុខនិងត្រូវបានរៀបចំ ប៉ុន្តែបែបជារបៀប

ដែលគេហៅថាសេវាឥណ្នទាន (service en confusion)។ ម្ហូបភាគច្រើនត្រូវបានហូបដោយដៃ ឯសាច់ត្រូវបានគេចិត្តជាចំរៀកធំៗ និងទឹកជ្រលួក
គឺខាប់ ធ្ងន់និងមានរស់ជាតិស្ពៃខៀវក៏ត្រូវបានគេប្រើដែរ។ នំផាយក៏ជាម្ហូបដ៏ពេញនិយមនៅក្នុងពិធីជប់លាង ចំនែកផ្នែករឹងរបស់វាគេក៏បានយក

មកធ្វើប្រអប់ រឺ ចាន សំរាប់ដាក់ម្ហូប រឺ សំរាប់ដាក់អ្វីផ្សេង។ហើយនៅចុងសម័យមជ្ឈិមសម័យ គេក៏បានអភិវឌ្ឍវាអោយកាន់តែល្អ។ពីមុនពេលគេ​
បរិភោកអាហារគេគឺនៅលើតុ​ បូរាណ(issue de table) តែក្រោយមកកែក៏ហូបនៅតុបង្អែមសម័យថ្មី ដែលជាបែបផែន dragées (នៅមជ្ឈិមសម័យ
ដែលបានន័យថាស្ករ ឬ ទឹកឃ្មុំ)
# ទីបេ

ព្រះបរមរាជវំាង.
 **ទីបេ** (អង់គ្លេស: Tibet，ចិន: 西藏, ទីបេ: བོད) ទីបេត៍ ជាតំបន់ខ្ពង់រាបដ៏ធំល្វឹងល្វើយមួយនៅអាស៊ីកណ្តាល និងអាស៊ីខាងកើត គ្របដណ្តប់ភាគច្រើននៃតំបន់ ស្វយ័តទីបេត៍ និងខេត្តសៀងហៃ នៅភាគខាងលិចប្រទេសចិន ព្រមទាំងជាផ្នែកមួយនៃតំបន់ឡាដាកហ៍ ក្នុងរដ្ឋចាមមុ និងកាស្មៀ ប្រទេសឥណ្ឌា ។ , តំបន់ទីបេត៍ លាតសន្ធឹងប្រមាណ ១.០០០ គីឡូម៉ែត្រ ពីភាគខាងជើងទៅភាគខាងត្បូង និង២៥០០ គីឡូម៉ែត្រ ពីភាគខាងកើតទៅភាគខាងលិច។ មាន កម្ពស់ជាមធ្យមពី ៤.៥០០ម៉ែត្រ ពេលខ្លះត្រូវបានគេ ហៅថា “ដំបូលនៃពិភពលោក” និងជាតំបន់ខ្ពង់រាប ខ្ពស់បំផុត និងធំបំផុតរបស់ពិភពលោក ដោយមាន តំបន់ប្រហែល ២៥០ម៉ឺនគីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដែល មានទំហំប្រហែល៤៨រដ្ឋ និងព័ទ្ធជុំវិញដោយភ្នំ ហិមាល័យ។​ .

## កំណត់

## មើលផងដែរ

* សាសនាអ្នកស្រុកចិន ​
* ព្រះម៉ែស៊ីវ៉ាងម៉ូ
* បព្វជិតសាសនាតៅ
* សាសនាតៅ
* ហ្វេងសៃ​
* ល្ខោនចិន( ងីវ )
* សាសនាប្រជាប្រិយតៃ
* ទំព័រគំរូ:ប្រវត្តិសាស្ត្រទីបេ
* អក្សរទីបេ
# ឆកសមុទ្រឡៃចូ

|  |
| --- |
| ឆកសមុទ្រឡៃចូ |
|  |
| ប្រភេទ | ឆកសមុទ្រ |
| ទីតាំង | សមុទ្របូហៃ |
| ប្រទេសជាប់ជុំវិញ |  ចិន |

ឆកសមុទ្រឡៃចូ (ជាភាសាអង់គ្លេស៖ Laizhou Bay , ជាភាសាចិន៖ 莱州湾) ជាឆកសមុទ្រមួយក្នុងចំនោមឆកសមុទ្រទាំង៣របស់សមុទ្របូហៃ។

## សូមមើលផងដែរ

* ឆកសមុទ្របូហៃ
* ឆកសមុទ្រលាវតុង
# ប៉ាពួញូវហ្គីណេ

រដ្ឋឯករាជ្យប៉ាពួនូវែលគីនេ| Independen Stet bilong Papua Niugini (ភាសាតុកពីស៊ីន) Independen Stet bilong Papua Niu Gini (ភាសាហ៊ីរីម៉ូទូ) |
| --- |
|
**ទង់ជាតិវរលញ្ឆករជាតិ** |
| **បាវចនា** ‘ឯកភាពក្នុងភាពចម្រុះ’ |
| **ភ្លេងជាតិ** "*O Arise, All Your Sons*" ("ងើបឡើង ឱកូនៗទាំងអស់")Duration: 58 seconds.0:58

---

**ព្រះរាជភ្លេង:**"ព្រះជាម្ចាស់ជួយព្រះមហាក្សត្រ"Duration: 1 minute and 4 seconds.1:04 |
| ទីតាំងប្រទេសប៉ាពួនូវែលគីនេ (ក្រហម) នៅលើភូគោល |
| រាជធានី និង ទីក្រុងធំបំផុត | ព័រម៉ូរែសប៊ី ﻿ / ﻿ |
| ភាសាផ្លូវការ | * ភាសាអង់គ្លេស
* ភាសាហ៊ីរីម៉ូទូ
* ភាសាសញ្ញាប៉ាពួនូវែលគីនេ
* ភាសាតុកពីស៊ីន
 |
| ភាសាក្នុងស្រុក | ៨៥១ ភាសា |
| ក្រុមជនជាតិ  | ប៉ាពួ |
| សាសនា (ឆ្នាំ ២០១១) | * ៩៥.៥% គ្រិស្តសាសនា
* —៦៤.៣% លទ្ធិប្រូតេស្តង់
* —២៦.០% លទ្ធិកាតូលិក
* —៥.២% និកាយផ្សេងៗទៀត
* ៣.១% មិនបញ្ជាក់
* ១.៤% សាសនាផ្សេងៗទៀត ឬគ្មានជំនឿសាសនា
 |
| រដ្ឋាភិបាល | រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ អាស្រ័យសភាឯកភូត |
| - ព្រះមហាក្សត្រ | ឆាលស៍ទី ៣ |
| - អគ្គទេសាភិបាល | បប ដាដាយ |
| - នាយករដ្ឋមន្ត្រី | ជេមស៍ ម៉ារ៉ាពេ |
| នីតិបញ្ញត្តិ | សភាជាតិ |
| ទទួលឯករាជ្យពី អូស្ត្រាលី |
| - សេចក្តីសម្រេចប៉ាពួនូវែលគីនេឆ្នាំ១៩៤៩ | ១ កក្កដា ១៩៤៩ |
| - ប្រកាស និងទទួលស្គាល់ | ១៦ កញ្ញា ១៩៧៥ |
| ក្រឡាផ្ទៃ |
| - ផ្ទៃសរុប | ៤៦២,៨៤០ គ.ម២   (ទី៥៤) |
| - ផ្ទៃទឹក (%) | ២ |
| ប្រជាជន |
| - ប៉ាន់ស្មាន (ឆ្នាំ ២០២០) |  ៨,៩៣៥,០០០ (ទី៩៨) |
| - ជំរឿន (ឆ្នាំ ២០១១) | ៧,២៧៥,៣២៤ |
| - ដង់ស៊ីតេ | ១៥ នាក់/គ.ម២   (ទី២០១) |
| GDP (PPP) | ប៉ាន់ស្មាន (ឆ្នាំ ២០១៩) |
| - សរុប | ៣២.៣៨២ ពាន់លានដុល្លារ (ទី១២៤) |
| - ក្នុងម្នាក់ | ៣,៧៦៤ ដុល្លារ |
| GDP (ចារឹក) | ប៉ាន់ស្មាន (ឆ្នាំ ២០១៩) |
| - សរុប | ២១.៥៤៣ ពាន់លានដុល្លារ (ទី១១០) |
| - ក្នុងម្នាក់ | ២,៥០៤ ដុល្លារ |
| ជីនី (២០០៩) | 41.9 មធ្យម |
| HDI (២០១៩) |  0.555 មធ្យម · ទី១៥៥ |
| រូបិយវត្ថុ | គីណា (PGK) |
| ល្វែងម៉ោង | UTC+១០, +១១ (AEST) |
| ទិសបើកបរ | ឆ្វេង |
| កូដហៅទូរស័ព្ទ | +៦៧៥ |
| ដែនកម្រិតខ្ពស់ | .pg |

**ប្រទេសប៉ាពួនូវែលគីនេ** (ភាសាតុកពីស៊ីន៖ *Papua Niugini*, ភាសាហ៊ីរីម៉ូទូ៖ *Papua Niu Gini*) ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា **រដ្ឋឯករាជ្យប៉ាពួនូវែលគីនេ** គឺជា​ប្រទេស​មួយ​ស្ថិតនៅក្នុងទ្វីប​អូសេអានី ដោយគ្របដណ្តប់លើដីប៉ែក​ខាង​កើត​នៃ​កោះនូវែលគីនេ និង​នៅលើកោះមួយចំនួននៃតំបន់មេឡាណេស៊ី (ពោលជាតំបន់​មួយ​នៅភាគនិរតីមហាសមុទ្រ​ប៉ាស៊ីហ្វិក និងភាគ​ខាង​ជើង​ប្រទេស​អូស្ត្រាលី)។ វាមានរាជធានីឈ្មោះ ព័រម៉ូរែសប៊ី ដែលស្ថិតនៅឯឆ្នេរសមុទ្រភាគអាគ្នេយ៍។ វាគឺជាប្រទេសកោះធំជាងគេទីបីនៅលើពិភពលោកដែលមានផ្ទៃដីសរុប ៤៦២,៨៤០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។

ភាសាផ្លូវការរបស់ប្រទេសនេះគឺ ភាសាតុកពីសុីន ហ៊ីរីម៉ូទូ ភាសាសញ្ញា និងភាសាអង់គ្លេស ហើយវាមានប្រជាជនចំនួន ៨ លាននាក់។ ប៉ាពួញូនូវែលគីនេជាប្រទេសមួយដែលមានវប្បធម៌ចម្រុះបំផុតនៅលើពិភពលោក និងសំបូរទៅដោយគ្រាមភាសាចំនួន ២៤៨ ភាសា។ ប៉ាពួនូវែលគីនេបានទទួលឯករាជ្យពីប្រទេសអូស្ត្រាលីនៅពីថ្ងៃទី១៦ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៧៥។

## ប្រវត្តិសាស្ត្រ

## ភូមិសាស្ត្រ

## សេដ្ឋកិច្ច

## មើលផងដែរ

* នូវែលគីនេខាងលិច
* អូសេអានី
* ជម្លោះប៉ាពួ

## ឯកសារយោង
# ប្រាសាទព្រហ្មបាណន់

**ប្រាសាទព្រហ្មបាណន់** (ឥណ្ឌូនេស៊ី: Candi Prambanan, ជ្វា: Rara Jonggrang, ហាណាការ៉ាកា: ꦫꦫꦗꦺꦴꦁꦒꦿꦁ) គឺជាបរិវេណប្រាសាទដ៏ធំបំផុតមួយដែលឧទ្ទិសដល់ព្រះសិវៈ ដែលកសាងឡើងនៅសតវត្សទី៩ នៃគ.ស (ប្រហែលឆ្នាំ ៨៥០ គ.ស) ដោយស្ដេច រ៉ាកៃ ពីកាតាន់។ ដោយចម្ងាយប្រហែល ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីតំបន់ពិសេសនៃទីក្រុងយ៉ូកយ៉ាកាតាភាគខាងត្បូងនៃកោះជ្វា ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី ។ ប្រាសាទបីត្រូវបានលម្អដោយចម្លាក់លៀនដែលបង្ហាញពីវីរភាពនៃរឿងរាមាយណៈ ដែលឧទ្ទិសដល់អាទិទេពហិណ្ឌូទាំងបី (ព្រះសិវៈ ព្រះវិស្ណុ និងព្រះព្រហ្ម) និងប្រាសាទបីដែលឧទ្ទិសថ្វាយដល់សត្វជំនិះរបស់ពួកទ្រង់។

ទិដ្ឋភាពខាងជើងនៃប្រាសាទព្រហ្មបាណន់,កោះជ្វា,ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី
ប្រាសាទព្រហ្មបាណន់នេះ មានកំពែងរាងការ៉េបីជាន់ព័ទ្ធជុំវិញ ទីធ្លាខាងក្នុងបំផុតមានមហាប្រាសាទចំនួន ៣ ខណៈប្រាសាទកណ្តាលសាងសង់ឡើងសម្រាប់ថ្វាយព្រះសិវៈ ប្រាសាទខាងត្បូងសម្រាប់ឧទ្ទិសថ្វាយព្រះព្រហ្ម និងប្រាសាទនៅទិសខាងជើងសម្រាប់ថ្វាយព្រះវិស្ណុ ប្រាសាទនេះមានប្រាង្គប្រាសាទតូចធំដល់ទៅ ២៤០ ។ ប្រាសាទព្រហ្មបាណន់ ត្រូវបានគេស្គាល់ក្នុងស្រុកថាជា**ប្រាសាទរ៉ារ៉ាចុងក្រាង** ឬប្រាសាទនៃ "**ក្រមុំតូចច្រឡឹង**" ។ នៅឆ្នាំ ១៩៩១ ប្រាសាទបានក្លាយជាតំបន់បេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់អង្គការយូណេស្កូ និងជាតំបន់ប្រាសាទហិណ្ឌូធំជាងគេនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី និងធំទីពីរនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍បន្ទាប់ពីអង្គរវត្ត។ វាត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈដោយស្ថាបត្យកម្មខ្ពស់ និងមុតស្រួចរបស់វា ដែលជាលក្ខណៈធម្មតានៃស្ថាបត្យកម្មហិណ្ឌូ និងដោយអគារកណ្តាលខ្ពស់ស្កឹមស្កៃ ៤៧ ម៉ែត្រ (១៥៤ ហ្វីត) ស្ថិតនៅក្នុងបណ្តុំប្រាសាទតូចៗដាច់ដោយឡែកពីគ្នាជាច្រើន។ បរិវេណប្រាសាទព្រហ្មបាណន់ ដើមឡើយមានរចនាសម្ព័ន្ធប្រាសាទចំនួន ២៤០ ដែលតំណាងឱ្យភាពអស្ចារ្យនៃសិល្បៈ និងស្ថាបត្យកម្មហិណ្ឌូបុរាណរបស់កោះជ្វា ហើយក៏ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាស្នាដៃអស្ចារ្យនៃសម័យបុរាណនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ីផងដែរ។

## ឯកសារយោង
# ឆាលស៍ទី ៣

| ឆាលស៍ទី ៣ |
| --- |
| *ប្រមុខនៃសហធនរដ្ឋ* |
|  |
| ព្រះមហាក្សត្រនៃសហរាជាណាចក្រ និងសហធនរដ្ឋជាច្រើនទៀត |
| រជ្ជកាល | ៨ កញ្ញា ២០២២ – បច្ចុប្បន្ន |
| អង្គមុន | អេលីហ្សាប៊ែតទី ២ |
| រជ្ជទាយាទ | វីល្លៀម (អង្គក្សត្រនៃវេលស៍) |
|  |
| ប្រសូត | ព្រះអង្គម្ចាស់ឆាលស៍នៃអេឌីនបួរ  (1948-11-14) 14 វិច្ឆិកា 1948 ព្រះបរមរាជវាំងបាក់ឃីងហាម រាជធានីឡុងដ៍ |
| ព្រះមហេសី | ដាយអាណា ស្ពែនស៊ើរ (អភិ. ១៩៨១, ល. ១៩៩៦) កាមីឡា ផាឃើរ បូល្ស៍ (អភិ. ២០០៥) |
| ព្រះរាជឱរស | * វីល្លៀម (អង្គក្សត្រនៃវេលស៍)
* ព្រះអង្គហារី ចៅពញានៃស៊ូស្សេក
 |
|

| ព្រះនាម |
| --- |
| ឆាលស៍ ហ្វីលីព អាធួរ ចច (Charles Philip Arthur George) |

 |
| វង្ស | វីនដ៍ស័រ |
| បិតា | ព្រះអង្គហ្វីលីព |
| មាតា | អេលីហ្សាប៊ែតទី ២ |

**សម្តេចព្រះចៅឆាសល៍ទី ៣** (ភាសាអង់គ្លេស៖ Charles III, ប្រសូតថ្ងៃទី១៤ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៤៨) គឺ​ជាព្រះមហាក្សត្រនៃ​សហរាជាណាចក្រ និង​សហធនរដ្ឋចំនួន ១៤ ផ្សេងទៀត។ ព្រះអង្គ​បាន​ឡើង​សោយរាជ្យ​នៅ​ថ្ងៃ​ទី៨ ខែ​កញ្ញា ឆ្នាំ២០២២ បន្ទាប់ពីព្រះមាតារបស់​ទ្រង់ព្រះនាមអេលីហ្សាប៊ែតទី ២ បានសោយទិវង្គត។ ព្រះអង្គគឺជារជ្ជទាយាទរងចាំឡើងសោយរាជ្យយូរបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រអង់គ្លេស និងមិនតែប៉ុណ្ណោះ ទ្រង់គឺជាអង្គក្សត្រដែលឡើងសោយរាជ្យនៅវ័យចំណាស់បំផុតពោលគឺ ៧៣ ព្រះវស្សា។

ទ្រង់គឺជាព្រះរាជបុត្រាច្បងរបស់ម្ចាស់ក្សត្រី អេលីហ្សាប៊ែតទី២ នៅពេលដែល ព្រះអង្គឆាលស៍ទី៣ មានអាយុ៣ឆ្នាំ ព្រះអយ្យកោរបស់ទ្រង់បានសោយទិវង្គត ហើយមាតារបស់ទ្រង់បានឡើងសោយរាជ្យ ធ្វើឱ្យព្រះអង្គក្លាយជាអ្នកស្នងមរតកបន្ត។ នៅឆ្នាំ ១៩៨១ ព្រះអង្គបានរៀបអភិសេកជាមួយ ព្រះនាងដៃអាណា ដែលបង្កើតបានកូនប្រុសពីរនាក់គឺ វីល្លៀម និង ហារី ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៦ គូស្វាមីភរិយានេះបានលែងលះគ្នាបន្ទាប់ពីពួកគេបានភ្ជាប់ពាក្យក្នុងរឿងក្រៅអាពាហ៍ពិពាហ៍ដែលត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយយ៉ាងល្អ។ ដាយអាណា បានស្លាប់នៅឆ្នាំបន្ទាប់។ ក្នុងឆ្នាំ ២០០៥ ព្រះអង្គ បានរៀបការជាមួយដៃគូយូរអង្វែងរបស់គាត់ ខាមីឡា ផាកឺរ បោល។

## ឯកសារយោង
# ខេត្តយូណាន

**ខេត្តយូណាន** /u j n n æ / ( Chinese </img>) ជា​ខេត្ត ​គ្មាន​ផ្លូវ​គោក​នៅ ​ភាគ​និរតី ​នៃ​សាធារណរដ្ឋ ​ប្រជាមានិត​ចិន ។ ខេត្តនេះលាតសន្ធឹងប្រហែល 394,000 square kilometres (152,000 sq mi) និងមានប្រជាជនចំនួន 48.3 លាននាក់ (គិតត្រឹមឆ្នាំ 2018)។ រាជធានីនៃខេត្តគឺ គុនមីង ។ ខេត្តនេះមានព្រំប្រទល់ជាប់ខេត្ត Guizhou, Sichuan, តំបន់ស្វយ័ត Guangxi, និង ទីបេ ព្រមទាំងបណ្តាប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍៖ វៀតណាម ឡាវ និង មីយ៉ាន់ម៉ា ។ យូណាន គឺជាខេត្តដែលមានការអភិវឌ្ឍន៍តិចបំផុតទីបួនរបស់ប្រទេសចិន ដោយផ្អែកលើប្រាក់ចំណូលដែលអាចប្រើប្រាស់បានសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ក្នុងឆ្នាំ 2014។

យូណាន ស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ភ្នំ ដែលមានកម្ពស់ខ្ពស់នៅភាគពាយ័ព្យ និងកម្ពស់ទាបនៅភាគអាគ្នេយ៍។ ប្រជាជនភាគច្រើនរស់នៅភាគខាងកើតនៃខេត្ត។ នៅភាគខាងលិច រយៈកម្ពស់អាចប្រែប្រួលពីកំពូលភ្នំ រហូតដល់ជ្រលងទន្លេរហូតដល់ 3,000 ម៉ែត្រs (9,800 ft) ។ យូណាន​សម្បូរ​ទៅដោយ​ធនធានធម្មជាតិ និង​មាន​ភាពចម្រុះ​នៃ​រុក្ខជាតិ​ធំជាងគេ​នៅក្នុង​ប្រទេស​ចិន។ ក្នុងចំណោមរុក្ខជាតិខ្ពស់ជាង 30,000 ប្រភេទនៅក្នុងប្រទេសចិន យូណានមានប្រហែល 17,000 ឬច្រើនជាងនេះ។ ទុនបំរុងនៃអាលុយមីញ៉ូម សំណ ស័ង្កសី និង សំណប៉ាហាំង របស់ខេត្តយូណានគឺធំជាងគេនៅក្នុងប្រទេសចិន ហើយក៏មានទុនបំរុងសំខាន់ៗនៃ ទង់ដែង និង នីកែល ផងដែរ។

រាជវង្សហាន បានកត់ត្រាទំនាក់ទំនងការទូតជាលើកដំបូងជាមួយខេត្តនេះនៅចុងបញ្ចប់នៃសតវត្សទី 2 មុនគ.ស ហើយខេត្តនេះបានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃ ផ្លូវសូត្រ ទៅកាន់ Bhitargarh ក្នុង ប្រទេសបង់ក្លាដែស ។ តំបន់នេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងលើដោយ ចិននិងទីបេ នគរ -speaking របស់ ណានចោ (738-937) អមដោយការ បៃ -ruled ក្រុង Dali ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (937-1253) ។ បន្ទាប់​ពី​ការ ​ឈ្លានពាន​របស់​ម៉ុងហ្គោល ​ក្នុង​តំបន់​ក្នុង​សតវត្ស​ទី 13 យូណាន​ត្រូវ​បាន​សញ្ជ័យ​ដោយ ​រាជវង្ស Ming ។

ចាប់ពី រជ្ជកាលរាជវង្ស យាន តទៅ តំបន់នេះគឺជាផ្នែកមួយនៃចលនាប្រជាជនដែលឧបត្ថម្ភដោយរដ្ឋាភិបាលកណ្តាលឆ្ពោះទៅព្រំដែនភាគនិរតី ដោយមានរលកធំៗចំនួនពីរនៃជនចំណាកស្រុកមកពី តំបន់ភាគច្រើន Han នៅភាគខាងជើង និងភាគអាគ្នេយ៍នៃប្រទេសចិន។ ដូចផ្នែកផ្សេងទៀតនៃភាគនិរតីរបស់ប្រទេសចិន ការ កាន់កាប់របស់ជប៉ុន នៅភាគខាងជើងក្នុងអំឡុង សង្គ្រាមលោកលើកទី 2 បាន បង្ខំឱ្យធ្វើចំណាកស្រុកមួយផ្សេងទៀតនៃ ប្រជាជនហាន ចូលទៅក្នុងតំបន់។ រលកនៃការធ្វើចំណាកស្រុកទាំងពីរនេះបានរួមចំណែកធ្វើឱ្យយូណានក្លាយជាខេត្តមួយក្នុងចំណោមខេត្តចម្រុះជាតិសាសន៍បំផុតនៃប្រទេសចិន ដោយជនជាតិភាគតិចមានចំនួនប្រហែល 34 ភាគរយនៃចំនួនប្រជាជនសរុបរបស់វា។ ក្រុមជនជាតិសំខាន់ៗរួមមាន Yi, Bai, Hani, Zhuang, Dai និង Miao ។ ខេត្តយូណានក៏ត្រូវបានគេកំណត់ថាជា "កន្លែងកំណើតនៃតែ... ជាតំបន់ដំបូងដែលមនុស្សបានគិតថាការទទួលទានស្លឹកតែ ឬញ៉ាំមួយពែងអាចរីករាយ"។