# ប្រវត្តិសាស្រ្តមនុស្សជាតិ

ចំនួនប្រជាជនពិភពលោក 10,000 BCE – 2,000 CE (មាត្រដ្ឋានប្រជាជនបញ្ឈរគឺលោការីត)
**ប្រវត្តិសាស្រ្តមនុស្សជាតិ** ឬ **ប្រវត្តិសាស្រ្តពិភពលោក** គឺជារឿងរ៉ាវនៃអតីតកាល របស់មនុស្សជាតិ។ ការណ៍នេះត្រូវ​បានគេធ្វើការសិក្សាស្វែងយល់តាម​រយៈ ​បុរាណវិទ្យា នរវិទ្យា ពន្ធុវិទ្យា និង ​ភាសាវិទ្យា ដោយរាប់ចាប់​តាំង​ពី​ការ​កើត​ឡើង​នៃ​ការ​សរសេរទាំងប្រភពដើមនិងប្រភពចម្លង។

ប្រវត្តិសាស្ត្រជាលាយលក្ខណ៍អក្សររបស់មនុស្សជាតិបានកើតមានតាំងពីសម័យបុរេប្រវត្តិ ដោយចាប់ផ្តើមពី យុគសម័យ ថ្មចាស់ ("យុគថ្មចាស់") មកដល់ យុគថ្មថ្មី ("យុគថ្មថ្មី")។ យុគថ្មរំលីងបានកត់សម្គាល់ឃើញមានការបដិវត្តន៍កសិកម្ម ចាប់ផ្តើមនៅចន្លោះ 10,000 និង 5000 មុនគ.ស. នៅក្នុងតំបន់ អឌ្ឍចន្ទដ៍មានជីជាតិនៅជិតអាស៊ីបូព៌ា ។ ក្នុងអំឡុងពេលនេះ មនុស្សបានចាប់ផ្តើមការ ចិញ្ចឹមសត្វនិងការដាំដុះ។ នៅពេលដែលវិស័យកសិកម្មមានការរីកចម្រើន មនុស្សភាគច្រើនបានផ្លាស់ប្តូរពី ការរស់នៅបែបពនេចរ ទៅជារបៀបរស់នៅបែបកសិករក្នុង ការតាំងទីលំនៅអចិន្ត្រៃយ៍ ។ សន្តិសុខដែលទាក់ទង និងបង្កើនផលិតភាពដែលផ្តល់ដោយការធ្វើកសិកម្មបានពង្រីកការរស់នៅទៅជាសហគមប្រមូលផ្ដុំធំជាងមុន ដែលជំរុញដោយភាពជឿនលឿននៃ ការដឹកជញ្ជូន ។

មិន​ថា​នៅ​សម័យ​បុរេ​ប្រវត្តិ​ឬ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ទេ មនុស្ស​តែងតែ​ត្រូវ​ការ​នៅ​ជិត​ប្រភព ​ទឹក ដើម្បីអាស្រ័យក្នុងការរស់នៅ​។ ការតាំងទីលំនៅបានបង្កើតឡើងនៅដើមឆ្នាំ 4,000 មុនគ.ស. ក្នុង ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់, នៅ Mesopotamia, នៅក្នុង ជ្រលងទន្លេ Indus នៅលើឧបទ្វីបឥណ្ឌា, នៅលើច្រាំងទន្លេនៃ ប្រទេសអេហ្ស៊ីប ' ទន្លេនីល, និងតាមបណ្តោយ ទន្លេរបស់ប្រទេសចិន ។ នៅពេលដែលការធ្វើកសិកម្មបានរីកចម្រើន កសិកម្មគ្រាប់ធញ្ញជាតិ កាន់តែទំនើប ហើយបានជំរុញឱ្យមាន ការបែងចែកកម្លាំងពលកម្ម ដើម្បីស្តុកទុកអាហារនៅចន្លោះរដូវដាំដុះ។ ការបែងចែកការងារបាននាំឱ្យមានការកើនឡើងនៃ វណ្ណៈខ្ពស់ដែល សម្រាកលំហែ និងការអភិវឌ្ឍន៍ ទីក្រុង ដែលជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃការកកើតអរិយធម៌ ។ ភាពស្មុគស្មាញកាន់តែច្រើនឡើងនៃសង្គមមនុស្ស ត្រូវការប្រព័ន្ធ គណនេយ្យ និង ការសរសេរ ។ សាសនាហិណ្ឌូបាន បង្កើតឡើងនៅចុង យុគសម័យសំរិទ្ធ នៅលើ ឧបទ្វីបឥណ្ឌា ។ យុគសម័យអ័ក្សបានបង្ហាញឱ្យឃើញភស្តុតាងនាំការកកើតឡើងនូវសាសនាដូចជា ពុទ្ធសាសនា សាសនាតាវ លទ្ធិខុងជឺ និង សាសនាជេន។

ជាមួយនឹងអរិយធម៌មានការរីកចំរើន ប្រវត្តិសាស្ត្របុរាណ (រួមទាំង យុគសម័យបុរាណ និង យុគមាសនៃប្រទេសឥណ្ឌា, រហូតដល់ប្រហែល 500 គ.ស. )គេបានសង្កេតឃើញការកើនឡើង និងការដួលរលំនៃអាណាចក្រ។ ប្រវត្តិសាស្រ្តក្រោយបុរាណ ( "យុគសម័យមជ្ឈឹម " គ.ស 500-1500 គ.ស។ ) គេបានមើលឃើញពីការកើនឡើងនៃ គ្រីស្ទសាសនា យុគសម័យមាននៃអ៊ីស្លាមសាសនា (គ.ស 750-1258 គ.ស) និង Timurid និងបុនសម័យនៃអ៊ីតាលី(ប្រហែល​ឆ្នាំ ១៣០០ គ.ស.)។ នេះជាសេចក្តីណែនាំពាក់កណ្តាលសតវត្សទី 15 ចលនប្រភេទ បោះពុម្ព នៅអឺរ៉ុប បដិវត្ត ការទំនាក់ទំនង និងការសម្របសម្រួលការផ្សព្វផ្សាយដែលមិនធ្លាប់ទូលំទូលាយនៃ ព, ពន្លឿនចុងបញ្ចប់នៃមជ្ឈឹមវ័យនិងចាប់ផ្តើមនៅក្នុងការ បដិវត្តន៍វិទ្យាសាស្ត្រ ។ សម័យដើមសម័យទំនើប ដែលជួនកាលគេហៅថា "យុគសម័យអឺរ៉ុប និង យុគសម័យនៃកាំភ្លើងឥស្លាម ", ពីប្រហែល 1500 ដល់ 1800, រួមបញ្ចូល យុគសម័យនៃការរកឃើញ និង យុគនៃការត្រាស់ដឹង ។ នៅសតវត្សទី 18 ការប្រមូលផ្តុំនៃ ចំណេះដឹង និង បច្ចេកវិទ្យា បានឈានដល់កម្រិត ដ៏សំខាន់ ដែលនាំមកនូវ បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម ហើយបានចាប់ផ្តើម សម័យទំនើបចុង ដែលបានចាប់ផ្តើមនៅប្រហែលឆ្នាំ 1800 និងបានបន្តរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។

គ្រោងការណ៍នៃ សម័យកាល ប្រវត្តិសាស្ត្រនេះ (បែងចែកប្រវត្តិសាស្រ្តទៅជាសម័យបុរាណ សម័យក្រោយបុរាណ សម័យដើម សម័យទំនើប និងចុងសម័យទំនើប) ត្រូវបានបង្កើតឡើងសម្រាប់ និងអនុវត្តបានល្អបំផុតចំពោះប្រវត្តិសាស្រ្តនៃ ពិភពលោកចាស់ ជាពិសេសអឺរ៉ុប និងមេឌីទែរ៉ាណេ។ នៅខាងក្រៅតំបន់នេះ រួមទាំង ប្រទេសចិន បុរាណ និង ឥណ្ឌាបុរាណ ពេលវេលាប្រវត្តិសាស្ត្របានលាតត្រដាងខុសៗគ្នា។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នៅសតវត្សទី 18 ដោយសារតែ ពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក ទូលំទូលាយ និង អាណានិគម ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃអរិយធម៌ភាគច្រើនបានក្លាយទៅជាការជាប់ទាក់ទងគ្នាយ៉ាងខ្លាំង ដែលជាដំណើរការដែលគេស្គាល់ថាជា សកលភាវូបនីយកម្ម ។ ក្នុងត្រីមាសចុងក្រោយនៃសហសវត្សរ៍ អត្រានៃ កំណើនប្រជាជន ចំណេះដឹង បច្ចេកវិទ្យា ទំនាក់ទំនង ពាណិជ្ជកម្ម ការបំផ្លិចបំផ្លាញអាវុធ និងការបំផ្លាញបរិស្ថានបានបង្កើនល្បឿនយ៉ាងខ្លាំង បង្កើតឱកាស និងគ្រោះថ្នាក់ដែលមិនធ្លាប់មានពីមុនមក ដែលឥឡូវនេះប្រឈមមុខនឹងសហគមន៍មនុស្សរបស់ភពផែនដី។

## បុរេប្រវត្តិ c. 3.3 c. 5000 ឆ្នាំមកហើយ)

### មនុស្សដំបូង

ការវាស់វែងហ្សែន បង្ហាញថាពូជសត្វស្វាដែលនឹងនាំទៅរក *Homo sapiens បាន* បង្វែរចេញពីពូជពង្សដែលនឹងនាំទៅដល់ សត្វស្វា និង bonobos ដែលជាសាច់ញាតិរស់នៅជិតបំផុតរបស់មនុស្សសម័យទំនើបប្រហែល 4.6 ទៅ 6.2 លានឆ្នាំមុន។ មនុស្សសម័យទំនើបតាមកាយវិភាគវិទ្យាបាន កើតឡើងនៅទ្វីបអាហ្រ្វិកប្រហែល 300.000 ឆ្នាំមុន ហើយសម្រេចបាននូវ ភាពទំនើបនៃអាកប្បកិរិយា ប្រហែល 50.000 ឆ្នាំមុន។

 ផ្ទាំងគំនូរល្អាង Lascaux ប្រទេសបារាំង គ. ១៥.០០០ មុនគ.ស
 " Venus of Willendorf ", អូទ្រីស, គ។ ២៦.៥០០ មុនគ.ស
សម័យកាល Paleolithic បានចាប់ផ្តើមជាមួយនឹងការមកដល់នៃការប្រើប្រាស់ឧបករណ៍ hominid ។ Hominids ដូចជា *Homo erectus* បានប្រើឧបករណ៍ឈើ និងថ្មសាមញ្ញៗជាច្រើន ពាន់ ឆ្នាំ ប៉ុន្តែនៅពេលដែលពេលវេលាកាន់តែរីកចម្រើន ឧបករណ៍កាន់តែមានភាពច្នៃប្រឌិតនិងស្មុគស្មាញ។ ប្រហែលជានៅដើម 1.8 លានឆ្នាំមុន ប៉ុន្តឱ្យប្រាកដមែនទែនគឺត្រឹម 500,000 ឆ្នាំមុន មនុស្ស បានចាប់ផ្តើមប្រើភ្លើង សម្រាប់កំដៅ និងចម្អិនអាហារ។ Paleolithic ក៏បានឃើញមនុស្ស បង្កើតភាសា, ក៏ដូចជា repertoire គំនិតដែលរួមបញ្ចូលទាំងការបញ្ចុះសពជាប្រព័ន្ធនៃអ្នកស្លាប់ និងការតុបតែងនៃអ្នករស់នៅ។ សញ្ញានៃការបញ្ចេញមតិសិល្បៈដំបូងអាចត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងទម្រង់នៃ គំនូរគុហា និង រូបចម្លាក់ ធ្វើពីភ្លុក ថ្ម និងឆ្អឹង ដែលបង្កប់ន័យអំពីទម្រង់នៃវិញ្ញាណ។ ជាទូទៅត្រូវបានបកស្រាយថាជា animism ឬ shamanism ។ មនុស្សលោក Paleolithic រស់នៅជា អ្នកបរបាញ់ ហើយជាទូទៅ ជាមនុស្សពនេចរ ។ ទិន្នន័យបុរាណវត្ថុវិទ្យា និងហ្សែនណែនាំថា ប្រជាជនប្រភពនៃអ្នកប្រមាញ់ Paleolithic រស់នៅក្នុងតំបន់ព្រៃឈើតិចៗ ហើយបែកខ្ញែកតាមតំបន់ដែលមាន ផលិតកម្មបឋម ខ្ពស់ ខណៈពេលដែលជៀសវាងគម្របព្រៃឈើក្រាស់។

មនុស្សសម័យទំនើបបាន រីករាលដាល យ៉ាងឆាប់រហ័សពីទ្វីបអាហ្រ្វិកចូលទៅក្នុងតំបន់គ្មានទឹកកកនៃទ្វីបអឺរ៉ុបនិងអាស៊ីប្រហែល 60,000 ឆ្នាំមុន។ ការពង្រីកយ៉ាងឆាប់រហ័សនៃមនុស្សជាតិទៅកាន់អាមេរិកខាងជើង និងអូសេអានីបានកើតឡើងនៅកម្រិតកំពូលនៃ យុគសម័យទឹកកក ថ្មីៗនេះ ។ នៅ​ពេល​នោះ តំបន់​ដែល​មាន​អាកាសធាតុ​សព្វ​ថ្ងៃ​គឺ​មិន​អាច​ទទួល​យក​បាន​យ៉ាង​ខ្លាំង។ យ៉ាងណាក៏ដោយ នៅចុងបញ្ចប់នៃយុគសម័យទឹកកក ប្រហែលជា 12,000 ឆ្នាំមុន មនុស្សបានធ្វើអាណានិគមស្ទើរតែគ្រប់ផ្នែកដែលមិនមានទឹកកកនៃពិភពលោក។

### លំយោលនៃអរិយធម៌

ចាប់ផ្តើមនៅប្រហែល 10,000 មុនគ.ស. បដិវត្តន៍យុគថ្មរំលីង បានកត់សម្គាល់ពីការអភិវឌ្ឍន៍ កសិកម្ម ដែលផ្លាស់ប្តូរជាមូលដ្ឋាននៃជីវិតរបស់មនុស្ស។ ដំណាំធញ្ញជាតិ ដាំដុះនិង សត្វផ្សាំង បានកើតឡើងនៅក្នុង មជ្ឈឹមភាគខាងកើត ដោយមានយ៉ាងហោចណាស់ 8500 មុនគក្នុងសំណុំបែបបទនៃការ ស្រូវសាលី, ស្រូវ, ចៀម និង ពពែ ។ នៅ ជ្រលងភ្នំ Indus ដំណាំត្រូវបានដាំដុះ ហើយ គោក្របី ត្រូវបានចិញ្ចឹមដោយ 6000 មុនគ.ស.។ ជ្រលងទន្លេលឿង ក្នុងប្រទេសចិនបានដាំដុះ ស្រូវសាលី និងដំណាំធញ្ញជាតិផ្សេងទៀតនៅប្រហែល 7000 មុនគ.ស.។ ជ្រលងភ្នំ Yangtze បាន ផលិតអង្ករ ក្នុងស្រុកមុននេះ យ៉ាងហោចណាស់ 8000 មុនគ.ស.។ នៅទ្វីបអាមេរិក ផ្កាឈូករ័ត្ន ត្រូវបានដាំដុះនៅប្រហែល 4000 មុនគ.ស. ហើយ ពោត និង សណ្តែក ត្រូវបានដាំដុះនៅអាមេរិកកណ្តាលនៅឆ្នាំ 3500 មុនគ.ស.។ ដំឡូង ត្រូវបានដាំដុះជាលើកដំបូងនៅភ្នំ Andes នៃអាមេរិកខាងត្បូង ជាកន្លែងដែល llama ត្រូវបានគេចិញ្ចឹមផងដែរ។ លោហធាតុ ត្រូវបានគេប្រើជាលើកដំបូងក្នុងការបង្កើត ឧបករណ៍ស្ពាន់ និងគ្រឿងតុបតែងលម្អប្រហែលឆ្នាំ 6000 មុនគ.ស.។ មិនយូរប៉ុន្មាន មាស បានធ្វើតាម ជាចម្បងសម្រាប់ប្រើក្នុងលម្អ។ តម្រូវការរ៉ែដែកបានជំរុញឱ្យមានការជួញដូរ ដោយសារតំបន់ជាច្រើននៃការតាំងទីលំនៅរបស់មនុស្សសម័យដើមខ្វះរ៉ែចាំបាច់។ សញ្ញាដំបូងនៃ លង្ហិន ដែលជាលោហធាតុនៃទង់ដែង និង សំណប៉ាហាំង មានអាយុកាលប្រហែលឆ្នាំ 2500 មុនគ.ស. ប៉ុន្តែយ៉ាន់ស្ព័រមិនត្រូវបានគេប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយរហូតដល់ច្រើនក្រោយមក។

កសិកម្មបានបង្កើតអតិរេកស្បៀងអាហារ ដែលអាចគាំទ្រមនុស្សមិនចូលរួមដោយផ្ទាល់ក្នុងផលិតកម្មស្បៀង អនុញ្ញាតឱ្យមានប្រជាជនក្រាស់ឆ្ងាយ និងការបង្កើត ទីក្រុង និង រដ្ឋ ដំបូង។ ទីក្រុងគឺជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃ ពាណិជ្ជកម្ម ផលិតកម្ម និង អំណាចនយោបាយ ។ ទីក្រុងបានបង្កើតឡើងនូវភាព ស៊ីសង្វាក់គ្នា ជាមួយនឹងតំបន់ជនបទ ជុំវិញរបស់ពួកគេ ដោយស្រូបយកផលិតផលកសិកម្ម និងការផ្តល់ជាថ្នូរនឹងការផលិតទំនិញ និងកម្រិតផ្សេងៗគ្នានៃការគ្រប់គ្រង និងការការពារយោធា។ ទីក្រុងប្រូតូ ដំបូងបានបង្ហាញខ្លួននៅ Jericho និង Çatalhöyük ប្រហែល 6000 មុនគ.ស.។

 សិលាចារឹក Cuneiform ដ៏ មហិមា, Sumer, Mesopotamia, សតវត្សទី 26 មុនគ.ស.
ការអភិវឌ្ឍន៍ទីក្រុងគឺមានន័យដូចនឹងការកើនឡើងនៃ អរិយធម៌ ។ អរិយធម៌ដំបូងបានកើតឡើងដំបូងនៅ មេសូប៉ូតាមៀ ទាប (៣០០០ មុនគ.ស.) បន្តដោយ អរិយធម៌អេហ្ស៊ីប តាមដងទន្លេ នីល (៣០០០ មុនគ.ស.) អរិយធម៌ហារ៉ាប៉ាន នៅ ជ្រលងទន្លេ Indus (នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាបច្ចុប្បន្ន និងប៉ាគីស្ថាន; 2500 មុនគ.ស.), និង អរិយធម៌ចិន តាមដងទន្លេលឿង និងយ៉ង់សេ (២២០០ មុនគ.ស.)។

 អត្ថបទពីរ៉ាមីត, ពីរ៉ាមីតនៃ Unas, Saqqara, អេហ្ស៊ីប, សតវត្សទី 24 មុនគ.ស.
សង្គមទាំងនេះបានបង្កើតនូវលក្ខណៈបង្រួបបង្រួមមួយចំនួន រួមទាំងរដ្ឋាភិបាលកណ្តាល សេដ្ឋកិច្ច និងរចនាសម្ព័ន្ធសង្គមដ៏ស្មុគស្មាញ ប្រព័ន្ធភាសា និងការសរសេរដ៏ទំនើប និងវប្បធម៌ និងសាសនាផ្សេងគ្នា។ វប្បធម៌ទាំងនេះបានបង្កើត កង់ គណិតវិទ្យា, ការងារសំរិទ្ធ ទូកក្ដោង កង់ជាងស្មូន ក្រណាត់ត្បាញ ការសាងសង់សំណង់វិមាន និង ការសរសេរ ។ ការសរសេរបានជួយសម្រួលដល់ការគ្រប់គ្រងទីក្រុង ការបញ្ចេញមតិ និងការរក្សាទុកព័ត៌មាន។ ឥឡូវនេះ អ្នកប្រាជ្ញទទួលស្គាល់ថាការសរសេរប្រហែលជាត្រូវបានអភិវឌ្ឍដោយឯករាជ្យនៅក្នុងយ៉ាងហោចណាស់អរិយធម៌បុរាណចំនួនបួន៖ មេសូប៉ូតាមៀ (រវាង 3400 និង 3100 មុនគ.ស.), អេហ្ស៊ីប (ប្រហែល 3250 មុនគ.ស.), ប្រទេសចិន (2000 មុនគ.ស.), និងតំបន់ទំនាប Mesoamerica (ត្រឹមឆ្នាំ ៦៥០ មុនគ.ស.)។

ធម្មតានៃយុគថ្មរំលីងនេះគឺជានិន្នាការដើម្បីថ្វាយបង្គំ anthropomorphized ព្រះអាទិទេព ។ ធាតុដូចជាព្រះអាទិត្យ ព្រះច័ន្ទ ផែនដី មេឃ និងសមុទ្រ ជារឿយៗត្រូវបានបន្សល់ទុក។ សក្ការៈបូជាបាន អភិវឌ្ឍ ដែលវិវឌ្ឍន៍ទៅ ជាសំណង់ប្រាសាទ បំពេញដោយឋានានុក្រមដ៏ស្មុគស្មាញនៃ សង្ឃ និងបូជាចារ្យ និងមុខងារផ្សេងៗទៀត។ ក្នុងចំណោមគម្ពីរសាសនាដែលនៅរស់រានមានជីវិតដំបូងបំផុតគឺ *អត្ថបទពីរ៉ាមីត* អេហ្ស៊ីប ដែលជាគម្ពីរចាស់ជាងគេដែលមានអាយុកាលចន្លោះឆ្នាំ 2400 និង 2300 មុនគ.ស.។

## ប្រវត្តិសាស្ត្របុរាណ (៣០០០ មុនគ.ស. ដល់ ៥០០ គ.ស.)

 ពីរ៉ាមីតដ៏អស្ចារ្យនៃ Giza ប្រទេសអេហ្ស៊ីប
យុគសម័យសំរិទ្ធគឺជាផ្នែកមួយនៃ ប្រព័ន្ធអាយុបី ( យុគថ្ម យុគ សំរិទ្ធ យុគ ដែក ) ដែលជាប្រព័ន្ធដែលពិពណ៌នាយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាពអំពីប្រវត្តិដំបូងនៃ អរិយធម៌ សម្រាប់ផ្នែកខ្លះនៃពិភពលោក។ យុគសម័យសំរិទ្ធបានឃើញការអភិវឌ្ឍន៍នៃ រដ្ឋទីក្រុង ក៏ដូចជាការលេចឡើងនៃ អរិយធម៌ដំបូង ។ ការតាំងទីលំនៅទាំងនេះត្រូវបានប្រមូលផ្តុំនៅក្នុងជ្រលងទន្លេដែលមានជីជាតិ៖ ទីគ្រីស និងអឺប្រាត នៅ មេសូប៉ូតាមៀ ទន្លេនីល ក្នុង ប្រទេសអេហ្ស៊ីប ឥណ្ឌូ ក្នុង ឧបទ្វីបឥណ្ឌា, និង ទន្លេយ៉ាងសេ និង ទន្លេលឿង ក្នុងប្រទេសចិន។

Sumer ដែលមានទីតាំងនៅ Mesopotamia គឺជាអរិយធម៌ដ៏ស្មុគស្មាញដែលគេស្គាល់ដំបូងគេ ដោយបានបង្កើតរដ្ឋ ទីក្រុង ដំបូងគេនៅសហវត្សទី 4 មុនគ.ស.។ វាគឺនៅក្នុងទីក្រុងទាំងនេះដែលទម្រង់នៃការសរសេរដែលគេស្គាល់ដំបូងបំផុត អក្សរ cuneiform បានបង្ហាញខ្លួននៅប្រហែលឆ្នាំ 3000 មុនគ.ស.។ ការសរសេរ Cuneiform បានចាប់ផ្តើមជាប្រព័ន្ធនៃ រូបភាព ដែលតំណាងរូបភាពរបស់វានៅទីបំផុតបានក្លាយទៅជាសាមញ្ញ និងអរូបីបន្ថែមទៀត។ អត្ថបទ Cuneiform ត្រូវបានសរសេរដោយប្រើ ដើមត្រែង blunt ជា ស្ទីល ដើម្បីគូរ និមិត្តសញ្ញា នៅលើ បន្ទះដីឥដ្ឋ ។ ការ​សរសេរ​បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​ការ​គ្រប់គ្រង​រដ្ឋ​ដ៏​ធំ​ងាយ​ស្រួល​ជាង។

ការដឹកជញ្ជូនត្រូវបានសម្របសម្រួលដោយផ្លូវទឹក-តាមទន្លេ និងសមុទ្រ។ សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ នៅចំណុចប្រសព្វនៃទ្វីបទាំងបី បានជំរុញការព្យាករណ៍នៃអំណាចយោធា និងការផ្លាស់ប្តូរទំនិញ គំនិត និងការច្នៃប្រឌិត។ សម័យនេះក៏បានឃើញបច្ចេកវិទ្យាដីថ្មីផងដែរ ដូចជាទ័ពសេះ និងរទេះសេះ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យកងទ័ពផ្លាស់ទីបានលឿន។

ការ​វិវឌ្ឍ​ទាំង​នេះ​នាំ​ឱ្យ​មាន​ការ​កើន​ឡើង​នៃ​រដ្ឋ​ដែនដី និង ​អាណាចក្រ ។ នៅ Mesopotamia មាន​ការ​ត្រួតត្រា​គំរូ​នៃ​រដ្ឋ​ទីក្រុង​ដែល​មាន​សង្រ្គាម​ឯករាជ្យ និង​នៃ​អនុត្តរភាព​រលុង​ដែល​ផ្លាស់ប្តូរ​ពី​ទីក្រុង​មួយ​ទៅ​ទីក្រុង​មួយ។ ផ្ទុយទៅវិញ នៅក្នុងប្រទេសអេហ្ស៊ីប ទីមួយមានការបែងចែកពីរទៅជា អេហ្ស៊ីបខាងលើ និងខាងក្រោម ដែលត្រូវបានបន្តដោយការបង្រួបបង្រួមនៃជ្រលងភ្នំទាំងអស់នៅជុំវិញឆ្នាំ 3100 មុនគ.ស. បន្ទាប់មកដោយការបង្រួបបង្រួមជាអចិន្ត្រៃយ៍។ នៅប្រទេសក្រេត អរិយធម៌ Minoan បានចូលដល់យុគសម័យសំរិទ្ធត្រឹមឆ្នាំ 2700 មុនគ.ស ហើយត្រូវបានចាត់ទុកថាជាអរិយធម៌ដំបូងគេនៅអឺរ៉ុប។ ក្នុងរយៈពេលមួយសហវត្សបន្ទាប់ ជ្រលងទន្លេផ្សេងទៀតបានឃើញអាណាចក្ររាជាធិបតេយ្យឡើងកាន់អំណាច។ នៅសតវត្សទី 25 - 21 មុនគ.ស. អាណាចក្រនៃ Akkad និង Sumer បាន កើតឡើងនៅ Mesopotamia ។

ក្នុងរយៈពេលរាប់សហស្សវត្សរ៍បន្ទាប់ អរិយធម៌បានរីកចម្រើនពាសពេញពិភពលោក។ ពាណិជ្ជកម្ម កាន់តែខ្លាំងឡើងបានក្លាយជាប្រភពនៃអំណាច ខណៈដែលរដ្ឋដែលមានលទ្ធភាពទទួលបានធនធានសំខាន់ៗ ឬការគ្រប់គ្រងផ្លូវពាណិជ្ជកម្មសំខាន់ៗបានកើនឡើងដល់ការគ្រប់គ្រង។ នៅឆ្នាំ 1600 មុនគ.ស. ក្រិក Mycenaean បានចាប់ផ្តើមអភិវឌ្ឍ ហើយបានបញ្ចប់ដោយការ ដួលរលំនៃយុគសម័យសំរិទ្ធ ដែលចាប់ផ្តើមប៉ះពាល់ដល់អរិយធម៌មេឌីទែរ៉ាណេជាច្រើននៅចន្លោះឆ្នាំ 1200 និង 1150 មុនគ.ស.។ នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា សម័យនេះគឺជាសម័យ Vedic (1750-600 BCE) ដែលបានចាក់គ្រឹះនៃ សាសនាហិណ្ឌូ និងទិដ្ឋភាពវប្បធម៌ផ្សេងទៀតនៃសង្គមឥណ្ឌាដំបូង ហើយបានបញ្ចប់នៅសតវត្សទី 6 មុនគ.ស។ ចាប់ពីប្រហែលឆ្នាំ 550 មុនគ.ស. នគរឯករាជ្យ និងសាធារណរដ្ឋជាច្រើនដែលគេស្គាល់ថាជា Mahajanapadas ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅទូទាំងអនុទ្វីប។

នៅពេលដែលអរិយធម៌ដ៏ស្មុគស្មាញបានកើតឡើងនៅអឌ្ឍគោលខាងកើត សង្គមជនជាតិដើមភាគតិចនៅ អាមេរិក នៅតែមានលក្ខណៈសាមញ្ញ ហើយត្រូវបានបែងចែកទៅជាវប្បធម៌ក្នុងតំបន់ចម្រុះ។ ក្នុងអំឡុងពេល នៃដំណាក់កាលបង្កើត នៅ Mesoamerica (ប្រហែល 1500 BCE ដល់ 500 CE) អារ្យធម៌កាន់តែស្មុគស្មាញ និងកណ្តាលបានចាប់ផ្តើមអភិវឌ្ឍ ដែលភាគច្រើននៅក្នុងអ្វីដែលឥឡូវនេះគឺម៉ិកស៊ិក អាមេរិកកណ្តាល និងប៉េរូ។ ពួកគេបានរួមបញ្ចូលអរិយធម៌ដូចជា Olmecs, Maya, Zapotecs, Moche និង Nazca ។ ពួកគេ​បាន​អភិវឌ្ឍ​វិស័យ​កសិកម្ម ដាំ ​ពោត ម្ទេស កាកាវ ប៉េងប៉ោះ និង ​ដំឡូង ដំណាំ​ពិសេស​សម្រាប់​ទ្វីប​អាមេរិក ហើយ​បង្កើត​វប្បធម៌ និង​សាសនា​ផ្សេង​ៗ។ សង្គមជនជាតិដើមភាគតិចបុរាណទាំងនេះនឹងរងផលប៉ះពាល់យ៉ាងខ្លាំង សម្រាប់ការល្អ និងជំងឺ ដោយការទាក់ទងនៅអឺរ៉ុបក្នុងកំឡុងសម័យដើមសម័យទំនើប។

### អាយុអ័ក្ស

 ព្រះពុទ្ធ
 សូក្រាត
ចាប់ផ្តើមនៅសតវត្សទី 8 មុនគ.ស. " យុគសម័យអ័ក្ស " បានឃើញការវិវឌ្ឍន៍នៃបណ្តុំនៃការផ្លាស់ប្តូរគំនិតទស្សនវិជ្ជា និងសាសនា ដែលភាគច្រើនដោយឯករាជ្យ នៅកន្លែងផ្សេងៗគ្នា។ លទ្ធិខុងជឺ របស់ចិន ពុទ្ធសាសនា ឥណ្ឌា និង សាសនាចេ ន និង សាសនាជ្វីហ្វ monotheism ត្រូវបានអះអាងដោយអ្នកប្រាជ្ញមួយចំនួនថាបានបង្កើតឡើងនៅសតវត្សទី 6 មុនគ.ស។ ( ទ្រឹស្ដី Axial-Age របស់ Karl Jaspers រួមបញ្ចូលផងដែរនូវលទ្ធិ Zoroastrianism របស់ Persian ប៉ុន្តែអ្នកប្រាជ្ញផ្សេងទៀតជំទាស់នឹងការកំណត់ពេលវេលារបស់គាត់សម្រាប់ Zoroastrianism ។ ) នៅ​សតវត្ស​ទី​៥ មុន​គ.ស. សូក្រាត និង ​ផ្លាតូ ​បាន​ធ្វើ​ការ​ជឿនលឿន​យ៉ាង​ច្រើន​ក្នុង​ការ​អភិវឌ្ឍ ​ទស្សនវិជ្ជា​ក្រិក​បុរាណ ។

នៅបូព៌ា សាលាគំនិតចំនួនបីនឹងគ្របដណ្ដប់លើការគិតរបស់ចិនយ៉ាងល្អនៅក្នុងសតវត្សទី 20 ។ ទាំងនេះគឺជា សាសនាតាវ លទ្ធិច្បាប់ និង លទ្ធិខុងជឺ ។ ទំនៀមទំលាប់ខុងជឺ ដែលនឹងក្លាយទៅជាពិសេសនោះ បានស្វែងរក សីលធម៍ នយោបាយ មិនមែនសម្រាប់អំណាចនៃច្បាប់នោះទេ ប៉ុន្តែសម្រាប់អំណាច និងគំរូនៃ ប្រពៃណី ។ ក្រោយមកលទ្ធិខុងជឺនឹងរីករាលដាលដល់ ប្រទេសកូរ៉េ និងឆ្ពោះទៅ ប្រទេសជប៉ុន ។

នៅភាគខាងលិច ប្រពៃណីទស្សនវិជ្ជា ក្រិក តំណាងដោយសូក្រាត ប្លាតុង អារីស្តូត និងទស្សនវិទូដទៃទៀត រួមជាមួយនឹងវិទ្យាសាស្ត្រ បច្ចេកវិទ្យា និងវប្បធម៌បង្គរបានសាយភាយពេញ ទ្វីបអឺរ៉ុប អេហ្ស៊ីប មជ្ឈិមបូព៌ា និងភាគពាយ័ព្យនៃប្រទេសឥណ្ឌា ដោយចាប់ផ្តើមនៅក្នុង សតវត្សទី 4 មុនគ.ស. បន្ទាប់ពីការសញ្ជ័យរបស់ Alexander the Great of Macedon ។

### អាណាចក្រក្នុងតំបន់

សហស្សវត្សរ៍ពី 500 មុនគ.ស. ដល់ 500 គ.ស. បានឃើញស៊េរីនៃចក្រភពដែលមានទំហំមិនធ្លាប់មានពីមុនមក។ កងទ័ពដែលមានជំនាញវិជ្ជាជីវៈដែលបានទទួលការបណ្តុះបណ្តាលយ៉ាងល្អ មនោគមវិជ្ជាបង្រួបបង្រួម និងការិយាធិបតេយ្យកម្រិតខ្ពស់បានបង្កើតនូវលទ្ធភាពសម្រាប់អធិរាជដើម្បីគ្រប់គ្រងលើដែនធំៗដែលចំនួនប្រជាជនអាចទទួលបានចំនួនរហូតដល់រាប់សិបលាននាក់នៃមុខវិជ្ជា។ ចក្រភព ដ៏អស្ចារ្យពឹងផ្អែកលើ ការ បញ្ចូល ទឹកដីយោធា និងលើការបង្កើតការតាំងទីលំនៅដែលត្រូវបានការពារ ដើម្បីក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលកសិកម្ម។ សន្តិភាពដែលទាក់ទងគ្នាដែលចក្រភពបាននាំមកនូវការលើកទឹកចិត្តដល់ ពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ ជាពិសេសផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដ៏ធំនៅក្នុង សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ បណ្តាញពាណិជ្ជកម្មតាមសមុទ្រនៅមហាសមុទ្រឥណ្ឌា និង ផ្លូវសូត្រ ។ នៅទ្វីបអឺរ៉ុបភាគខាងត្បូង ក្រិក (និងក្រោយមកទៀតគឺ រ៉ូម ) ក្នុងសម័យមួយដែលគេស្គាល់ថាជា " បុរាណវត្ថុបុរាណ " បានបង្កើតវប្បធម៌ដែលការអនុវត្ត ច្បាប់ និងទំនៀមទម្លាប់ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃ វប្បធម៌លោកខាងលិច សហសម័យ។

 Persepolis, អាណាចក្រ Achaemenid, សតវត្សទី 6 មុនគ
 The Parthenon, Athens
 សសរស្តម្ភត្រូវបានសាងសង់ដោយព្រះចៅអធិរាជ Maurya Ashoka របស់ប្រទេសឥណ្ឌា
 ជួរឈរ Trajan ទីក្រុងរ៉ូម
 Terracotta Army ប្រទេសចិន គ. ២១០ មុនគ.ស
 Obelisk of Axum ប្រទេសអេត្យូពី
មានអាណាចក្រក្នុងតំបន់ជាច្រើនក្នុងអំឡុងពេលនេះ។ រាជាណាចក្រ ​មេឌី ​បាន​ជួយ​បំផ្លាញ ​អាណាចក្រ​អាសស៊ើរ ​ស្រប​ជាមួយ​នឹង​ពួក ​ស៊ីធៀន​ដែល​ពោរ​ពេញ​ដោយ​ពូជពង្ស និង ​បាប៊ីឡូន ។ នីនីវេ ជា​រាជធានី​នៃ​ប្រទេស​អាស្ស៊ីរី ត្រូវ​បាន​ពួក​មេឌី​បណ្តេញ​ចេញ​នៅ​ឆ្នាំ ៦១២ មុន​គ.ស.។ ចក្រភពមេឌៀន បានផ្ដល់ផ្លូវទៅកាន់ ចក្រភពអ៊ីរ៉ង់ ជាបន្តបន្ទាប់ រួមទាំង ចក្រភព Achaemenid (550–330 មុនគ.ស.) ចក្រភព Parthian (247 BCE–224 គ.ស.) និង ចក្រភព Sasanian (224–651 គ.ស.)។

ចក្រភពជាច្រើនបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងប្រទេសក្រិកសម័យទំនើប។ ដំបូងគឺ Delian League បាន (ពី 477 គ) និងជោគជ័យ ចក្រភព Athenian (454-404 មុនគ) កណ្តាលសម័យបច្ចុប្បន្ន ប្រទេសក្រិច ។ ក្រោយមក អាឡិចសាន់ឌឺ ដ៏អស្ចារ្យ (៣៥៦–៣២៣ មុនគ.ស.) នៃ ម៉ាសេដូន បាន បង្កើតអាណាចក្រនៃការសញ្ជ័យ ដោយលាតសន្ធឹងពីក្រិចសម័យបច្ចុប្បន្នរហូតដល់ប្រទេសឥណ្ឌាបច្ចុប្បន្ន។ ចក្រភពបានបែងចែកមិនយូរប៉ុន្មានបន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតរបស់ទ្រង់ ប៉ុន្តែឥទ្ធិពលនៃ អ្នកស្នងតំណែង Hellenistic របស់គាត់បានបង្កើតឡើងសម្រាប់រយៈពេល Hellenistic ដែល បានពង្រីក (323-31 មុនគ.ស.) នៅទូទាំងតំបន់។

នៅអាស៊ី ចក្រភព Maurya (322–185 មុនគ.ស.) មាននៅក្នុង ប្រទេសឥណ្ឌា បច្ចុប្បន្ន។ នៅសតវត្សទី 3 មុនគ.ស. ភាគច្រើននៃ អាស៊ីខាងត្បូង ត្រូវបានរួបរួមគ្នាជាចក្រភព Maury ដោយ Chandragupta Maurya ហើយបានរីកចម្រើននៅក្រោម Ashoka the Great ។ ចាប់ពីសតវត្សទី 3 នៃគ.ស. រាជវង្ស Gupta បានគ្រប់គ្រងសម័យកាលដែលហៅថាយុគសម័យមាសរបស់ឥណ្ឌាបុរាណ។ ពី​សតវត្ស​ទី​៤​ដល់​ទី​៦ ភាគ​ខាងជើង​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​ត្រូវ​បាន​គ្រប់គ្រង​ដោយ ​ចក្រភព Gupta ។ នៅភាគខាងត្បូងប្រទេសឥណ្ឌា នគរ Dravidian ដ៏លេចធ្លោចំនួនបីបានលេចចេញឡើង៖ ឆេរ៉ាស, កូឡា, និង ផេនដាយ៉ា ។ ស្ថេរភាពជាបន្តបន្ទាប់បានរួមចំណែកដល់ការប្រកាសនៅក្នុងយុគសម័យមាសនៃ វប្បធម៌ហិណ្ឌូ នៅសតវត្សទី 4 និងទី 5 ។

នៅទ្វីបអ៊ឺរ៉ុប ចក្រភពរ៉ូម៉ាំង ដែលស្ថិតនៅកណ្តាល ប្រទេសអ៊ីតាលី បច្ចុប្បន្ន បានចាប់ផ្តើមនៅសតវត្សទី 7 មុនគ.ស។ នៅសតវត្សទី 3 មុនគ.ស. សាធារណរដ្ឋរ៉ូម៉ាំង បានចាប់ផ្តើមពង្រីកទឹកដីរបស់ខ្លួនតាមរយៈការសញ្ជ័យ និងសម្ព័ន្ធភាព។ នៅសម័យ Augustus (63 មុនគ.ស. - 14 គ.ស.) ដែលជាអធិរាជរ៉ូម៉ាំងទីមួយ រ៉ូមបានបង្កើតការគ្រប់គ្រងលើសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេភាគច្រើនរួចហើយ។ ចក្រភពនឹងបន្តរីកចម្រើន ដោយគ្រប់គ្រងទឹកដីភាគច្រើនពី ប្រទេសអង់គ្លេស រហូតដល់ មេសូប៉ូតាមៀ ដោយឈានដល់វិសាលភាពដ៏ធំបំផុតរបស់ខ្លួនក្រោមអធិរាជ Trajan (សុគតនៅឆ្នាំ 117 គ.ស.)។ នៅសតវត្សរ៍ទី 3 នៃគ.ស. ចក្រភពបានបំបែកទៅជាតំបន់ភាគខាងលិច និងខាងកើតដោយមាន (ជាធម្មតា) អធិរាជដាច់ដោយឡែកពីគ្នា។ ចក្រភពលោកខាងលិចនឹង ដួលរលំ នៅឆ្នាំ 476 នៃគ.ស. ដើម្បីឥទ្ធិពលរបស់អាល្លឺម៉ង់ក្រោម Odoacer ។ ចក្រភពខាងកើត ដែលឥឡូវគេស្គាល់ថាជា ចក្រភព Byzantine ដែលមានរាជធានីនៅ Constantinople នឹងបន្តរាប់ពាន់ឆ្នាំទៀត រហូតដល់ Constantinople ត្រូវបានសញ្ជ័យដោយ ចក្រភពអូតូម៉ង់ ក្នុងឆ្នាំ 1453។

 កន្លែងសង្កេតការណ៍ Maya, Chichen Itza, ម៉ិកស៊ិក
នៅទ្វីបអាហ្រ្វិក ព្រះរាជាណាចក្រ Aksum ដែលស្ថិតនៅកណ្តាលប្រទេសអេត្យូពីបច្ចុប្បន្ន បានបង្កើតដោយខ្លួនវាផ្ទាល់នៅសតវត្សទី 1 នៃគ.ស. ជាអាណាចក្រពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់ ដោយបានត្រួតត្រាប្រទេសជិតខាងរបស់ខ្លួននៅអា រ៉ាប៊ីសាអូឌីត និង Kush និងគ្រប់គ្រងពាណិជ្ជកម្ម សមុទ្រក្រហម។ វា minted រូបិយប័ណ្ណរបស់ខ្លួននិងឆ្លាក់ថ្មធំសម្បើម សិលាចារិក ដូចជា Obelisk នៃ Axum ដើម្បីសម្គាល់ផ្នូរស្ដេចរបស់ពួកគេ "។

អាណាចក្រក្នុងតំបន់ជោគជ័យក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ អាមេរិក ផងដែរ ដែលកើតចេញពីវប្បធម៌ដែលបានបង្កើតឡើងនៅដើមឆ្នាំ 2500 មុនគ.ស.។ នៅ Mesoamerica សង្គមមុនសម័យកូឡុំប៊ីដ៏ធំត្រូវបានសាងសង់ឡើង ដែលគួរឱ្យកត់សម្គាល់បំផុតគឺ ចក្រភព Zapotec (700 BCE – 1521 គ.ស.) និង អរិយធម៌ Maya ដែលបានឈានដល់ស្ថានភាពអភិវឌ្ឍន៍ខ្ពស់បំផុតក្នុងកំឡុងសម័យ Mesoamerican Classic ( គ. 250–900 គ.ស.), ប៉ុន្តែបានបន្តពេញមួយសម័យក្រោយបុរាណ រហូតដល់ការមកដល់នៃជនជាតិអេស្ប៉ាញក្នុងសតវត្សទី 16 នៃគ.ស.។ អរិយធម៌ Maya បានកើតឡើងនៅពេលដែល វប្បធម៌មាតា Olmec បានធ្លាក់ចុះបន្តិចម្តងៗ។ រដ្ឋនៃទីក្រុង ម៉ាយ៉ានដ៏អស្ចារ្យបានកើនឡើងបន្តិចម្តងៗនៅក្នុងចំនួននិងភាពល្បីល្បាញ ហើយវប្បធម៌ Maya បានរីករាលដាលពាសពេញ Yucatán និងតំបន់ជុំវិញ។ អាណាចក្រ Aztecs ក្រោយមកត្រូវបានសាងសង់នៅលើវប្បធម៌ជិតខាង ហើយត្រូវបានទទួលឥទ្ធិពលពីប្រជាជនដែលបានសញ្ជ័យដូចជា Toltecs ជាដើម។

តំបន់ខ្លះបានជួបប្រទះនឹងភាពជឿនលឿននៃបច្ចេកវិទ្យាយឺត ប៉ុន្តែមានស្ថិរភាព ជាមួយនឹងការវិវឌ្ឍន៍សំខាន់ៗដូចជា រង្គសាល និង បន្ទះផ្សិតដែល មកដល់រៀងរាល់ពីរបីសតវត្ស។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ នៅតាមតំបន់ខ្លះ មានដំណាក់កាលនៃវឌ្ឍនភាពបច្ចេកវិទ្យាយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ សំខាន់បំផុត ប្រហែលជា សម័យ Hellenistic នៅក្នុងតំបន់នៃ សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ ក្នុងអំឡុងពេលដែលបច្ចេកវិទ្យារាប់រយត្រូវបានបង្កើត។ សម័យកាលបែបនេះត្រូវបានបន្តដោយរយៈពេលនៃការពុកផុយផ្នែកបច្ចេកវិទ្យា ដូចជាអំឡុងពេល ចក្រភពរ៉ូមបាន ធ្លាក់ចុះ និង ដួលរលំ និង យុគសម័យមជ្ឈិមសម័យដើម ។

### ការធ្លាក់ចុះ ការដួលរលំ និងការរស់ឡើងវិញ

ចក្រភពបុរាណបានប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាទូទៅដែលទាក់ទងនឹងការរក្សាកងទ័ពដ៏ធំ និងការគាំទ្រការិយាធិបតេយ្យកណ្តាល។ ការ​ចំណាយ​ទាំង​នេះ​បាន​ធ្លាក់​ចុះ​យ៉ាង​ខ្លាំង​លើ ​កសិករ ខណៈ​ដែល​មហាសេដ្ឋី ​ដែល​មាន​ដី​កាន់​តែ​គេច​ពី​ការ​គ្រប់​គ្រង​មជ្ឈិម​និង​ការ​ចំណាយ​របស់​វា។ សម្ពាធដ៏ព្រៃផ្សៃ លើព្រំដែនបានពន្លឿនការរំលាយផ្ទៃក្នុង។ រាជវង្សហាន របស់ ប្រទេសចិន បានធ្លាក់ចូលទៅក្នុង សង្រ្គាមស៊ីវិល នៅឆ្នាំ 220 នៃគ.ស. ដែលចាប់ផ្តើម សម័យនគរទាំងបី ខណៈពេលដែល សមភាគីរ៉ូម៉ាំង របស់ខ្លួនកាន់តែមានវិមជ្ឈការ និងបែងចែកពេលវេលាដូចគ្នានៅក្នុងអ្វីដែលហៅថា វិបត្តិនៃសតវត្សទីបី ។ ចក្រភពដ៏អស្ចារ្យនៃអឺរ៉ាស៊ី ទាំងអស់មានទីតាំងនៅលើវាលទំនាបឆ្នេរសមុទ្រត្រូពិច និងត្រូពិច។ ពី វាលទំនាបអាស៊ីកណ្តាល ពួកអ្នកជិះសេះដែលភាគច្រើនជាជនជាតិម៉ុងហ្គោល និងតួក បានគ្រប់គ្រងផ្នែកធំនៃទ្វីបនេះ។ ការអភិវឌ្ឍន៍នៃការបញ្ឆេះ និងការបង្កាត់ពូជសេះខ្លាំងល្មមអាចកាន់អាវុធបានពេញទំហឹងបានធ្វើឱ្យពួកត្រកូលមានការគំរាមកំហែងឥតឈប់ឈរចំពោះអរិយធម៌ដែលបានតាំងទីលំនៅកាន់តែច្រើន។

 Pantheon នៅទីក្រុងរ៉ូម ប្រទេសអ៊ីតាលី ដើមឡើយជាប្រាសាទរ៉ូម៉ាំង ឥឡូវនេះជាព្រះវិហារកាតូលិក
ការបែកបាក់បន្តិចម្តងៗនៃ ចក្រភពរ៉ូម ដែលលាតសន្ធឹងជាច្រើនសតវត្សបន្ទាប់ពីសតវត្សទី 2 នៃគ.ស. ស្របពេលជាមួយនឹងការរីករាលដាលនៃ សាសនាគ្រឹស្ត ទៅខាងក្រៅពីមជ្ឈិមបូព៌ា។ ចក្រភពរ៉ូមខាងលិចបានធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រានៃ កុលសម្ព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ នៅសតវត្សទី 5 ហើយ នយោបាយ ទាំងនេះបានអភិវឌ្ឍបន្តិចម្តងៗទៅជារដ្ឋសង្រ្គាមមួយចំនួន ដែលទាំងអស់ត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ក្នុងមធ្យោបាយមួយ ឬមួយផ្សេងទៀតជាមួយ ព្រះវិហារកាតូលិក ។ ផ្នែកដែលនៅសេសសល់នៃចក្រភពរ៉ូម នៅសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេភាគខាងកើត បានបន្តដូចអ្វីដែលបានមកហៅថា ចក្រភពប៊ីហ្សេនទីន ។ ជាច្រើនសតវត្សក្រោយមក ការរួបរួមមានកម្រិតមួយនឹងត្រូវបានស្ដារឡើងវិញនៅអឺរ៉ុបខាងលិចតាមរយៈការបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ 962 នៃ "ចក្រភពរ៉ូម" ដែលបានរស់ឡើងវិញ ក្រោយមកហៅថា ចក្រភពរ៉ូមបរិសុទ្ធ, រួមមានរដ្ឋមួយចំនួននៅក្នុងអ្វីដែលឥឡូវនេះ។ អាល្លឺម៉ង់ អូទ្រីស ស្វីស សាធារណរដ្ឋឆេក បែលហ្ស៊ិក អ៊ីតាលី និងផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសបារាំង។

នៅក្នុងប្រទេសចិន រាជវង្ស នឹងកើនឡើង និងធ្លាក់ចុះ ប៉ុន្តែផ្ទុយស្រឡះពីពិភពមេឌីទែរ៉ាណេ-អឺរ៉ុប ឯកភាពរាជវង្សនឹងត្រូវបានស្ដារឡើងវិញ។ បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃ រាជវង្សហានខាងកើត និងការដួលរលំនៃនគរទាំងបី កុលសម្ព័ន្ធពនេចរ ពីភាគខាងជើងបានចាប់ផ្តើមចូលលុកលុយនៅសតវត្សទី 4 ទីបំផុតបានដណ្តើមយកតំបន់ភាគខាងជើងនៃប្រទេសចិន និងបង្កើតនគរតូចៗជាច្រើន។ រាជវង្សស៊ុយ បានបង្រួបបង្រួមប្រទេសចិនទាំងមូលឡើងវិញដោយជោគជ័យ នៅឆ្នាំ 581, ហើយបានចាក់គ្រឹះសម្រាប់យុគសម័យមាសរបស់ចិននៅក្រោម រាជវង្សថាង (618-907) ។

## ប្រវត្តិសាស្រ្តក្រោយសម័យបុរាណ (500 គ.ស. ដល់ 1500 គ.ស.)

 សាកលវិទ្យាល័យ Timbuktu ប្រទេសម៉ាលី
ពាក្យថា "យុគសម័យក្រោយបុរាណ" ទោះបីជាបានមកពីឈ្មោះ Eurocentric នៃយុគសម័យនៃ " បុរាណវត្ថុបុរាណ " ក៏ដោយ ក៏ត្រូវប្រើភូមិសាស្ត្រទូលំទូលាយដែរ។ យុគសម័យនេះត្រូវបានចុះកាលបរិច្ឆេទជាទូទៅពីការ ដួលរលំនៃសតវត្សទី 5 នៃចក្រភពរ៉ូមខាងលិច ដែលបានបែងចែកទៅជានគរដាច់ដោយឡែកជាច្រើន ដែលក្រោយមកខ្លះនឹងត្រូវបានបង្រួបបង្រួមនៅក្រោម ចក្រភពរ៉ូមបរិសុទ្ធ ។ ចក្រភព Byzantine បាន រស់រានមានជីវិតរហូតដល់ចុងសម័យក្រោយបុរាណ ឬមជ្ឈិមសម័យ។

សម័យក្រោយបុរាណក៏រួមបញ្ចូលផងដែរនូវ ការសញ្ជ័យរបស់មូស្លីមដំបូង យុគសម័យមាសនៃឥស្លាម ជាបន្តបន្ទាប់ និងការចាប់ផ្តើម និងការពង្រីក ពាណិជ្ជកម្មទាសករអារ៉ាប់ បន្តដោយ ការលុកលុយរបស់ម៉ុងហ្គោលនៅ មជ្ឈិមបូព៌ា អាស៊ីកណ្តាល និង អឺរ៉ុបខាងកើត និងការបង្កើតនៅជុំវិញឆ្នាំ 1280 ។ នៃ ចក្រភពអូតូម៉ង់ ។ អាស៊ីខាងត្បូង បានឃើញជាបន្តបន្ទាប់នៃ នគរកណ្តាលនៃប្រទេសឥណ្ឌា បន្តដោយការបង្កើត អាណាចក្រអ៊ីស្លាមនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា ។

នៅទ្វីបអាហ្វ្រិកខាងលិច ចក្រភពម៉ាលី និង ចក្រភពសុងហៃបាន អភិវឌ្ឍ។ នៅឆ្នេរសមុទ្រភាគអាគ្នេយ៍នៃទ្វីបអាហ្រ្វិក កំពង់ផែអារ៉ាប់ត្រូវបានបង្កើតឡើងដែលជាកន្លែងដែល មាស គ្រឿងទេស និងទំនិញផ្សេងទៀតត្រូវបានជួញដូរ។ នេះបានអនុញ្ញាតឱ្យទ្វីបអាហ្រ្វិកចូលរួមក្នុង ប្រព័ន្ធពាណិជ្ជកម្មអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដោយនាំវាទំនាក់ទំនងជាមួយអាស៊ី។ នេះ រួមជាមួយនឹងវប្បធម៌មូស្លីម បណ្តាលឱ្យមាន វប្បធម៌ Swahili ។

ប្រទេស​ចិន​បាន ​ជួប​ប្រទះ​នឹង ​រាជវង្ស Sui, Tang, Song, Yuan និង​ដើម​រាជវង្ស Ming ។ ផ្លូវពាណិជ្ជកម្មមជ្ឈិមបូព៌ាតាមបណ្តោយមហាសមុទ្រឥណ្ឌា និង ផ្លូវសូត្រ តាមរយៈវាលខ្សាច់ Gobi បានផ្តល់ទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌មានកម្រិតរវាងអរិយធម៌អាស៊ី និងអឺរ៉ុប។

ក្នុងអំឡុងពេលដូចគ្នានេះ អរិយធម៌នៅ អាមេរិក ដូចជា វប្បធម៌ Mississipian បុព្វបុរស Puebloans វ៉ារី និង អ៊ីនកា ម៉ាយ៉ា និង អា ហ្សេតស៊ី បានឈានដល់ចំណុចកំពូលរបស់ពួកគេ។ ទាំងអស់នឹងត្រូវបានសម្របសម្រួលដោយបន្ទាប់មកបានសញ្ជ័យបន្ទាប់ពីទំនាក់ទំនងជាមួយ អាណានិគមអឺរ៉ុប នៅដើម សម័យទំនើប ។

### មជ្ឈិមបូព៌ា

មុនពេលការមកដល់នៃ សាសនាឥស្លាម នៅសតវត្សទី 7 មជ្ឈិមបូព៌ា ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ ចក្រភព Byzantine និង ចក្រភព Sasanian ដែលតែងតែប្រយុទ្ធគ្នាទៅវិញទៅមកដើម្បីគ្រប់គ្រងតំបន់ជម្លោះជាច្រើន។ នេះក៏ជាសមរភូមិវប្បធម៌ផងដែរ ដោយវប្បធម៌គ្រិស្តសាសនា Byzantine ប្រកួតប្រជែងនឹងទំនៀមទម្លាប់ Persian Zoroastrian ។ កំណើតនៃ សាសនាឥស្លាមបាន បង្កើតគូប្រជែងថ្មីមួយដែលវ៉ាដាច់ចក្រភពទាំងពីរនេះយ៉ាងលឿន។ សាសនាថ្មីបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដល់ប្រវត្តិសាស្ត្រ នយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច និង យោធា នៃ ពិភពលោកចាស់ ជាពិសេសមជ្ឈិមបូព៌ា។

 Great Mosque of Kairouan ប្រទេសទុយនេស៊ី បានបង្កើតនៅឆ្នាំ ៦៧០ គ.ស
ពីចំណុចកណ្តាលរបស់ពួកគេនៅលើ ឧបទ្វីបអារ៉ាប់ ប្រជាជនម៉ូស្លីមបានចាប់ផ្តើមពង្រីករបស់ពួកគេក្នុងកំឡុងសម័យក្រោយបុរាណ។ នៅឆ្នាំ 750 នៃគ.ស. ពួកគេបានចូលមកដណ្តើមយកភាគច្រើននៃតំបន់ជិតបូព៌ា អាហ្រ្វិកខាងជើង និងផ្នែកខ្លះនៃទ្វីបអឺរ៉ុប ដោយចាប់ផ្តើមនៅក្នុងយុគសម័យនៃការរៀនសូត្រ វិទ្យាសាស្រ្ត និងការច្នៃប្រឌិតដែលគេស្គាល់ថាជា យុគសម័យមាសរបស់អ៊ីស្លាម ។ ចំណេះដឹង និងជំនាញនៃបូព៌ាជិតបូព៌ា ក្រិក និងពែរ្សត្រូវបានរក្សាទុកក្នុងយុគសម័យ Postclassical ដោយជនមូស្លីម ដែលបានបន្ថែមការច្នៃប្រឌិតថ្មី និងសំខាន់ៗពីខាងក្រៅ ដូចជាការផលិតក្រដាសពីប្រទេសចិន និងលេខខ្ទង់ទសភាគពីប្រទេសឥណ្ឌា។

ភាគច្រើននៃការសិក្សា និងការអភិវឌ្ឍន៍នេះអាចត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ទៅនឹងភូមិសាស្ត្រ។ សូម្បីតែមុនពេលមានវត្តមានរបស់សាសនាឥស្លាម ទីក្រុង Mecca បានបម្រើការជាមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មក្នុងប្រទេសអារ៉ាប់ ហើយព្យាការីអ៊ីស្លាម Muhammad ខ្លួនឯងគឺជាអ្នកជំនួញ។ ជាមួយនឹងប្រពៃណីឥស្លាមថ្មីនៃពិធីបុណ្យ *Hajj* ការធ្វើធម្មយាត្រាទៅកាន់ទីក្រុង Mecca ទីក្រុងកាន់តែក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលសម្រាប់ការផ្លាស់ប្តូរទំនិញ និងគំនិត។ ឥទ្ធិពលដែលកាន់កាប់ដោយឈ្មួញមូស្លីមលើផ្លូវពាណិជ្ជកម្មអាហ្រ្វិក-អារ៉ាប់ និងអារ៉ាប៊ីសាអូឌីត - អាស៊ីគឺធំធេងណាស់។ ជាលទ្ធផល អរិយធម៌ឥស្លាមបានរីកចម្រើន និងពង្រីកដោយឈរលើមូលដ្ឋាននៃសេដ្ឋកិច្ចពាណិជ្ជកររបស់ខ្លួន ផ្ទុយពីជនជាតិអឺរ៉ុប ឥណ្ឌា និងចិន ដែលផ្អែកលើសង្គមរបស់ពួកគេលើភាពខ្ពង់ខ្ពស់កាន់កាប់ដីកសិកម្ម។ ឈ្មួញបាននាំយកទំនិញ និងជំនឿអ៊ីស្លាមរបស់ពួកគេទៅកាន់ ប្រទេសចិន ឥណ្ឌា អាស៊ីអាគ្នេយ៍ និងព្រះរាជាណាចក្រនៃ ទ្វីបអាហ្រ្វិក ខាងលិច ហើយបានត្រឡប់មកវិញជាមួយនឹងការរកឃើញ និងការច្នៃប្រឌិតថ្មីៗ។

 បូជនីយកិច្ច *Krak des Chevaliers* ប្រទេសស៊ីរី
ចលនា Crusading ដំបូងឡើយបានបង្កើតការលើកទឹកចិត្តខាងសាសនា និងការពង្រីកអឺរ៉ុប ដើម្បីរំកិលទឹកដីមូស្លីមមកវិញ និងទទួលបានការគ្រប់គ្រងទឹកដី បរិសុទ្ធឡើងវិញ ។ ទីបំផុតវាមិនជោគជ័យទេ ហើយបានបម្រើបន្ថែមទៀតដើម្បីធ្វើឱ្យអាណាចក្រ Byzantine ចុះខ្សោយ ជាពិសេសជាមួយនឹង 1204 Sack of Constantinople ។ ចក្រភព Byzantine បានចាប់ផ្តើមបាត់បង់ទឹកដីកាន់តែច្រើនឡើងទៅឱ្យ Ottoman Turks ។ ការត្រួតត្រារបស់អារ៉ាប់នៃតំបន់នេះបានបញ្ចប់នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី 11 ជាមួយនឹងការមកដល់នៃពួក Seljuq Turks ដែលបានធ្វើចំណាកស្រុកភាគខាងត្បូងពីស្រុកកំណើតទួគីនៅអាស៊ីកណ្តាល។ នៅដើមសតវត្សទី 13 រលកថ្មីនៃការឈ្លានពាន ចក្រភពម៉ុងហ្គោល បានបោកបក់ពាសពេញតំបន់ ប៉ុន្តែនៅទីបំផុតត្រូវបានរលំដោយពួកទួគី និងការបង្កើត ចក្រភពអូតូម៉ង់ នៅក្នុងប្រទេសទួរគី សម័យទំនើប ប្រហែលឆ្នាំ 1280។

អាហ្រ្វិកខាងជើង បានឃើញការកើនឡើងនៃនយោបាយដែលបង្កើតឡើងដោយពួក Berbers ដូចជា រាជវង្ស Marinid នៅ ម៉ារ៉ុក រាជវង្ស Zayyanid នៅ អាល់ហ្សេរី និង រាជវង្ស Hafsid នៅ ទុយនីស៊ី ។ តំបន់ឆ្នេរត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ឆ្នេរ Barbary ។ ចោរសមុទ្រដែលមានមូលដ្ឋាននៅកំពង់ផែអាហ្រ្វិកខាងជើងបានធ្វើប្រតិបត្តិការដែលរួមមានការចាប់យកកប៉ាល់ឈ្មួញ និងការវាយឆ្មក់ការតាំងទីលំនៅនៅតាមឆ្នេរសមុទ្រ។ ឈ្លើយ​អឺរ៉ុប​ជា​ច្រើន​នាក់​ត្រូវ​បាន​លក់​នៅ​ទីផ្សារ​អាហ្រ្វិក​ខាង​ជើង ដែល​ជា​ផ្នែក​មួយ​នៃ ​ជំនួញ​ទាសករ Barbary ។

ចាប់ផ្តើមជាមួយនឹង រាជវង្សស៊ុយ (581-618) ជនជាតិចិនបានចាប់ផ្តើមពង្រីកខ្លួនចូលទៅក្នុង អាស៊ីកណ្តាល ភាគខាងកើត ហើយបានប្រឈមមុខនឹង ពួកត្រកូល Turkic ដែលកំពុងក្លាយជាក្រុមជនជាតិភាគតិចបំផុតនៅអាស៊ីកណ្តាល។ ដើមឡើយទំនាក់ទំនងមានកិច្ចសហប្រតិបត្តិការយ៉ាងទូលំទូលាយ ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ 630 រាជវង្សថាង បានចាប់ផ្តើមការវាយលុកប្រឆាំងនឹងពួកទួគី ចាប់យកតំបន់នៃវាលខ្សាច់អ័រដូសម៉ុងហ្គោលី។ នៅសតវត្សទី 8 សាសនាឥស្លាមបានចាប់ផ្តើមចូលទៅក្នុងតំបន់ ហើយមិនយូរប៉ុន្មានបានក្លាយជាជំនឿតែមួយគត់របស់ប្រជាជនភាគច្រើន ទោះបីជាព្រះពុទ្ធសាសនានៅតែរឹងមាំនៅភាគខាងកើតក៏ដោយ។ ពូជពង្សវាលខ្សាច់នៃ ប្រទេសអារ៉ាប់ អាចផ្គូផ្គងផ្នែកយោធាជាមួយពួកត្រកូលនៃវាលស្មៅ ហើយ ចក្រភពអារ៉ាប់ ដំបូងបានគ្រប់គ្រងលើផ្នែកខ្លះនៃអាស៊ីកណ្តាល។ ពួក ហេប ថាលីតគឺជាក្រុមដែលមានអំណាចបំផុតក្នុងសតវត្សទី 6 និងទី 7 ហើយបានគ្រប់គ្រងតំបន់ភាគច្រើន។ នៅសតវត្សរ៍ទី 9 ដល់ទី 13 តំបន់ត្រូវបានបែងចែកក្នុងចំណោមរដ្ឋដ៏មានឥទ្ធិពលមួយចំនួន រួមទាំង ចក្រភព Samanid, ចក្រភព Seljuk, និង ចក្រភព Khwarezmid ។ ចក្រភពដ៏ធំបំផុតដែលងើបចេញពីអាស៊ីកណ្តាលបានបង្កើតឡើងនៅពេលដែល Genghis Khan បង្រួបបង្រួមកុលសម្ព័ន្ធម៉ុងហ្គោលី។ ចក្រភពម៉ុងហ្គោលបាន សាយភាយទៅគ្រប់តំបន់អាស៊ីកណ្តាល និងចិន ព្រមទាំងផ្នែកធំនៃប្រទេសរុស្ស៊ី និងមជ្ឈិមបូព៌ា។ } បន្ទាប់ពី Genghis Khan បានស្លាប់នៅឆ្នាំ 1227 ភាគច្រើននៃអាស៊ីកណ្តាលបានបន្តត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋស្នងរាជ្យ Chagatai Khanate ។ នៅឆ្នាំ 1369 Timur ដែលជាមេដឹកនាំទួគីនៅក្នុងប្រពៃណីយោធាម៉ុងហ្គោលបានដណ្តើមយកតំបន់ភាគច្រើនហើយបានបង្កើត អាណាចក្រ Timurid ។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ចក្រភពដ៏ធំរបស់ Timur បានដួលរលំភ្លាមៗបន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតរបស់គាត់។ បន្ទាប់មកតំបន់នេះត្រូវបានបែងចែកទៅជា khanates តូចៗដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ Uzbeks រួមទាំង Khanate of Bukhara និង Khanate of Khiva ។

បន្ទាប់ពី សង្រ្គាម Byzantine-Sasanian ជនជាតិ Caucasus បាន មើលឃើញថា អាមេនី និង ហ្សកហ្ស៊ី រីកចំរើនជាអាណាចក្រឯករាជ្យ ដែលរួចផុតពីអធិបតេយ្យភាពបរទេស។ នៅពេលដែល Byzantines និង Sasanians អស់កំលាំងនៃសង្រ្គាមជាបន្តបន្ទាប់នោះ Rashidun Caliphate បានប្រើឱកាសដើម្បីពង្រីកទៅ Caucasus ក្នុងអំឡុងពេលការ សញ្ជ័យរបស់មូស្លីមដំបូង ។ នៅសតវត្សទី 13 ការមកដល់នៃម៉ុងហ្គោលបានឃើញតំបន់នេះឈ្លានពានម្តងទៀត។

### អឺរ៉ុប

ទ្វីបអ៊ឺរ៉ុប ក្នុងកំឡុង យុគសម័យដើមដំបូង ត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈដោយការបង្អត់ប្រជាជន និរន្តរភាព និង ការឈ្លានពានព្រៃផ្សៃ ដែលទាំងអស់នេះបានចាប់ផ្តើមតាំងពី បុរាណកាលចុង ។ ពួក​អ្នក​ឈ្លានពាន​ព្រៃផ្សៃ​បាន​បង្កើត​នគរ​ថ្មី​របស់​ខ្លួន​នៅ​អដ្ឋិធាតុ​នៃ ​ចក្រភព​រ៉ូម​ខាង​លិច ។ នៅសតវត្សទី 7 អាហ្វ្រិកខាងជើង និងមជ្ឈិមបូព៌ា ដែលធ្លាប់ជាផ្នែកមួយនៃ ចក្រភពរ៉ូមខាងកើត បានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃ Caliphate បន្ទាប់ពីការសញ្ជ័យដោយអ្នកស្នងតំណែងរបស់ Muhammad ។ ទោះបីជាមានការផ្លាស់ប្ដូរយ៉ាងច្រើននៅក្នុងសង្គម និងរចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយក៏ដោយ នគរថ្មីភាគច្រើនបានបញ្ចូលស្ថាប័នរ៉ូម៉ាំងដែលមានស្រាប់ជាច្រើនតាមដែលអាចធ្វើបាន។ សាសនាគ្រឹស្តបានពង្រីកនៅអឺរ៉ុបខាងលិច ហើយវត្តអារាមនានាត្រូវបានបង្កើតឡើង។ នៅសតវត្សទី 7 និងទី 8 Franks នៅក្រោម រាជវង្ស Carolingian បាន បង្កើតអាណាចក្រមួយដែលគ្របដណ្តប់ភាគច្រើននៃអឺរ៉ុបខាងលិច។ វាបានអូសបន្លាយរហូតដល់សតវត្សទី 9 នៅពេលដែលវាបានចុះចាញ់នឹងសម្ពាធពីអ្នកឈ្លានពានថ្មី—ពួក Vikings, Magyars និង Saracens ។

 វិហារ St. Peter's Basilica ទីក្រុងវ៉ាទីកង់
ក្នុងកំឡុង យុគសម័យកណ្តាលខ្ពស់ ដែលបានចាប់ផ្តើមបន្ទាប់ពីឆ្នាំ 1000 ចំនួនប្រជាជននៅអឺរ៉ុបបានកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំង ដោយសារការច្នៃប្រឌិតផ្នែកបច្ចេកវិទ្យា និងកសិកម្មបានអនុញ្ញាតឱ្យពាណិជ្ជកម្មរីកចម្រើន និងទិន្នផលដំណាំកើនឡើង។ Manorialism គឺជាការរៀបចំរបស់កសិករចូលទៅក្នុងភូមិដែលជំពាក់ថ្លៃជួល និងសេវាការងារដល់ពួកអភិជន និង សក្តិភូមិ ដែលជារចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយដែល ពួកឧទ្ទាម និងពួកអភិជនដែលមានឋានៈទាបជំពាក់ការបម្រើយោធាដល់ចៅហ្វាយនាយរបស់ពួកគេជាថ្នូរនឹងសិទ្ធិជួលដី និង មេផ្ទះ គឺមានពីរ។ នៃវិធីនៃការរៀបចំសង្គមមជ្ឈិមសម័យដែលបានអភិវឌ្ឍក្នុងយុគសម័យកណ្តាលខ្ពស់។ រាជាណាចក្រ​បាន​ក្លាយ​ជា​មជ្ឈ​មណ្ឌល​កាន់​តែ​ខ្លាំង​ឡើង​បន្ទាប់​ពី​ឥទ្ធិពល​វិមជ្ឈការ​នៃ​ការ​បំបែក ​ចក្រភព​ខារ៉ូលីងៀន ។ ចលនា Crusading បានព្យាយាមដើម្បីទទួលបានការគ្រប់គ្រងរបស់ រ៉ូម៉ាំងកាតូលិក នៃដែនដីបរិសុទ្ធ ពី ប្រជាជនម៉ូស្លីម ហើយបានទទួលជោគជ័យយូរល្មមដើម្បីបង្កើតរដ្ឋគ្រិស្តបរិស័ទមួយចំនួននៅតំបន់ជិតបូព៌ា។ ឈ្មួញ​អ៊ីតាលី​បាន​នាំចូល​ទាសករ​មក​ធ្វើ​ការ​ក្នុង​គ្រួសារ ឬ​ក្នុង​ការ​កែច្នៃ ​ស្ករ។ ជីវិតបញ្ញាត្រូវបានសម្គាល់ដោយ ការសិក្សា និងការបង្កើតសាកលវិទ្យាល័យ ខណៈដែលការកសាង ព្រះវិហារ និងព្រះវិហារហ្គោធិក គឺជាស្នាដៃសិល្បៈដ៏ឆ្នើមមួយក្នុងសម័យកាល។

យុគសម័យកណ្តាលចុង ត្រូវបានសម្គាល់ដោយការលំបាក និងគ្រោះមហន្តរាយ។ ទុរ្ភិក្ស គ្រោះកាច និងសង្រ្គាមបានបំផ្លិចបំផ្លាញប្រជាជននៅអឺរ៉ុបខាងលិច។ ការ ស្លាប់ខ្មៅ តែម្នាក់ឯងបានសម្លាប់មនុស្សប្រហែលពី 75 ទៅ 200 លាននាក់នៅចន្លោះឆ្នាំ 1347 និង 1350 ។ វាគឺជាជំងឺរាតត្បាតដ៏សាហាវបំផុតមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ។ ចាប់ផ្តើមនៅអាស៊ី ជំងឺនេះបានឈានដល់តំបន់មេឌីទែរ៉ាណេ និងអឺរ៉ុបខាងលិចក្នុងកំឡុងចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1340 ហើយបានសម្លាប់ជនជាតិអឺរ៉ុបរាប់សិបលាននាក់ក្នុងរយៈពេលប្រាំមួយឆ្នាំ។ រវាងមួយភាគបីនិងពាក់កណ្តាលនៃចំនួនប្រជាជនបានស្លាប់។

West and it lasted until the early days of the modern era in the 16th century ☃☃ Marked by the rise of nation states, ☃☃ The division of Western Religion in Development, ☃☃ The rise of humanity in Italian Renaissance, ☃☃ and the beginning of expansion abroad of Europe that allows colombia to change.The Middle Ages witnessed the early sustainable nationality of Northern Europe and

នៅ អឺរ៉ុប កណ្តាល និងខាងកើត នៅឆ្នាំ 1386 ព្រះរាជាណាចក្រប៉ូឡូញ និង ហ្គ្រេនឌុចនៃលីទុយអានី (ក្រោយមកទៀតរួមមានទឹកដីនៃ ប្រទេសបេឡារុស្ស និង អ៊ុយក្រែន សម័យទំនើប) ប្រឈមមុខនឹងការបង្ខូចកេរ្តិ៍ឈ្មោះដោយ បទបញ្ជា Teutonic ហើយក្រោយមកក៏មានការគំរាមកំហែងពី Muscovy, Crimean Tatars និង ចក្រភពអូតូម៉ង់ បាន បង្កើត សហជីពផ្ទាល់ខ្លួន តាមរយៈការរៀបអភិសេករបស់ម្ចាស់ក្សត្រី Jadwiga របស់ប្រទេសប៉ូឡូញជាមួយ Grand Duke Jogaila របស់ Lithuanian ដែលបានក្លាយជាស្តេច Władysław II Jagiełło នៃប្រទេសប៉ូឡូញ។ សម្រាប់រយៈពេល 4 សតវត្សបន្ទាប់ រហូតមកដល់សតវត្សទី 18 នៃផ្នែកនៃ Commonwealth ប៉ូឡូញ-លីទុយអានី ដោយ Prussia រុស្ស៊ី និង អូទ្រីស នយោបាយទាំងពីរបានដំណើរការ ខុនដូ សហព័ន្ធ ដែលជារដ្ឋដ៏ធំបំផុតរបស់អឺរ៉ុបដ៏វែង ដែលស្វាគមន៍ជនជាតិ និងសាសនាចម្រុះ រួមទាំងភាគច្រើននៃ ជនជាតិយូដា របស់ពិភពលោកបានបន្ថែមគំនិតវិទ្យាសាស្ត្រ (ឧ ទ្រឹស្ដី heliocentric របស់ Nicolaus Copernicus )។

### អនុតំបន់សាហារ៉ាអាហ្វ្រិក

 លង្ហិន " Benin Bronze " មកពី ប្រទេសនីហ្សេរីយ៉ា
អនុតំបន់សាហារ៉ាអាហ្រ្វិក មជ្ឈិមសម័យ គឺជាជម្រកនៃអរិយធម៌ផ្សេងៗគ្នាជាច្រើន។ ព្រះរាជាណាចក្រ Aksum បានធ្លាក់ចុះនៅក្នុងសតវត្សទី 7 ដោយសារសាសនាអ៊ីស្លាមបានកាត់វាចេញពីសម្ព័ន្ធមិត្តគ្រីស្ទានរបស់ខ្លួន ហើយប្រជាជនរបស់ខ្លួនបានផ្លាស់ប្តូរបន្ថែមទៀតទៅកាន់ តំបន់ខ្ពង់រាបអេត្យូពី ដើម្បីការពារ។ នៅទីបំផុតពួកគេបានផ្តល់ផ្លូវដល់ រាជវង្ស Zagwe ដែលល្បីល្បាញខាងស្ថាបត្យកម្មថ្មរបស់ពួកគេនៅ Lalibela ។ បន្ទាប់មក Zagwe នឹងធ្លាក់ទៅ រាជវង្សសាឡូម៉ូនិក ដែលបានទាមទារតំណពូជពីអធិរាជ Aksumite ហើយនឹងគ្រប់គ្រងប្រទេសបានយ៉ាងល្អនៅក្នុងសតវត្សទី 20 ។ នៅតំបន់ Sahel អាហ្វ្រិកខាងលិច ចក្រភពឥស្លាមជាច្រើនបានងើបឡើង ដូចជា ចក្រភពហ្គាណា ចក្រភព ម៉ាលី ចក្រភព សុងហៃ និង ចក្រភព Kanem-Bornu ។ ពួកគេបានគ្រប់គ្រង ពាណិជ្ជកម្មឆ្លងសាហារ៉ាជា មាស ភ្លុក អំបិល និងទាសករ។

ភាគខាងត្បូងនៃ Sahel អរិយធម៌បានកើនឡើងនៅក្នុងព្រៃឆ្នេរសមុទ្រ។ ទាំងនេះរួមមានទីក្រុង Yoruba នៃ Ifẹ ដែលត្រូវបានកត់សម្គាល់សម្រាប់សិល្បៈរបស់វា និង ចក្រភព Oyo ព្រះរាជាណាចក្របេនីន នៃ ប្រជាជន Edo ដែល ស្ថិតនៅកណ្តាល ទីក្រុង Benin ព្រះរាជាណាចក្រ Igbo នៃ Nri ដែលផលិតសិល្បៈសំរិទ្ធកម្រិតខ្ពស់នៅ Igbo-Ukwu និង Akan ដែលត្រូវបានកត់សម្គាល់សម្រាប់ស្ថាបត្យកម្មស្មុគស្មាញរបស់ពួកគេ។

អាហ្វ្រិកកណ្តាល បានឃើញការបង្កើតរដ្ឋជាច្រើន រួមទាំង ព្រះរាជាណាចក្រកុងហ្គោ ។ នៅក្នុងអ្វីដែលបច្ចុប្បន្នជា អាហ្វ្រិកខាងត្បូង សម័យទំនើប ជនជាតិដើមអាហ្រ្វិកបានបង្កើតនគរផ្សេងៗដូចជា ព្រះរាជាណាចក្រ Mutapa ជាដើម។ ពួកគេបានរីកចម្រើនតាមរយៈពាណិជ្ជកម្មជាមួយ ប្រជាជន Swahili នៅលើឆ្នេរសមុទ្រអាហ្វ្រិកខាងកើត។ ពួកគេបានសាងសង់សំណង់ថ្មការពារដ៏ធំដោយគ្មានបាយអ ដូចជា Great Zimbabwe រដ្ឋធានីនៃ ព្រះរាជាណាចក្រ Zimbabwe Khami រាជធានីនៃ ព្រះរាជាណាចក្រ Butua និង Danangombe (Dhlo-Dhlo) រាជធានីនៃ ចក្រភព Rozvi ។ ប្រជាជន Swahili ខ្លួនឯងគឺជាអ្នករស់នៅឆ្នេរសមុទ្រអាហ្រ្វិកខាងកើតពីប្រទេសកេនយ៉ាទៅប្រទេស Mozambique ដែលបានធ្វើពាណិជ្ជកម្មយ៉ាងទូលំទូលាយជាមួយជនជាតិអាស៊ី និងអារ៉ាប់ ដែលបានណែនាំពួកគេទៅកាន់សាសនាអ៊ីស្លាម។ ពួកគេបានសាងសង់ទីក្រុងកំពង់ផែជាច្រើនដូចជា Mombasa, Zanzibar និង Kilwa ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ដោយនាវិកចិននៅក្រោម Zheng He និងអ្នកភូមិសាស្ត្រអ៊ីស្លាម។

### អាស៊ីខាងត្បូង

 ប្រាសាទ Chennakesava ទីក្រុង Belur ប្រទេសឥណ្ឌា
The north of India after the collapse (550 B.C.) of the Gota empire is divided into complex and liquid networks in small floors.

The early Muslim incursions began in the West in 712 B.C.E. When the Arabs Umayyad Caliphate has included most of Pakistan today. Arab military divisions were heavily stopped at that point, but Muslimism continues to spread in India Largely because of the influency of Arab traders along the west coast.

សតវត្សទីប្រាំបួនបានឃើញការ តស៊ូត្រីភាគី ដើម្បីគ្រប់គ្រងភាគខាងជើងនៃប្រទេសឥណ្ឌា ក្នុងចំណោម ចក្រភព Pratihara ចក្រភព Pala និង ចក្រភព Rashtrakuta ។ រដ្ឋសំខាន់ៗមួយចំនួនដែលបានលេចឡើងនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌានៅពេលនេះរួមមាន Bahmani Sultanate និង ចក្រភព Vijayanagara ។

រាជវង្សក្រោយបុរាណនៅឥណ្ឌាខាងត្បូងរួមមាន រាជវង្ស Chalukyas, Hoysalas, Cholas, Mughals, Marathas និង Mysores ។ វិទ្យាសាស្ត្រ វិស្វកម្ម សិល្បៈ អក្សរសាស្ត្រ តារាសាស្ត្រ និងទស្សនវិជ្ជាបានរីកចម្រើនក្រោមការឧបត្ថម្ភរបស់ស្តេចទាំងនេះ។

### អាស៊ីឦសាន

បន្ទាប់ពីមួយរយៈពេលនៃភាពមិនចុះសម្រុងគ្នា ប្រទេសចិន ត្រូវបានបង្រួបបង្រួមឡើងវិញដោយ រាជវង្សស៊ុយ នៅឆ្នាំ 589 ហើយនៅក្រោម រាជវង្សថាង បន្តបន្ទាប់ (618-907) ប្រទេសចិនបានឈានចូល យុគសម័យមាស ។ ចក្រភពថាងបានប្រកួតប្រជែងជាមួយ ចក្រភពទីបេ (618-842) សម្រាប់ការគ្រប់គ្រងតំបន់នៅអាស៊ីខាងក្នុង និងកណ្តាល។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ រាជវង្សថាងបានបែកបាក់ជាយថាហេតុ ហើយបន្ទាប់ពី ពាក់កណ្តាលសតវត្សនៃភាពចលាចល រាជវង្សសុងបាន បង្រួបបង្រួមប្រទេសចិនឡើងវិញ។  នៅពេលដែលវាកើតឡើង យោងទៅតាម លោក William McNeill ដែលជា "ប្រទេសអ្នកមានបំផុត ជំនាញបំផុត និងមានប្រជាជនច្រើនបំផុតនៅលើផែនដី"។ សម្ពាធពីអាណាចក្រពនេចរទៅភាគខាងជើងបានក្លាយជាបន្ទាន់កាន់តែខ្លាំងឡើង។ នៅឆ្នាំ 1142 ប្រទេសចិនខាងជើងបានបាត់បង់ទៅឱ្យ ពួក Jurchens ក្នុង សង្រ្គាម Jin-Song ហើយ ចក្រភពម៉ុងហ្គោល បានសញ្ជ័យប្រទេសចិនទាំងអស់ នៅឆ្នាំ 1279 រួមជាមួយនឹងផ្ទៃដីស្ទើរតែពាក់កណ្តាលនៃអឺរ៉ាស៊ី។ បន្ទាប់ពីការគ្រប់គ្រងរបស់រាជវង្ស Mongol Yuan ប្រហែលមួយសតវត្ស ជនជាតិចិនបានអះអាងការគ្រប់គ្រងឡើងវិញជាមួយនឹងការបង្កើត រាជវង្ស Ming (1368)។

 សមរភូមិក្នុងអំឡុងពេល 1281 ការឈ្លានពានរបស់ម៉ុងហ្គោលរបស់ជប៉ុន
នៅ ប្រទេសជប៉ុន ត្រកូលអធិរាជត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅពេលនេះ ហើយក្នុងកំឡុង សម័យ Asuka (538-710) ខេត្ត Yamato បាន អភិវឌ្ឍទៅជារដ្ឋកណ្តាលយ៉ាងច្បាស់។ ព្រះពុទ្ធសាសនា ត្រូវបានណែនាំ ហើយមានការសង្កត់ធ្ងន់លើការទទួលយកធាតុនៃវប្បធម៌ចិន និង លទ្ធិខុងជឺ ។ សម័យណារ៉ា នៃសតវត្សទី 8 បានសម្គាល់ការលេចឡើងនៃរដ្ឋជប៉ុនដ៏រឹងមាំមួយ ហើយជារឿយៗត្រូវបានពិពណ៌នាថាជាយុគសម័យមាស។  ក្នុងអំឡុងពេលនេះ រដ្ឋាភិបាលចក្រពត្តិបានធ្វើកិច្ចការសាធារណៈដ៏អស្ចារ្យ រួមទាំងការិយាល័យរដ្ឋាភិបាល ប្រាសាទ ផ្លូវថ្នល់ និងប្រព័ន្ធធារាសាស្រ្ត។  នេះ រយៈពេល Heian (794 ទៅ 1185) ឃើញកំពូលនៃអំណាចអធិរាជ, តាមពីក្រោយដោយការកើនឡើងនៃត្រកូល militarized និងការចាប់ផ្តើមនៃ សក្ដិភូមិជប៉ុន ។ សម័យសក្តិភូមិនៃប្រវត្តិសាស្ត្រជប៉ុន ដែលគ្រប់គ្រងដោយស្តេចក្នុងតំបន់ដ៏មានអំណាច ( daimyos ) និងការគ្រប់គ្រងយោធារបស់ពួកអ្នកចម្បាំង ( Shogun ) ដូចជា Ashikaga shogunate និង Tokugawa shogunate លាតសន្ធឹងពីឆ្នាំ 1185 ដល់ឆ្នាំ 1868 ។ អធិរាជ​នៅ​តែ​មាន ប៉ុន្តែ​ភាគច្រើន​ជា​តួ​អង្គ ហើយ​អំណាច​របស់​ឈ្មួញ​ខ្សោយ។

Postclassical Korea បានឃើញការបញ្ចប់នៃ យុគសម័យនគរទាំងបី ដែលនគរទាំង បីគឺ Goguryeo, Baekje និង Silla ។ Silla បានសញ្ជ័យ Baekje នៅឆ្នាំ 660 និង Goguryeo នៅឆ្នាំ 668 ជាការកត់សម្គាល់ការចាប់ផ្តើមនៃ សម័យកាលនៃរដ្ឋភាគខាងជើង និងខាងត្បូង (남북국시대) ជាមួយនឹង Unified Silla នៅភាគខាងត្បូង និង Balhae ដែលជារដ្ឋស្នងតំណែងរបស់ Goguryeo នៅភាគខាងជើង។ នៅឆ្នាំ 892 នៃគ.ស ការរៀបចំនេះបានត្រលប់ទៅ នគរទាំងបីនៅពេលក្រោយ ដោយ Goguryeo (បន្ទាប់មកហៅថា Taebong និងនៅទីបំផុតដាក់ឈ្មោះថា Goryeo ) បានលេចចេញជាអាណាចក្រដែលលេចធ្លោដោយបង្រួបបង្រួមឧបទ្វីបទាំងមូលនៅឆ្នាំ 936 ។ រាជវង្ស Goryeo ដែលបង្កើតបានគ្រប់គ្រងរហូតដល់ឆ្នាំ 1392 បន្តដោយ រាជវង្ស Joseon ដែលគ្រប់គ្រងប្រហែល 500 ឆ្នាំ។

### អាស៊ី​អា​គ្នេ​យ៏

 ប្រាសាទអង្គរវត្ត ប្រទេសកម្ពុជា ដើមសតវត្សទី១២
ការចាប់ផ្តើមនៃយុគសម័យកណ្តាលនៅ អាស៊ីអាគ្នេយ៍ បានឃើញការដួលរលំ (គ.ស.៥៥០) នៃនគរវ្នំ ដល់ អាណាចក្រចេនឡា ដែលពេលនោះត្រូវបានជំនួសដោយ អាណាចក្រខ្មែរ (៨០២ គ.ស.)។ រាជធានីរបស់ ប្រជាជនខ្មែរ អង្គរ គឺជាទីក្រុងធំជាងគេលើពិភពលោកមុនយុគសម័យឧស្សាហកម្ម និងមានប្រាសាទជាងមួយពាន់ ដែលល្បីល្បាញជាងគេគឺ អង្គរវត្ត ។

នគរសុខោទ័យ (១២៣៨ គ.ស.) និង អយុធ្យា (១៣៥១ គ.ស.) ជាអាណាចក្រធំៗរបស់ ប្រជាជនថៃ ដែលទទួលឥទ្ធិពលពីខ្មែរ។

ចាប់​ពី​សតវត្ស​ទី​៩​មក អាណាចក្រ​ប៉ាហ្គាន ​បាន​រីក​ចម្រើន​ឡើង​ក្នុង ​ប្រទេស​មីយ៉ាន់ម៉ា ​ទំនើប។ ការដួលរលំរបស់វាបាននាំមកនូវការបែកបាក់ផ្នែកនយោបាយដែលបានបញ្ចប់ដោយការងើបឡើងនៃ អាណាចក្រតុងហ្គោ ក្នុងសតវត្សទី 16 ។

រាជាណាចក្រគួរឱ្យកត់សម្គាល់ផ្សេងទៀតនៃសម័យនោះរួមមាន អាណាចក្រ Srivijayan និង នគរ Lavo (ទាំងពីរបានលេចចេញជារូបរាងនៅសតវត្សទី 7) ចាម្ប៉ា និង Hariphunchai (ទាំងពីរប្រហែល 750), Đại Việt (968), Lan Na (សតវត្សទី 13) ។ Majapahit (1293), Lan Xang (1354), និង ព្រះរាជាណាចក្រ Ava (1364) ។

សម័យកាលនេះបានឃើញការរីករាលដាលនៃសាសនាឥស្លាមដល់ឥណ្ឌូណេស៊ីបច្ចុប្បន្ន (ចាប់ផ្តើមនៅសតវត្សទី 13) និងការលេចឡើងនៃ រដ្ឋម៉ាឡេ រួមទាំង ម៉ាឡាកាស៊ុលតង់ និង ចក្រភពប្រ៊ុយណេ ។

នៅក្នុង ប្រទេសហ្វីលីពីន នយោបាយជាច្រើនត្រូវបានបង្កើតឡើងដូចជា Rajahnate of Maynila, Rajahnate of Cebu និង Rajahnate of Butuan ។

### អូសេអានី

 Moai, Rapa Nui (កោះ Easter)
នៅប្រទេស អូសេអានី ចក្រភពទុយអាយតុងហ្គា ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅសតវត្សទី 10 នៃគ.ស. ហើយបានពង្រីកនៅចន្លោះឆ្នាំ 1200 និង 1500 ។ វប្បធម៌តុងហ្កា ភាសា និងអនុត្តរភាពបានរីករាលដាលយ៉ាងទូលំទូលាយនៅទូទាំង Eastern Melanesia, Micronesia និង Central Polynesia ក្នុងអំឡុងពេលនេះ មានឥទ្ធិពលលើ East 'Uvea, Rotuma, Futuna, Samoa, និង Niue ក៏ដូចជាកោះជាក់លាក់ និងផ្នែកខ្លះនៃមីក្រូណេស៊ី (គីរីបាទី ទីក្រុង Pohnpei និងតំបន់ក្រៅផ្សេងៗ) វ៉ានូអាទូ និងកាលីដូនៀ (ជាពិសេស កោះភក្ដីភាព ដោយកោះសំខាន់ត្រូវបានប្រជាជនភាគច្រើនលើសលុបដោយប្រជាជន Melanesian Kanak និងវប្បធម៌របស់ពួកគេ)។

នៅភាគខាងជើងនៃ ប្រទេសអូស្ត្រាលី មានភស្តុតាងដែលថា ក្រុមជនជាតិដើមមួយចំនួន បានជួញដូរ ជាទៀងទាត់ជាមួយ អ្នកនេសាទ Makassarese ពីប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ីមុនពេលការមកដល់នៃជនជាតិអឺរ៉ុប។

ក្នុងពេលជាមួយគ្នានោះ thalassocracy ដ៏មានឥទ្ធិពលមួយបានលេចឡើងនៅប៉ូលីណេស៊ីភាគខាងកើត ដែលផ្តោតលើ កោះសង្គម ជាពិសេសនៅលើ Taputapuatea marae ដ៏ពិសិដ្ឋ ដែលបានទាក់ទាញអ្នកអាណានិគមប៉ូលីណេស៊ីខាងកើតពីកន្លែងឆ្ងាយដូចជាហាវ៉ៃ នូវែលសេឡង់ ( *Aotearoa* ) និង Tuamotu ។ កោះសម្រាប់ហេតុផលនយោបាយ ស្មារតី និងសេដ្ឋកិច្ច រហូតដល់ការដួលរលំដែលមិនអាចពន្យល់បាននៃការធ្វើដំណើរផ្លូវឆ្ងាយជាទៀងទាត់នៅប៉ាស៊ីហ្វិកខាងកើតពីរបីសតវត្ស មុនពេលដែលជនជាតិអឺរ៉ុបចាប់ផ្តើមរុករកតំបន់នោះ។

កំណត់ត្រាជាលាយលក្ខណ៍អក្សររបស់ជនជាតិដើមពីសម័យកាលនេះ គឺស្ទើរតែមិនមាននៅឡើយ ព្រោះវាហាក់បីដូចជាអ្នកកោះប៉ាស៊ីហ្វិកទាំងអស់ លើកលែងតែ Rapa Nui ដ៏អាថ៌កំបាំង និងអក្សរ Rongorongo ដែលមិនអាចបកស្រាយបាន នាពេលបច្ចុប្បន្នរបស់ពួកគេ មិនមានប្រព័ន្ធសរសេរណាមួយឡើយ រហូតដល់បន្ទាប់ពីការណែនាំរបស់ពួកគេដោយពួកអាណានិគមអឺរ៉ុប។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ បុរេប្រវត្តិរបស់ជនជាតិដើមមួយចំនួនអាចត្រូវបានប៉ាន់ស្មាន និងសាងសង់ឡើងវិញដោយសិក្សាតាមរយៈការវិភាគដោយប្រុងប្រយ័ត្ន និងត្រឹមត្រូវនៃប្រពៃណីផ្ទាល់មាត់ ជនជាតិភាគតិចអាណានិគម បុរាណវិទ្យា នរវិទ្យារូបវន្ត និងការស្រាវជ្រាវភាសាវិទ្យា។

### អាមេរិក

 Machu Picchu ចក្រភព Inca ប្រទេសប៉េរូ
នៅ អាមេរិកខាងជើង សម័យនេះបានឃើញការកើនឡើងនៃ វប្បធម៌ Mississipian នៅសហរដ្ឋអាមេរិក សម័យទំនើប គ. 800 គ.ស. ដែលសម្គាល់ដោយអគារទីក្រុងដ៏ទូលំទូលាយនៅសតវត្សទី 12 នៅ Cahokia ។ បុព្វបុរស Puebloans និងអ្នកកាន់តំណែងមុនរបស់ពួកគេ (សតវត្សទី 9 ដល់ទី 13) បានសាងសង់ការតាំងទីលំនៅអចិន្ត្រៃយ៍យ៉ាងទូលំទូលាយរួមទាំងសំណង់ថ្មដែលនឹងនៅតែជាអាគារធំជាងគេនៅអាមេរិកខាងជើងរហូតដល់សតវត្សទី 19 ។

នៅ Mesoamerica អរិយធម៌ Teotihuacan បានធ្លាក់ចុះ ហើយការ ដួលរលំនៃ Maya បុរាណ បានកើតឡើង។ ចក្រភព Aztec បានចូលកាន់កាប់ភាគច្រើននៃ Mesoamerica នៅសតវត្សទី 14 និងទី 15 ។

នៅ អាមេរិកខាងត្បូង សតវត្សទី 14 និង 15 បានឃើញការកើនឡើងនៃ Inca ។ អាណាចក្រ Inca នៃ Tawantinsuyu ដែលមានរាជធានីនៅ Cusco បាន លាតសន្ធឹងលើ Andes ទាំងមូល ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាអរិយធម៌ មុនសម័យកូឡុំប៊ីយ៉ាងទូលំទូលាយបំផុត។ Inca មានភាពរីកចម្រើន និងជឿនលឿន ដែលគេស្គាល់ថាជា ប្រព័ន្ធផ្លូវ ដ៏ល្អឥតខ្ចោះ និងការសាងសង់កំរាលឥដ្ឋដែល មិនអាចប្រៀបផ្ទឹមបាន។

## ប្រវត្តិសាស្រ្តសម័យទំនើប (1500 ដល់បច្ចុប្បន្ន)

 Gutenberg Bible, CA ។ 1450 ផលិតដោយប្រើ ប្រភេទចល័ត
នៅក្នុងវិធីលីនេអ៊ែរ សកល វិធី សាស្រ្តប្រវត្តិសាស្ត្រ ប្រវត្តិសា **ស្រ្តសម័យទំនើប** ( "សម័យបច្ចុប្បន្ន" "សម័យទំនើប" "សម័យទំនើប") គឺជាប្រវត្តិសាស្រ្តនៃសម័យកាលបន្ទាប់ពី ប្រវត្តិសាស្រ្តក្រោយបុរាណ (នៅអឺរ៉ុបគេស្គាល់ថាជា " យុគសម័យកណ្តាល " ។ ) ដែលលាតសន្ធឹងពីប្រហែល 1500 ដល់បច្ចុប្បន្ន។ " ប្រវត្តិសាស្រ្តសហសម័យ " រួមបញ្ចូលទាំងព្រឹត្តិការណ៍ប្រហែល 1945 ដល់បច្ចុប្បន្ន។ (និយមន័យនៃពាក្យទាំងពីរ "ប្រវត្តិសាស្រ្តទំនើប" និង "ប្រវត្តិសាស្រ្តសហសម័យ" បានផ្លាស់ប្តូរតាមពេលវេលា ដោយសារប្រវត្តិសាស្រ្តកាន់តែច្រើនបានកើតឡើង ហើយដូច្នេះមានកាលបរិច្ឆេទចាប់ផ្តើមរបស់វា។ ) ប្រវត្តិសាស្រ្តសម័យទំនើបអាចត្រូវបានបំបែកបន្ថែមទៀតទៅជាសម័យ:

* សម័យ​ទំនើប​ដំបូង ​បាន​ចាប់​ផ្ដើម​នៅ​ប្រហែល​ឆ្នាំ 1500 និង​បាន​បញ្ចប់​នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ 1815 ។ ព្រឹត្ដិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រគួរឱ្យកត់សម្គាល់រួមមានការបន្ត ក្រុមហ៊ុន Renaissance អឺរ៉ុប (ដែលការចាប់ផ្តើមត្រូវបានចុះកាលបរិច្ឆេទផ្សេងៗគ្នារវាង 1200 និង 1401), យុគសម័យនៃការរកឃើញ, អាណាចក្រកាំភ្លើងធំអ៊ីស្លាម, កំណែទម្រង់, និង បដិវត្តន៍អាមេរិច ។ ជាមួយនឹង បដិវត្តន៍វិទ្យាសាស្ត្រ ព័ត៌មានថ្មីអំពីពិភពលោកត្រូវបានរកឃើញតាមរយៈ ការស្រាវជ្រាវជាក់ស្តែង និង វិធីសាស្រ្តវិទ្យាសាស្ត្រ ផ្ទុយពីការសង្កត់ធ្ងន់ពីមុនលើ ហេតុផល និង " ចំណេះដឹងពីកំណើត " ។ បដិវត្តន៍វិទ្យាសាស្ត្របានទទួលកម្លាំងរុញច្រានពី ការណែនាំរបស់ Johannes Gutenberg ទៅកាន់អឺរ៉ុបនៃ ការបោះពុម្ព ដោយប្រើ ប្រភេទដែលអាចចល័តបាន និងពីការបង្កើត កែវយឺត និង មីក្រូទស្សន៍ ។ សកលភាវូបនីយកម្ម ត្រូវបានជំរុញដោយពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ និង អាណានិគម ។
* សម័យទំនើបចុង បានចាប់ផ្តើមនៅប្រហែលឆ្នាំ 1750-1815 នៅពេលដែលអឺរ៉ុបបានជួបប្រទះ បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម និងភាពចលាចលនយោបាយយោធានៃ បដិវត្តន៍បារាំង និង សង្រ្គាមណាប៉ូឡេអុង ដែលត្រូវបានបន្តដោយ *Pax Britannica* ។ សម័យចុងក្រោយនៃសម័យទំនើបនៅតែបន្តរហូតដល់ចុងបញ្ចប់នៃ សង្គ្រាមលោកលើកទី 2 ក្នុងឆ្នាំ 1945 ឬរហូតដល់បច្ចុប្បន្ន។ ព្រឹត្តិការណ៍​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ដ៏​គួរ​ឲ្យ​កត់​សម្គាល់​ផ្សេង​ទៀត​រួម​មាន Great Divergence និង ​បដិវត្តន៍​រុស្ស៊ី ។
* ប្រវត្តិសាស្រ្តសហសម័យ (សម័យមួយក៏ត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះថា *Pax Americana* នៅក្នុងភូមិសាស្ត្រនយោបាយ) រួមបញ្ចូលព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រចាប់ពីឆ្នាំ 1945 ដែលពាក់ព័ន្ធយ៉ាងជិតស្និទ្ធទៅនឹងពេលបច្ចុប្បន្ន។ ការវិវឌ្ឍន៍សំខាន់ៗរួមមាន សង្រ្គាមត្រជាក់ សង្រ្គាម ក្តៅជាបន្តបន្ទាប់ និង សង្រ្គាម ប្រូកស៊ី យុគសម័យ Jet Age បដិវត្តន៍ DNA បដិវត្តបៃតង ផ្កាយរណបសិប្បនិមិត្ត និង ប្រព័ន្ធកំណត់ទីតាំងសកល (GPS) ការអភិវឌ្ឍន៍នៃ សហភាពអឺរ៉ុប supranational, យុគសម័យព័ត៌មាន ការអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងឆាប់រហ័សក្នុង ប្រទេសឥណ្ឌា និង ចិន ការកើនឡើងនៃ អំពើភេរវកម្ម និងបញ្ហាដ៏គួរឱ្យភ័យខ្លាចនៃ វិបត្តិអេកូឡូស៊ីពិភពលោក ដែល ដឹកនាំដោយការគំរាមកំហែងដែលអាចកើតមាននៃ ការឡើងកំដៅផែនដីដែលកំពុង រត់គេចខ្លួន។

លក្ខណៈកំណត់នៃយុគសម័យទំនើបត្រូវបានអភិវឌ្ឍយ៉ាងលើសលប់នៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប ហើយដូច្នេះ ពេលខ្លះការបន្តវេនផ្សេងៗត្រូវបានអនុវត្តទៅផ្នែកផ្សេងទៀតនៃពិភពលោក។ នៅពេលដែលសម័យអឺរ៉ុបត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាសកល នេះច្រើនតែស្ថិតក្នុងបរិបទនៃការទំនាក់ទំនងជាមួយវប្បធម៌អឺរ៉ុបក្នុងយុគសម័យនៃការរកឃើញ។

ក្នុង​ផ្នែក​មនុស្សសាស្ត្រ និង​វិទ្យាសាស្ត្រ​សង្គម បទដ្ឋាន អាកប្បកិរិយា និង​ការអនុវត្ត​ដែល​កើត​ឡើង​ក្នុង​សម័យ​ទំនើប​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា ​ទំនើបកម្ម ។ ពាក្យដែលត្រូវគ្នាសម្រាប់វប្បធម៌ ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី 2 គឺក្រោយសម័យទំនើប ឬ ទំនើបចុងក្រោយ ។

### សម័យដើមសម័យទំនើប (1500 ដល់ 1800)

"ការ រយៈពេលទំនើបដើម " គឺរយៈពេលរវាងមជ្ឈឹមវ័យនិងការ បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម -roughly 1500 ទៅ 1800 កំឡុងពេលសម័យទំនើបដើមត្រូវបានកំណត់ដោយការកើនឡើងនៃវិទ្យាសាស្ដ្រនិងដោយយ៉ាងឆាប់រហ័សកាន់តែខ្លាំងឡើង ការរីកចម្រើនបច្ចេកវិទ្យា នយោបាយ ពលរដ្ឋ និយម និង រដ្ឋជាតិ ។ សេដ្ឋកិច្ច​មូលធននិយម ​បាន​ចាប់​ផ្តើម​មាន​ការ​កើន​ឡើង​ដំបូង​នៅ​ក្នុង ​សាធារណរដ្ឋ ​អ៊ីតាលី ​ភាគ​ខាង​ជើង​ដូច​ជា Genoa ជាដើម។ យុគសម័យដើមសម័យទំនើបបានឃើញការកើនឡើង និងឥទ្ធិពលនៃ ទ្រឹស្ដីសេដ្ឋកិច្ចពាណិជ្ជករ និងការធ្លាក់ចុះ និងការបាត់ខ្លួនជាយថាហេតុ នៅក្នុងផ្នែកជាច្រើននៃទ្វីបអឺរ៉ុប នៃ សក្តិភូមិនិយម serfdom និងអំណាចនៃ សាសនាចក្រកាតូលិក ។ អំឡុងពេលនោះរួមមាន កំណែទម្រង់ សង្គ្រាមសាមសិបឆ្នាំ ដ៏មហន្តរាយ យុគសម័យនៃការរកឃើញ ការពង្រីកអាណានិគម អឺរ៉ុប កំពូលនៃ ការបរបាញ់មេធ្មប់ អឺរ៉ុប បដិវត្តន៍វិទ្យាសាស្ត្រ និង យុគនៃការត្រាស់ដឹង ។

#### ក្រុមហ៊ុន Renaissance

 *Vitruvian Man* របស់ Leonardo da Vinci (c. 1490), Renaissance Italy
ក្រុមហ៊ុន Renaissance របស់ អឺរ៉ុប - "ការកើតឡើងវិញ" នៃវប្បធម៌បុរាណ ដែលចាប់ផ្តើមនៅសតវត្សទី 14 និងពង្រីកដល់ទី 16 - រួមមានការរកឃើញឡើងវិញនៃសមិទ្ធិផលវប្បធម៌ វិទ្យាសាស្រ្ត និងបច្ចេកវិទ្យារបស់ពិភពលោក បុរាណ និងការកើនឡើងនៃសេដ្ឋកិច្ច និងសង្គមនៃទ្វីបអឺរ៉ុប។

ក្រុមហ៊ុន Renaissance បានបង្កើតនូវវប្បធម៌នៃការ ចង់ដឹងចង់ឃើញ ដែលនៅទីបំផុតនាំទៅដល់ មនុស្សជាតិ និង បដិវត្តន៍វិទ្យាសាស្ត្រ ។

សម័យកាលនេះ ដែលបានមើលឃើញពីភាពចលាចលក្នុងសង្គម និងនយោបាយ និងបដិវត្តន៍ក្នុង ការស្វែងរកបញ្ញា ជាច្រើន ក៏ត្រូវបានប្រារព្ធសម្រាប់ ការអភិវឌ្ឍន៍សិល្បៈ និងការសម្រេចបាននូវ ពហុមាត្រ ដូចជា Leonardo da Vinci និង Michelangelo ដែលបានបំផុសគំនិតពាក្យថា " បុរសក្រុមហ៊ុន Renaissance ."

#### ការពង្រីកអឺរ៉ុប

ក្នុង​អំឡុង​ពេល​នេះ មហា​អំណាច​អឺរ៉ុប​បាន​ចូល​មក​គ្រប់​គ្រង​ភាគ​ច្រើន​នៃ​ពិភពលោក។ ទោះបីជាតំបន់អភិវឌ្ឍន៍បំផុតនៃអរិយធ៌មបុរាណអ៊ឺរ៉ុបមានទីក្រុងច្រើនជាងតំបន់ផ្សេងទៀតនៃពិភពលោកក៏ដោយ ក៏អរិយធម៌អឺរ៉ុបបានឆ្លងកាត់រយៈពេលដ៏យូរនៃការធ្លាក់ចុះ និងការដួលរលំបន្តិចម្តងៗ។ ក្នុងកំឡុងសម័យដើមសម័យទំនើប អឺរ៉ុបអាចគ្រប់គ្រងឡើងវិញបាន; អ្នកប្រវត្តិសាស្រ្តនៅតែជជែកវែកញែកអំពីមូលហេតុ។

ជោគជ័យ​របស់​អឺរ៉ុប​នៅ​ក្នុង​សម័យ​នេះ​គឺ​ផ្ទុយ​ពី​តំបន់​ផ្សេង​ទៀត។ ជាឧទាហរណ៍ អរិយធម៌ជឿនលឿនបំផុតមួយនៃយុគសម័យកណ្តាលគឺប្រទេសចិន។ វាបានអភិវឌ្ឍ សេដ្ឋកិច្ចរូបិយវត្ថុ ជឿនលឿននៅត្រឹមឆ្នាំ 1000 គ.ស.។ ប្រទេសចិនមាន កសិករ ដោយឥតគិតថ្លៃដែលលែងជាកសិករចិញ្ចឹមជីវិត ហើយអាចលក់ផលិតផលរបស់ពួកគេ និងចូលរួមយ៉ាងសកម្មនៅក្នុងទីផ្សារ។ យោងតាម លោក Adam Smith បាន សរសេរនៅសតវត្សទី 18 ប្រទេសចិនគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមានបំផុត មានជីជាតិបំផុត ដាំដុះល្អបំផុត ឧស្សាហ៍ព្យាយាមបំផុត នគរូបនីយកម្មបំផុត និងប្រទេសដែលរីកចម្រើនបំផុតនៅលើពិភពលោក។ វាទទួលបានអត្ថប្រយោជន៍ផ្នែកបច្ចេកវិទ្យា និងមានការផ្តាច់មុខក្នុងការផលិត ដែក វណ្ណះ បំពង់បូម ការសាងសង់ ស្ពានព្យួរ ការ បោះពុម្ព និង ត្រីវិស័យ ។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ វាហាក់បីដូចជាបានឈប់ដំណើរការយូរមកហើយ។ Marco Polo ដែលបានទៅទស្សនាប្រទេសចិនក្នុងសតវត្សទី 13 ពិពណ៌នាអំពីការដាំដុះ ឧស្សាហកម្ម និងចំនួនប្រជាជនរបស់ខ្លួនស្ទើរតែដូចគ្នាទៅនឹងអ្នកធ្វើដំណើរក្នុងសតវត្សទី 18 ។

ទ្រឹស្ដីមួយនៃការងើបឡើងរបស់អឺរ៉ុបបានចាត់ទុកថា ភូមិសាស្ត្រ របស់អឺរ៉ុបបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងភាពជោគជ័យរបស់ខ្លួន។ មជ្ឈិមបូព៌ា ឥណ្ឌា និងចិន សុទ្ធតែត្រូវបានព័ទ្ធជុំវិញដោយភ្នំ និងមហាសមុទ្រ ប៉ុន្តែនៅពេលដែលឆ្លងកាត់របាំងខាងក្រៅទាំងនេះ គឺស្ទើរតែរាបស្មើ។ ផ្ទុយទៅវិញ Pyrenees, Alps, Apennines, Carpathians និងជួរភ្នំផ្សេងទៀតរត់កាត់ទ្វីបអឺរ៉ុប ហើយទ្វីបនេះក៏ត្រូវបានបែងចែកដោយសមុទ្រជាច្រើនផងដែរ។ នេះបានផ្តល់ឱ្យអឺរ៉ុបនូវកម្រិតមួយនៃការការពារពីគ្រោះថ្នាក់នៃការឈ្លានពានអាស៊ីកណ្តាល។ នៅមុនសម័យនៃអាវុធ ពូជពង្សទាំងនេះមានលក្ខណៈយោធាខ្លាំងជាងរដ្ឋកសិកម្មនៅបរិវេណនៃទ្វីបអឺរ៉ាស៊ី ហើយនៅពេលដែលពួកគេបានវាយលុកចូលទៅក្នុងវាលទំនាបនៃភាគខាងជើងនៃប្រទេសឥណ្ឌា ឬជ្រលងភ្នំនៃប្រទេសចិន គឺសុទ្ធតែមិនអាចបញ្ឈប់បាន។ ការលុកលុយទាំងនេះច្រើនតែបំផ្លិចបំផ្លាញ។ យុគមាសនៃសាសនាឥស្លាម ត្រូវបានបញ្ចប់ដោយ បាវម៉ុងហ្គោល នៃទីក្រុងបាកដាដ ក្នុងឆ្នាំ 1258 ។ ឥណ្ឌា និងចិនត្រូវទទួលរង ការឈ្លានពាន តាមកាលកំណត់ ហើយរុស្ស៊ីបានចំណាយពេលពីរបីសតវត្សក្រោមនឹម ម៉ុងហ្គោល-តាតា។ អឺរ៉ុបកណ្តាល និងខាងលិច ដែលផ្នែកភស្តុភារកាន់តែឆ្ងាយពីតំបន់បេះដូងអាស៊ីកណ្តាល បង្ហាញថាមិនសូវងាយរងគ្រោះចំពោះការគំរាមកំហែងទាំងនេះ។

ភូមិសាស្ត្របានរួមចំណែកដល់ភាពខុសគ្នានៃ ភូមិសាស្ត្រនយោបាយសំខាន់ៗ។ សម្រាប់ប្រវត្តិសាស្ត្រភាគច្រើនរបស់ពួកគេ ប្រទេសចិន ឥណ្ឌា និងមជ្ឈិមបូព៌ាត្រូវបានបង្រួបបង្រួមគ្នាក្រោមអំណាចផ្តាច់មុខតែមួយ ដែលបានពង្រីករហូតដល់វាទៅដល់ភ្នំ និងវាលខ្សាច់ជុំវិញ។  នៅឆ្នាំ 1600 ចក្រភពអូតូម៉ង់បាន គ្រប់គ្រងស្ទើរតែគ្រប់មជ្ឈិមបូព៌ា រាជវង្ស Ming បានគ្រប់គ្រងប្រទេសចិន ហើយ ចក្រភព Mughal បានកាន់កាប់ប្រទេសឥណ្ឌា។ ផ្ទុយទៅវិញ អឺរ៉ុបស្ទើរតែតែងតែត្រូវបានបែងចែកទៅជារដ្ឋសង្រ្គាមមួយចំនួន។ អាណាចក្រ Pan-European លើកលែងតែ ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងដែល គួរឱ្យកត់សម្គាល់ មានទំនោរដួលរលំភ្លាមៗបន្ទាប់ពីពួកគេបានក្រោកឡើង។ កត្តាភូមិសាស្ត្រដ៏សំខាន់មួយទៀតដែលមិនគួរឱ្យសង្ស័យក្នុងការកើនឡើងនៃទ្វីបអឺរ៉ុបគឺសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ ដែលរាប់សហស្សវត្សរ៍បានដំណើរការជាផ្លូវមហាសមុទ្រដែលជំរុញឱ្យមានការផ្លាស់ប្តូរទំនិញ មនុស្ស គំនិត និងការច្នៃប្រឌិត។

ស្ទើរតែគ្រប់អរិយធម៌កសិកម្មទាំងអស់ត្រូវបានរារាំងយ៉ាងខ្លាំងដោយ បរិស្ថាន របស់ពួកគេ។ ផលិតភាពនៅតែមានកម្រិតទាប ហើយ ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ បានបង្ក ជាវដ្តនៃការរីកដុះដាល យ៉ាងងាយស្រួលដែលនាំមកនូវការកើនឡើង និងការធ្លាក់ចុះនៃអរិយធម៌។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយនៅប្រហែល 1500 មានការផ្លាស់ប្តូរគុណភាពនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តពិភពលោក។ ភាពជឿនលឿននៃ បច្ចេកវិទ្យា និងទ្រព្យសម្បត្តិ ដែលបង្កើតដោយ ពាណិជ្ជកម្ម បន្តិចម្តងៗ បាននាំមកនូវលទ្ធភាពកាន់តែទូលំទូលាយ។

 ផែនទីពិភពលោកឆ្នាំ 1570 បង្ហាញពីការរកឃើញរបស់អឺរ៉ុប
មនុស្សជាច្រើនបានអះអាងផងដែរថាស្ថាប័នរបស់អឺរ៉ុបអនុញ្ញាតឱ្យពង្រីក, ដែល កម្មសិទ្ធិ និង ទីផ្សារសេរី សេដ្ឋកិច្ចខ្លាំងជាងនៅកន្លែងដទៃដោយសារការល្អនៃ សេរីភាព បារម្ភទៅអឺរ៉ុប។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ អ្នកប្រាជ្ញដូចជា Kenneth Pomeranz បានជំទាស់នឹងទស្សនៈនេះ។ ការពង្រីកដែនសមុទ្ររបស់អឺរ៉ុបដែលមិនគួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើល - បានផ្តល់ឱ្យភូមិសាស្ត្រនៃទ្វីប - ភាគច្រើនជាការងាររបស់រដ្ឋអាត្លង់ទិករបស់វា: ព័រទុយហ្គាល់អេស្ប៉ាញអង់គ្លេសបារាំងនិងហូឡង់។ ដំបូងឡើយ ចក្រភពព័រទុយហ្គាល់ និង អេស្បាញ គឺជាអ្នកច្បាំងឈ្នះលើសលុប និងប្រភពនៃឥទ្ធិពល ហើយការរួបរួមរបស់ពួកគេបានបណ្តាលឱ្យ សហភាព Iberian ដែលជាចក្រភពសកលលោកដំបូងបង្អស់ដែល " ព្រះអាទិត្យមិនដែលលិច " ។ មិនយូរប៉ុន្មាន អង់គ្លេសខាងជើងកាន់តែច្រើន បារាំង និងហូឡង់បានចាប់ផ្តើមត្រួតត្រាអាត្លង់ទិក។ នៅក្នុងសង្រ្គាមជាបន្តបន្ទាប់នៅសតវត្សទី 17 និង 18 ដែលបញ្ចប់ដោយ សង្រ្គាមណាប៉ូឡេអុង ចក្រភពអង់គ្លេស បានលេចចេញជាមហាអំណាចពិភពលោកថ្មី។

### ការអភិវឌ្ឍន៍ក្នុងតំបន់

#### មជ្ឈិមបូព៌ា

 Hagia Sophia ទីក្រុង Istanbul (អតីត Constantinople ) ប្រទេសទួរគី
ចក្រភពអូតូម៉ង់ បន្ទាប់ពី ដណ្តើមបានទីក្រុង Constantinople ក្នុងឆ្នាំ 1453 បានក្លាយជារដ្ឋដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតនៅ មជ្ឈិមបូព៌ា យ៉ាងឆាប់រហ័ស។ ពែរ្ស បានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ អាណាចក្រ Safavid ក្នុងឆ្នាំ 1501 បានទទួលជោគជ័យដោយ ចក្រភព Afsharid ក្នុងឆ្នាំ 1736 ចក្រភព Zand ក្នុងឆ្នាំ 1751 និង ចក្រភព Qajar ក្នុងឆ្នាំ 1794 ។ នៅ អាហ្រ្វិកខាងជើង Wattasid Sultanate, Zayyanid Sultanate, និង Hafsid Sultanate នៅតែជា រដ្ឋ Berber ឯករាជ្យរហូតដល់សតវត្សទី 16 ។ តំបន់នៅភាគខាងជើង និងខាងកើតនៅ អាស៊ីកណ្តាល ត្រូវបានកាន់កាប់ដោយ Uzbeks និង Pashtuns ។ នៅដើមសតវត្សទី 19 ចក្រភពរុស្ស៊ី បានចាប់ផ្តើមការ សញ្ជ័យ របស់ខ្លួននៃ Caucasus ។

#### អឺរ៉ុប

នៅ ប្រទេសរុស្ស៊ី Ivan the Terrible ត្រូវបានគ្រងរាជ្យនៅឆ្នាំ 1547 ជា Tsar ទីមួយនៃប្រទេសរុស្ស៊ី ហើយដោយការបញ្ចូលអាណាចក្រទួគីកនៅភាគខាងកើត បានប្រែក្លាយប្រទេសរុស្ស៊ីទៅជាមហាអំណាចក្នុងតំបន់។ បណ្តាប្រទេសនៅអឺរ៉ុបខាងលិច ខណៈពេលដែលកំពុងពង្រីកយ៉ាងខ្លាំងក្លាតាមរយៈការរីកចម្រើនផ្នែកបច្ចេកវិទ្យា និងការសញ្ជ័យអាណានិគម បានប្រកួតប្រជែងគ្នាផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច និងយោធានៅក្នុងស្ថានភាពនៃ សង្រ្គាម ស្ទើរតែឥតឈប់ឈរ។ ជាញឹកញាប់សង្រ្គាមមាន វិមាត្រខាងសាសនា ទាំងកាតូលិកធៀបនឹងប្រូតេស្តង់ ឬ (ជាចម្បងនៅអឺរ៉ុបខាងកើត) គ្រីស្ទានធៀបនឹងមូស្លីម។ សង្គ្រាមដែលកំណត់ចំណាំពិសេសរួមមាន ស ង្រ្គាមសាមសិបឆ្នាំ សង្រ្គា មនៃការបន្តពូជសាសន៍អេស្ប៉ាញ សង្រ្គា ម ប្រាំពីរឆ្នាំ និងសង្រ្គាម បដិវត្តន៍បារាំង ។ ណាប៉ូឡេអុង បានឡើងកាន់អំណាច នៅប្រទេសបារាំងក្នុងឆ្នាំ 1799 ដែលជាព្រឹត្តិការណ៍មួយដែលបង្ហាញពីសង្គ្រាមណាប៉ូឡេអុងនៅដើមសតវត្សទី 19 ។

#### Sub-Saharan Africa

នៅ ទ្វីបអាហ្រ្វិក សម័យកាលនេះឃើញមានការថយចុះនៃអរិយធម៌ជាច្រើន និងការរីកចម្រើនក្នុងវិស័យផ្សេងៗ។ ឆ្នេរ Swahili បាន​ធ្លាក់​ចុះ​បន្ទាប់​ពី​ចូល​មក​ក្រោម ​អាណាចក្រ​ព័រទុយហ្គាល់ និង​ក្រោយ​មក ​ចក្រភព Omani ។ នៅ អាហ្រ្វិកខាងលិច ចក្រភព Songhai បានធ្លាក់ទៅជនជាតិម៉ារ៉ុកនៅឆ្នាំ 1591 នៅពេលដែលពួកគេបានលុកលុយដោយកាំភ្លើង។ នេះ រដ្ឋ Bono បាន ដែលបានផ្តល់កំណើតឱ្យជាច្រើន Akan រដ្ឋដែលស្វែងរកមេដាយមាសដូចជា Akwamu, Akyem, Fante, Adansi ល រាជាណាចក្រ​អាហ្វ្រិក​ខាង​ត្បូង ​នៃ​ប្រទេស​ហ្ស៊ីមបាវ៉េ ​បាន​ផ្តល់​ផ្លូវ​ដល់​នគរ​តូចៗ​ដូចជា Mutapa, Butua, និង Rozvi ។ ប្រទេសអេត្យូពី បានរងការឈ្លានពាននៅឆ្នាំ 1531 ពីប្រទេសជិតខាងមូស្លីម Adal Sultanate ហើយនៅឆ្នាំ 1769 បានចូលទៅក្នុង Zemene Mesafint (Age of Princes) កំឡុងពេលដែលអធិរាជបានក្លាយជាឥស្សរជន ហើយប្រទេសនេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយពួកមេទ័ព ទោះបីជាខ្សែរាជវង្សក្រោយមកនឹងងើបឡើងវិញនៅក្រោមអធិរាជ Tewodros II ក៏ដោយ។ . Ajuran Sultanate នៅ Horn of Africa បានចាប់ផ្តើមធ្លាក់ចុះនៅសតវត្សទី 17 ដែលបានទទួលជោគជ័យដោយ Geledi Sultanate ។ អរិយធម៌ផ្សេងទៀតនៅក្នុងទ្វីបអាហ្រ្វិកបានរីកចម្រើនក្នុងអំឡុងពេលនេះ។ ចក្រភពអូយ៉ូបាន ឆ្លងកាត់យុគសម័យមាស ក៏ដូចជា ព្រះរាជាណាចក្របេនីន ដែរ។ ចក្រភព Ashanti បានឡើងកាន់អំណាចនៅក្នុងសម័យទំនើប ហ្គាណា នៅឆ្នាំ 1670 ។ រាជាណាចក្រកុងហ្គោ ក៏រីកចម្រើនផងដែរក្នុងអំឡុងពេលនេះ។

#### អាស៊ីខាងត្បូង

 Taj Mahal ចក្រភព Mughal ប្រទេសឥណ្ឌា
នៅ ឧបទ្វីប ឥណ្ឌា ស៊ុលតង់ដេលី និង ស៊ុលតង់ដេកា នឹងផ្តល់ផ្លូវ ចាប់ផ្តើមនៅសតវត្សទី 16 ទៅកាន់ ចក្រភព Mughal ។ ចាប់ផ្តើមនៅភាគពាយព្យ ចក្រភព Mughal នឹងនៅចុងសតវត្សទី 17 មកគ្រប់គ្រងទ្វីបទាំងមូល លើកលែងតែខេត្តភាគខាងត្បូងបំផុតរបស់ឥណ្ឌា ដែលនៅតែឯករាជ្យ។ ប្រឆាំងនឹងចក្រភពមូស្លីម Mughal ចក្រភពហិណ្ឌូ ម៉ារ៉ាថា ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងលិចក្នុងឆ្នាំ 1674 ដោយទទួលបានទឹកដីបន្តិចម្តងៗ - ភាគច្រើននៃប្រទេសឥណ្ឌាបច្ចុប្បន្ន - ពីពួក Mughals ក្នុងរយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍ ជាពិសេសនៅក្នុងសង្គ្រាម Mughal-Maratha (1681-1701) ។ . ចក្រភព Maratha នឹងធ្លាក់នៅឆ្នាំ 1818 នៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្រុមហ៊ុន British East India Company ជាមួយនឹងអតីតអាជ្ញាធរ Maratha និង Mughal ទាំងអស់ដែលបានផ្ទេរនៅឆ្នាំ 1858 ទៅ British Raj ។

#### អាស៊ីឦសាន

 ផ្នែក រាជវង្សមីង មហាកំផែងនៃប្រទេសចិន
នៅក្នុង ប្រទេស ចិន ស្តេច Ming បានប្រគល់ផ្លូវនៅឆ្នាំ 1644 ដល់ Qing ដែលជារាជវង្សអធិរាជចុងក្រោយរបស់ចិន ដែលនឹងគ្រប់គ្រងរហូតដល់ឆ្នាំ 1912 ។ ប្រទេសជប៉ុនបាន ឆ្លងកាត់ សម័យ Azuchi-Momoyama (1568-1603) បន្ទាប់មកដោយ សម័យ Edo (1603-1868) ។ រាជវង្ស Joseon កូរ៉េ (1392-1910) បានគ្រប់គ្រងពេញមួយសម័យកាលនេះ ដោយជោគជ័យក្នុងការវាយលុកការឈ្លានពាននៅសតវត្សទី 16 និង 17 ពីប្រទេសជប៉ុន និងប្រទេសចិន។ ការពង្រីកពាណិជ្ជកម្មតាមសមុទ្រជាមួយអឺរ៉ុបបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដល់ប្រទេសចិន និងជប៉ុនក្នុងអំឡុងពេលនេះ ជាពិសេសដោយជនជាតិព័រទុយហ្គាល់ដែលមានវត្តមាននៅ ម៉ាកាវ និង ណាហ្គាសាគី ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ចិន និងជប៉ុន ក្រោយមកនឹងបន្តគោលនយោបាយឯកោនិយម ដែលបង្កើតឡើងដើម្បីលុបបំបាត់ឥទ្ធិពលបរទេស។

#### អាស៊ី​អា​គ្នេ​យ៏

នៅឆ្នាំ 1511 ជនជាតិព័រទុយហ្គាល់បានផ្តួលរំលំ ម៉ាឡាកាស៊ុលតង់ នៅម៉ាឡេស៊ីបច្ចុប្បន្ននិង ស៊ូម៉ាត្រា ឥណ្ឌូនេស៊ី។ ជនជាតិព័រទុយហ្គាល់បានកាន់កាប់ទឹកដីពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់នេះ (និងច្រកសមុទ្រនាវាចរណ៍ដ៏មានតម្លៃដែលពាក់ព័ន្ធ) រហូតដល់ត្រូវបានផ្តួលរំលំដោយហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ 1641។ ស្តេចស៊ុលតង់ Johor ដែលផ្តោតលើចុងភាគខាងត្បូងនៃឧបទ្វីបម៉ាឡេ បានក្លាយជាមហាអំណាចពាណិជ្ជកម្មក្នុងតំបន់។ អាណានិគមអឺរ៉ុប បានពង្រីកជាមួយហូឡង់នៅ ឥណ្ឌូនេស៊ី ព័រទុយហ្គាល់នៅ ទីម័រខាងកើត និងអេស្ប៉ាញនៅ ហ្វីលីពីន ។ ចូល​ដល់​សតវត្ស​ទី 19 ការ​ពង្រីក​អឺរ៉ុប​នឹង​ជះឥទ្ធិពល​ដល់​អាស៊ីអាគ្នេយ៍​ទាំងមូល ដោយ​មាន​អង់គ្លេស​នៅ ​មីយ៉ាន់ម៉ា និង ​ម៉ាឡេស៊ី និង​បារាំង​នៅ ​ឥណ្ឌូចិន ។ មានតែ ប្រទេសថៃទេដែល អាចទប់ទល់នឹងអាណានិគមបានដោយជោគជ័យ។

#### អូសេអានី

កោះប៉ាស៊ីហ្វិកនៃ អូសេអានី ក៏នឹងរងផលប៉ះពាល់ដោយការទាក់ទងរបស់អឺរ៉ុបផងដែរដោយចាប់ផ្តើមជាមួយនឹងការធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់របស់ Ferdinand Magellan ដែលបានចុះចតនៅលើ កោះ Marianas និងកោះដទៃទៀតក្នុងឆ្នាំ 1521 ។ គួរកត់សម្គាល់ផងដែរគឺការធ្វើដំណើរ (1642–44) របស់ Abel Tasman ទៅកាន់ ប្រទេសអូស្ត្រាលី នូវែលសេឡង់ និងកោះក្បែរៗបច្ចុប្បន្ន និងការធ្វើដំណើរ (1768–1779) របស់ប្រធានក្រុម James Cook ដែលបានបង្កើតទំនាក់ទំនងអឺរ៉ុបដំបូងដែលបានកត់ត្រាជាមួយ កោះហាវ៉ៃ ។ អង់គ្លេសនឹងរកឃើញ អាណានិគមដំបូង របស់ខ្លួនលើអូស្ត្រាលីនៅឆ្នាំ 1788 ។

#### អាមេរិក

នៅ ទ្វីបអាមេរិក មហាអំណាចនៅអឺរ៉ុបខាងលិច បានធ្វើអាណានិគមយ៉ាងខ្លាំងក្លាលើទ្វីបដែលទើបរកឃើញថ្មី ធ្វើឱ្យ ប្រជាជនជនជាតិដើមភាគតិច ផ្លាស់ទីលំនៅភាគច្រើន និងបំផ្លាញអរិយធម៌ជឿនលឿននៃពួក Aztecs និង Incas ។ អេស្បាញ ព័រទុយហ្គាល់ អង់គ្លេស និងបារាំងសុទ្ធតែបានធ្វើការទាមទារទឹកដីយ៉ាងទូលំទូលាយ ហើយបានធ្វើការដោះស្រាយទ្រង់ទ្រាយធំ រួមទាំងការនាំចូល ទាសករ អាហ្វ្រិកមួយចំនួនធំផងដែរ។ ព័រទុយហ្គាល់បានទាមទារ ប្រេស៊ីល ។ អេស្បាញបានទាមទារនៅសល់នៃ អាមេរិកខាងត្បូង Mesoamerica និង អាមេរិកខាងជើង ខាងត្បូង។ ចក្រភពអង់គ្លេសបានធ្វើអាណានិគមលើឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងកើតនៃអាមេរិកខាងជើង ហើយប្រទេសបារាំងបានធ្វើអាណានិគមលើតំបន់កណ្តាលនៃអាមេរិកខាងជើង។ រុស្សីបានធ្វើការលុកលុយលើឆ្នេរសមុទ្រភាគពាយ័ព្យនៃអាមេរិកខាងជើង ដោយមានអាណានិគមដំបូងនៅ អាឡាស្កា បច្ចុប្បន្នក្នុងឆ្នាំ 1784 និង បន្ទាយ Fort Ross នៅរដ្ឋកាលីហ្វ័រញ៉ា នាពេលបច្ចុប្បន្នក្នុងឆ្នាំ 1812។ នៅឆ្នាំ 1762 នៅចំកណ្តាលនៃស ង្រ្គាមប្រាំពីរឆ្នាំ ប្រទេសបារាំងបានប្រគល់ការទាមទារភាគច្រើននៅអាមេរិកខាងជើងរបស់ខ្លួនដោយសម្ងាត់ទៅឱ្យអេស្ប៉ាញនៅក្នុង សន្ធិសញ្ញា Fontainebleau ។ អាណានិគមអង់គ្លេសចំនួនដប់បីបានប្រកាសឯករាជ្យជា សហរដ្ឋអាមេរិក នៅឆ្នាំ 1776 បានផ្តល់សច្ចាប័នដោយ សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីស នៅឆ្នាំ 1783 បញ្ចប់ សង្រ្គាមបដិវត្តន៍អាមេរិច ។ ណាប៉ូឡេអុង បូណាផាត បានឈ្នះការទាមទាររបស់បារាំងមកវិញពីអេស្បាញក្នុង សង្គ្រាមណាប៉ូឡេអុង ក្នុងឆ្នាំ 1800 ប៉ុន្តែបានលក់វាទៅសហរដ្ឋអាមេរិកនៅឆ្នាំ 1803 ជាការ ទិញនៅរដ្ឋ Louisiana ។

### សម័យទំនើបចុង (១៨០០ ដល់បច្ចុប្បន្ន)

#### សតវត្សរ៍​ទី 19

 ម៉ាស៊ីនចំហាយទឹក របស់ វ៉ាត់បាន ដំណើរការ បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម ។
បដិវត្តន៍វិទ្យាសាស្ត្របាន ផ្លាស់ប្តូរការយល់ដឹងរបស់មនុស្សជាតិអំពីពិភពលោក ហើយនាំទៅដល់ បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម ដែលជាការផ្លាស់ប្តូរដ៏សំខាន់នៃសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក។ បដិវត្តន៍វិទ្យាសាស្ត្រនៅសតវត្សទី 17 មានឥទ្ធិពលតិចតួចលើ បច្ចេកវិទ្យា ឧស្សាហកម្ម។ មានតែនៅក្នុងពាក់កណ្តាលទីពីរនៃសតវត្សទី 18 ប៉ុណ្ណោះដែលការជឿនលឿនខាងវិទ្យាសាស្ត្របានចាប់ផ្តើមត្រូវបានអនុវត្តយ៉ាងសំខាន់ចំពោះការ ច្នៃប្រឌិត ជាក់ស្តែង។ បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្មបានចាប់ផ្តើមនៅ ចក្រភពអង់គ្លេស ហើយបានប្រើរបៀបផលិតកម្មថ្មី ដូចជា រោងចក្រ ផលិតកម្មដ៏ធំ និង យន្តការ - ដើម្បីផលិតទំនិញជាច្រើនមុខលឿនជាងមុន និងប្រើប្រាស់កម្លាំងពលកម្មតិចជាងតម្រូវការពីមុន។ យុគសម័យនៃការត្រាស់ដឹង ក៏នាំទៅដល់ការចាប់ផ្តើមនៃ លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ ទំនើបនៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៨ បដិវត្តន៍ អាមេរិក និងបារាំង។ លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ និង របបសាធារណៈរដ្ឋ នឹងរីកចម្រើន មានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងទៅលើព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក និងលើ គុណភាពនៃជីវិត ។

 អាណាចក្រ នៃពិភពលោកក្នុងឆ្នាំ 1898
 យន្តហោះទីមួយគឺ *Wright Flyer* បានហោះនៅឆ្នាំ ១៩០៣។
បន្ទាប់ពីពួកអឺរ៉ុបបានទទួលឥទ្ធិពល និងការគ្រប់គ្រងលើទ្វីបអាមេរិក សកម្មភាពចក្រពត្តិ បានងាកទៅរកទឹកដីអាស៊ី និងអូសេអានី។ នៅសតវត្សទី 19 រដ្ឋអ៊ឺរ៉ុបមានអត្ថប្រយោជន៍ខាងសង្គមនិងបច្ចេកវិទ្យាលើទឹកដីភាគខាងកើត។ ចក្រភពអង់គ្លេសបានទទួលការគ្រប់គ្រងពីឧបទ្វីបឥណ្ឌា អេហ្ស៊ីប និង ឧបទ្វីបម៉ាឡេ ; បារាំងបានកាន់កាប់ឥណ្ឌូចិន ; ខណៈ​ដែល​ហូឡង់​បាន​ពង្រឹង​ការ​គ្រប់​គ្រង​របស់​ពួក​គេ​លើ ​ជនជាតិ​ហូឡង់​បូព៌ា ។ អង់គ្លេសក៏បានធ្វើអាណានិគមលើប្រទេសអូស្ត្រាលី នូវែលសេឡង់ និងអាហ្វ្រិកខាងត្បូង ជាមួយនឹងពួកអាណានិគមអង់គ្លេសមួយចំនួនធំដែលធ្វើចំណាកស្រុកទៅកាន់អាណានិគមទាំងនេះ។ រុស្សីធ្វើអាណានិគមលើតំបន់មុនកសិកម្មធំៗនៃស៊ីបេរី។ នៅ​ចុង​សតវត្ស​ទី​១៩ មហា​អំណាច​អឺរ៉ុប ​បាន​បែង​ចែក​តំបន់​ដែល​នៅ​សេសសល់​នៃ​ទ្វីប​អាហ្រ្វិក ។ នៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប បញ្ហាប្រឈមផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច និងយោធាបានបង្កើតប្រព័ន្ធនៃ រដ្ឋប្រជាជាតិមួយ ហើយក្រុមជនជាតិភាគតិចភាសាបានចាប់ផ្តើមកំណត់អត្តសញ្ញាណខ្លួនឯងថាជាប្រទេសប្លែកៗជាមួយនឹងសេចក្តីប្រាថ្នាសម្រាប់ស្វ័យភាពវប្បធម៌ និងនយោបាយ។ ជាតិនិយម នេះនឹងក្លាយទៅជាមានសារៈសំខាន់សម្រាប់ប្រជាជននៅទូទាំងពិភពលោកក្នុងសតវត្សទី 20 ។

ក្នុងកំឡុង បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្មទីពីរ សេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកបានពឹងផ្អែកលើ ធ្យូងថ្ម ជាឥន្ធនៈ ដោយសារមធ្យោបាយ ដឹកជញ្ជូនថ្មីៗ ដូចជា ផ្លូវដែក និង នាវាចំហុយ បានធ្វើឱ្យពិភពលោកធ្លាក់ចុះយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាព។ ទន្ទឹមនឹងនេះ ការបំពុល ឧស្សាហកម្ម និង ការខូចខាតបរិស្ថាន ដែលមានវត្តមានចាប់តាំងពីការរកឃើញនៃភ្លើង និងការចាប់ផ្តើមនៃអរិយធម៌ បានបង្កើនល្បឿនយ៉ាងខ្លាំង។

គុណសម្បត្តិដែលអឺរ៉ុបបានអភិវឌ្ឍនៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី 18 មានពីរ៖ វប្បធម៌ សហគ្រិន និងទ្រព្យសម្បត្តិដែលបង្កើតឡើងដោយពាណិជ្ជកម្មអាត្លង់ទិក (រួមទាំង ពាណិជ្ជកម្មទាសករអាហ្វ្រិក )។ នៅ​ចុង​សតវត្ស​ទី 16 ប្រាក់ ​ពី​ទ្វីប​អាមេរិក​បាន​ចាត់​ទុក​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​របស់​ចក្រភព​អេស្ប៉ាញ។  ប្រាក់ចំណេញនៃ ពាណិជ្ជកម្មទាសករ និង ចម្ការរបស់ឥណ្ឌាខាងលិច មានចំនួន 5% នៃ សេដ្ឋកិច្ចអង់គ្លេស នៅពេល បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម ។ ខណៈពេលដែលអ្នកប្រវត្តិសាស្រ្តមួយចំនួនបានសន្និដ្ឋានថា នៅឆ្នាំ 1750 ផលិតភាពការងារ នៅក្នុងតំបន់អភិវឌ្ឍន៍បំផុតនៃប្រទេសចិនគឺនៅតែស្មើគ្នាជាមួយនឹងសេដ្ឋកិច្ចអាត្លង់ទិករបស់អឺរ៉ុប ប្រវត្តិវិទូផ្សេងទៀតដូចជា Angus Maddison ប្រកាន់ថាផលិតភាពក្នុងមនុស្សម្នាក់នៃអឺរ៉ុបខាងលិចមាន។ នៅចុង យុគសម័យកណ្តាល លើសតំបន់ផ្សេងទៀតទាំងអស់។

#### សតវត្សទី 20

 សង្គ្រាមលោកលើកទី 1 សង្រ្គាម លេណដ្ឋាន
សតវត្សទី 20 បានបើកជាមួយអឺរ៉ុបនៅកំពូលនៃទ្រព្យសម្បត្តិ និងអំណាច ហើយជាមួយនឹងពិភពលោកជាច្រើននៅក្រោម ការគ្រប់គ្រងអាណានិគម ដោយផ្ទាល់ ឬការគ្រប់គ្រងដោយប្រយោល។ ភាគច្រើននៃពិភពលោកផ្សេងទៀតត្រូវបានរងឥទ្ធិពលដោយបណ្តាប្រទេសអឺរ៉ុបយ៉ាងខ្លាំង៖ សហរដ្ឋអាមេរិក និងជប៉ុន។

ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នៅពេលដែលសតវត្សបានលាតត្រដាងមក ប្រព័ន្ធសកលលោកដែលគ្រប់គ្រងដោយមហាអំណាចគូប្រជែងត្រូវទទួលរងនូវភាពតានតឹងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ហើយទីបំផុតបានធ្វើឱ្យមានរចនាសម្ព័ន្ធកាន់តែរឹងមាំនៃបណ្តាប្រទេសឯករាជ្យដែលរៀបចំឡើងតាមគំរូលោកខាងលិច។

ការផ្លាស់ប្តូរនេះត្រូវបានជំរុញដោយសង្រ្គាមនៃវិសាលភាពដែលមិនអាចប្រៀបផ្ទឹមបាន និងការបំផ្លិចបំផ្លាញ។ សង្គ្រាមលោកលើកទីមួយបាន នាំទៅដល់ការដួលរលំនៃចក្រភពចំនួនបួន - អូទ្រីស-ហុងគ្រី ចក្រភពអាល្លឺម៉ង់ ចក្រភព អូតូម៉ង់ និង ចក្រភពរុស្ស៊ី ហើយបានធ្វើឱ្យ ចក្រភពអង់គ្លេស និង បារាំង ចុះខ្សោយ។

នៅ​ក្រោយ​សង្គ្រាម មនោគមវិជ្ជា​ដ៏​មាន​ឥទ្ធិពល​បាន​លេច​ចេញ​ជា​រូបរាង។ បដិវត្តន៍រុស្ស៊ី ឆ្នាំ 1917 បានបង្កើត រដ្ឋកុម្មុយនិស្ត ដំបូង ខណៈដែលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1920 និង 1930 បានឃើញ របបផ្តាច់ការហ្វាស៊ីសនិយម យោធានិយម ទទួលបានការគ្រប់គ្រងនៅក្នុង ប្រទេសអ៊ីតាលី អាល្លឺម៉ង់ អេស្ប៉ាញ និងកន្លែងផ្សេងទៀត។

 ការ ទម្លាក់គ្រាប់បែកបរមាណូ៖ ហ៊ីរ៉ូស៊ីម៉ា ណាហ្គាសាគី ឆ្នាំ ១៩៤៥
ការប្រកួតប្រជែងថ្នាក់ជាតិដែលកំពុងបន្ត ធ្វើឱ្យកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរឡើងដោយវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចនៃ វិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចធំ បានជួយឱ្យ សង្គ្រាមលោកលើកទី 2 កើតឡើង ។ របបផ្តាច់ការ យោធានិយម នៃទ្វីបអឺរ៉ុប និងជប៉ុនបានបន្តដំណើរឆ្ពោះទៅរកទីបញ្ចប់នៃ ការពង្រីក ចក្រពត្តិនិយម ក្នុងដំណើរដែល ណាស៊ីអាល្លឺម៉ង់ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ អាដុល ហ៊ីត្លែរ បាន រៀបចំការ ប្រល័យពូជសាសន៍ សាសន៍យូដា ប្រាំមួយលាននាក់នៅក្នុង របបផ្តាច់ការ ខណៈដែល អធិរាជជប៉ុនបាន សម្លាប់ ជនជាតិចិន រាប់លាននាក់។

ការបរាជ័យក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី 2 នៃ មហាអំណាចអ័ក្ស ដោយ មហាអំណាចសម្ព័ន្ធមិត្ត បានបើកផ្លូវសម្រាប់ការឈានទៅមុខនៃ លទ្ធិកុម្មុយនិស្ត ចូលទៅក្នុង ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ខាងកើត ប៉ូឡូញ ឆេកូស្លូវ៉ាគី ហុងគ្រី យូហ្គោស្លាវី អាល់បានី ប៊ុលហ្គារី រូម៉ានី ចិន កូរ៉េខាងជើង និង វៀតណាមខាងជើង ។

 ជនស៊ីវិល (នៅទីនេះ Mỹ Lai វៀតណាម ឆ្នាំ 1968) បានរងទុក្ខយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងសង្គ្រាមសតវត្សទី 20 ។
នៅពេលដែល សង្រ្គាមលោកលើកទី២ បានបញ្ចប់នៅឆ្នាំ 1945 អង្គការសហប្រជាជាតិ ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងក្តីសង្ឃឹមក្នុងការទប់ស្កាត់សង្រ្គាមនាពេលអនាគត ដោយសារ សម្ព័ន្ធប្រជាជាតិ ត្រូវបានបង្កើតឡើងបន្ទាប់ពី សង្គ្រាមលោកលើកទី 1 ។ សង្គ្រាម​បាន​បន្សល់​ទុក​ប្រទេស​ពីរ​គឺ ​សហរដ្ឋ​អាមេរិក ​និង ​សហភាព​សូវៀត ​ដែល​មាន​អំណាច​ចម្បង​ដើម្បី​មាន​ឥទ្ធិពល​លើ ​កិច្ចការ​អន្តរជាតិ ​។ នីមួយគឺគួរឱ្យសង្ស័យនៃការផ្សេងទៀតនិងការភ័យខ្លាចជាសកលនៃការរីករាលដាលរបស់ផ្សេងទៀត, រៀង មូលធន និង កុម្មុយនិស្ត, គំរូនយោបាយនិងសេដ្ឋកិច្ច។ នេះបាននាំទៅដល់ សង្រ្គាមត្រជាក់ ដែលជាការឈប់ឈររយៈពេលសែសិបប្រាំឆ្នាំ និង ការប្រណាំងសព្វាវុធ រវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តនៅម្ខាង ហើយសហភាពសូវៀត និងសម្ព័ន្ធមិត្តនៅម្ខាងទៀត។

ជាមួយនឹងការអភិវឌ្ឍន៍ អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ កំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី 2 និងជាមួយនឹងការ រីកសាយភាយ ជាបន្តបន្ទាប់ មនុស្សជាតិទាំងអស់ត្រូវប្រឈមនឹងហានិភ័យនៃ សង្គ្រាមនុយក្លេអ៊ែរ រវាងប្រទេសមហាអំណាចទាំងពីរ ដូចដែលបានបង្ហាញដោយ ឧប្បត្តិហេតុជាច្រើន ដែលលេចធ្លោជាងគេគឺ វិបត្តិមីស៊ីលគុយបា ខែតុលា ឆ្នាំ 1962 ។ សង្រ្គាមបែបនេះ ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាមិនអាចអនុវត្តបាន មហាអំណាចជំនួសវិញបានធ្វើ សង្រ្គាមប្រូកស៊ី នៅក្នុងបណ្តាប្រទេស ពិភពលោកទីបី ដែលមិនមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ

នៅក្នុងប្រទេសចិន ម៉ៅ សេទុង បាន អនុវត្ត កំណែទម្រង់ឧស្សាហូបនីយកម្ម និង សមូហភាព ដែលជាផ្នែកមួយនៃការ បោះជំហានទៅមុខដ៏អស្ចារ្យ (1958-1962) ដែលនាំឱ្យមានការ ស្លាប់ដោយអត់អាហារ (1959-1961) នៃមនុស្សរាប់សិបលាននាក់។

នៅចន្លោះឆ្នាំ 1969 និង 1972 ជាផ្នែកមួយនៃការ ប្រណាំងអវកាស សង្រ្គាមត្រជាក់ អវកាសយានិក ចំនួន 12 នាក់បានចុះចត នៅលើ ឋានព្រះច័ន្ទ ហើយបានវិលត្រឡប់មក ផែនដី វិញដោយសុវត្ថិភាព។

សង្គ្រាមត្រជាក់បានបញ្ចប់ដោយសន្តិវិធីក្នុងឆ្នាំ 1991 បន្ទាប់ពី Picnic Pan-European ការដួលរលំជាបន្តបន្ទាប់នៃ វាំងននដែក និង ជញ្ជាំងប៊ែរឡាំង និងការដួលរលំនៃ ប្លុកខាងកើត និង កិច្ចព្រមព្រៀងវ៉ារស្សាវ៉ា ។ សហភាពសូវៀតដួលរលំ មួយផ្នែកដោយសារតែអសមត្ថភាពក្នុងការប្រកួតប្រជែងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក និងអឺរ៉ុបខាងលិច។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏ចាប់ផ្តើមបង្ហាញសញ្ញានៃភាពរអិលនៅក្នុងឥទ្ធិពលភូមិសាស្ត្រនយោបាយរបស់ខ្លួន ទោះបីជាវិស័យឯកជន របស់ខ្លួនឥឡូវនេះត្រូវបានរារាំងដោយការទាមទាររបស់ វិស័យសាធារណៈ កាន់តែខ្លាំងឡើង ស្វែងរកផលប្រយោជន៍ឯកជនកាន់តែខ្លាំងចំពោះការប្រកាន់ពូជសាសន៍។ នៃ ទ្រព្យសម្បត្តិ សាធារណៈ។

នៅដើមទសវត្សរ៍ក្រោយសង្គ្រាម អាណានិគមនៅអាស៊ី និងអាហ្រ្វិកនៃបែលហ្ស៊ិក អង់គ្លេស ហូឡង់ បារាំង និងចក្រភពអឺរ៉ុបខាងលិចផ្សេងទៀតបានទទួលឯករាជ្យជាផ្លូវការរបស់ពួកគេ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ប្រទេសដែលទើបនឹងឯករាជ្យថ្មីទាំងនេះតែងតែប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាក្នុងទម្រង់នៃ លទ្ធិអាណានិគមនិយម ភាពច្របូកច្របល់សង្គមនយោបាយ ភាពក្រីក្រ អនក្ខរភាព និង ជំងឺ ត្រូពិចឆ្លង ។

បណ្តាប្រទេសអឺរ៉ុបខាងលិច និងអឺរ៉ុបកណ្តាលភាគច្រើនបានបង្កើតជាបណ្តើរៗនូវសហគមន៍នយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ច សហភាពអឺរ៉ុប ដែលបានពង្រីកទៅខាងកើតដើម្បីរួមបញ្ចូល រដ្ឋរណប អតីតសូវៀត។ ប្រសិទ្ធភាពរបស់សហភាពអឺរ៉ុបត្រូវបានពិការដោយសារភាពមិនពេញវ័យនៃស្ថាប័នសេដ្ឋកិច្ច និងនយោបាយរួមរបស់ខ្លួន ប្រៀបធៀបទៅនឹងភាពមិនគ្រប់គ្រាន់នៃស្ថាប័នសហរដ្ឋអាមេរិកក្រោម មាត្រានៃសហព័ន្ធ មុនពេលអនុម័ត រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសហរដ្ឋអាមេរិក ដែលបានចូលមកដល់។ ចូលជាធរមាននៅឆ្នាំ ១៧៨៩។ បណ្តាប្រទេសអាស៊ី អាហ្រ្វិក និងអាមេរិកខាងត្បូងបានធ្វើតាម ហើយចាប់ផ្តើមបោះជំហានបណ្តោះអាសន្នឆ្ពោះទៅរកការបង្កើត សមាគមទ្វីប រៀងៗខ្លួន។

 ការចុះចតព្រះច័ន្ទចុងក្រោយ៖ អាប៉ូឡូ ១៧ (១៩៧២)
ការរៀបចំសង្រ្គាមត្រជាក់ ដើម្បីរារាំង ឬប្រយុទ្ធនឹងសង្រ្គាមលោកលើកទីបី បានបង្កើនល្បឿននៃវឌ្ឍនភាពនៃ បច្ចេកវិទ្យា ដែលទោះបីជាមានគំនិតមុនសង្គ្រាមលោកលើកទី 2 ក៏ដោយ ក៏ត្រូវបានអនុវត្តសម្រាប់បុព្វហេតុនៃសង្រ្គាមនោះ ដូចជា យន្តហោះ យន្តហោះ គ្រាប់ រ៉ុក្កែត និង កុំព្យូទ័រ ។ ក្នុងប៉ុន្មានទសវត្សរ៍ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី 2 ភាពជឿនលឿនទាំងនេះនាំទៅដល់ការធ្វើដំណើរតាមយន្តហោះ ផ្កាយរណបសិប្បនិម្មិតដែល មានកម្មវិធីរាប់មិនអស់ រួមទាំង ប្រព័ន្ធកំណត់ទីតាំងសកល (GPS) និង អ៊ីនធឺណិត ។ ការច្នៃប្រឌិតទាំងនេះបានធ្វើបដិវត្តចលនារបស់មនុស្ស គំនិត និងព័ត៌មាន។

ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ មិនមែនគ្រប់ការរីកចំរើនផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យានៅក្នុងពាក់កណ្តាលទីពីរនៃសតវត្សទី 20 ទាមទារឱ្យមានកម្លាំងយោធាដំបូងឡើយ។ សម័យនោះក៏បានឃើញការវិវឌ្ឍដ៏គួរឱ្យកត់សម្គាល់ផងដែរ ដូចជាការរកឃើញរចនាសម្ព័ន្ធនៃ DNA និង DNA sequencing ការបន្តបន្ទាប់គ្នានៃ ហ្សែនរបស់មនុស្ស ( The Human Genome Project ) ការ លុបបំបាត់ជំងឺអុតស្វាយ ទូទាំងពិភពលោក ការរកឃើញ កោសិកាដើម ។ ការណែនាំនៃ ទូរស័ព្ទដៃចល័ត ការរកឃើញនៃ បន្ទះ tectonics ការរុករកអវកាស និង uncrewed និង uncrewed ផ្នែកមិនអាចចូលដំណើរការបាននៃ ផែនដី ពីមុន និងការរកឃើញជាមូលដ្ឋាននៅក្នុង បាតុភូតរូបវិទ្យា ចាប់ពីអង្គភាពតូចបំផុត ( រូបវិទ្យាភាគល្អិត ) ដល់អង្គភាពដ៏អស្ចារ្យបំផុត ( រូបវិទ្យារូបវិទ្យា )

##### សតវត្សទី 21

 ប្រទេស​ចិន​បាន​ក្លាយ​ជា ​ទីក្រុង ​យ៉ាង​ឆាប់​រហ័ស​ក្នុង​សតវត្ស​ទី 21 ( រូបភាព​ទីក្រុង​សៀងហៃ )។
សតវត្សទី 21 ត្រូវបានសម្គាល់ដោយការរីកលូតលាស់ នៃសកលភាវូបនីយកម្មសេដ្ឋកិច្ច និងសមាហរណកម្ម ជាមួយនឹងការកើនឡើងហានិភ័យចំពោះសេដ្ឋកិច្ចដែលជាប់ទាក់ទងគ្នា ដូចដែលបានបង្ហាញដោយ វិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចដ៏អស្ចារ្យ នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2000 និងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2010។ អំឡុងពេលនេះក៏បានឃើញការពង្រីកទំនាក់ទំនងជាមួយ ទូរសព្ទដៃ និង អ៊ីនធឺណិត ដែលបណ្តាលឱ្យ មានការផ្លាស់ប្តូរសង្គម ជាមូលដ្ឋាននៅក្នុងអាជីវកម្ម នយោបាយ និងជីវិតផ្ទាល់ខ្លួនរបស់បុគ្គលម្នាក់ៗ។

ការប្រកួតប្រជែងទូទាំងពិភពលោកសម្រាប់ ធនធានធម្មជាតិ បានកើនឡើងដោយសារតែការកើនឡើងចំនួនប្រជាជន និងឧស្សាហូបនីយកម្ម ជាពិសេសនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា ចិន និងប្រេស៊ីល។ ការ​កើន​ឡើង​នៃ​តម្រូវ​ការ​គឺ​រួម​ចំណែក​ដល់​ការ​កើន​ឡើង ​នៃ​ការ​ខូច​ខាត​បរិស្ថាន និង​ការ ​ប្រែប្រួល​អាកាស​ធាតុ ។

នៅឆ្នាំ 2020 ជំងឺរាតត្បាត COVID-19 បានក្លាយជាជំងឺរាតត្បាតដំបូងគេក្នុងសតវត្សទី 21 ដែលរំខានយ៉ាងខ្លាំងដល់ការជួញដូរពិភពលោក និងបណ្តាលឱ្យមានវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក។

## សូម​មើល​ផង​ដែរ

* *Andrew Marr's History of the World* (2012 BBC series)
* Cultural history
* Economic history of the world
* Globalization
* Historic recurrence
* Historiography
* History of science
* History of technology
* List of archaeological periods
* List of decades, centuries, and millennia
* List of time periods
* Political history of the world
* Timeline of geopolitical changes (1900−present)
* Timeline of national independence
* Western culture

## កំណត់ចំណាំពន្យល់

## ការអានបន្ថែម