# កូរ៉េ

កូរ៉េ| 조선 (កូរ៉េខាងជើង) 한국 (កូរ៉េខាងត្បូង) |
| --- |
|
**ទង់បង្រួបបង្រួមកូរ៉េ (ខាងលើ) ទង់ជាតិកូរ៉េខាងជើង (បាតខាងឆ្វេង) ទង់ជាតិកូរ៉េខាងត្បូង (បាតខាងស្ដាំ)** |
| **ភ្លេងជាតិ "អារីរ៉ាង" (ភ្លេង​ភូមិភាគ)
* "អែគុកកា" (កូរ៉េខាងជើង)
* "អែគុកកា" (កូរ៉េខាងត្បូង)
 |
| ផែនទីប្រទេសកូរ៉េបង្ហាញជាពណ៌បៃតងងងឹត |
| ធានី | * ព្យុងយ៉ាង (កូរ៉េខាងជើង)
* សេអ៊ូល (កូរ៉េខាងត្បូង)
 |
| ទីក្រុងធំបំផុត | សេអ៊ូល (កូរ៉េខាងត្បូង) |
| ភាសាផ្លូវការ | កូរ៉េ |
| អក្សរផ្លូវការ | * ឆូសុនហ្គឹល
* ហាន់ហ្គឹល
 |
| រដ្ឋាភិបាល | *នៅក្នុងជម្លោះរវាងកូរ៉េខាងជើង និងកូរ៉េខាងត្បូង* |
| - មេដឹកនាំកំពូលកូរ៉េខាងជើង | គីម ជុងអ៊ុន |
| - ប្រធានាធិបតីកូរ៉េខាងត្បូង | មូន ជែអ៊ីន |
| - នាយករដ្ឋមន្ត្រីកូរ៉េខាងជើង | គីម តុកហ៊ុន |
| - នាយករដ្ឋមន្ត្រីកូរ៉េខាងត្បូង | គីម ប៊ូគ្យុម |
| នីតិបញ្ញត្តិ | * សភាប្រជាជនកំពូល (កូរ៉េខាងជើង)
* រដ្ឋសភា​ជាតិ (កូរ៉េខាងត្បូង)
 |
| ស្ថាបនកម្ម |
| - វីម៉ាន់ចូសន់ | 194 មុន គ.ស. |
| - បីអាណាចក្រ | 57 មុន គ.ស. |
| - អាណាចក្របាល់ហែនិងស៊ីល្លា | 668 |
| - រាជវង្សកូរ្យ៉ | 918 |
| - រាជវង្សចូសន់ | 17 កក្កដា 1392 |
| - ចក្រភពកូរ៉េ | 12 តុលា 1897 |
| - សន្ធិសញ្ញាជប៉ុន-កូរ៉េ | 22 សីហា 1910 |
| - ចលនាឯករាជ្យខែមីនាទី 1 | 1 មីនា 1919 |
| - ការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នសាធារណរដ្ឋកូរ៉េ | 11 មេសា 1919 |
| - ការចុះចាញ់ជប៉ុន និងផ្នែកខាងត្បូង-ខាងជើង | 2 កញ្ញា 1945 |
| - ការបង្កើតសាធារណរដ្ឋកូរ៉េ | 15 សីហា 1948 |
| - ការបង្កើតសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យប្រជាមានិតកូរ៉េ | 9 កញ្ញា 1948 |
| - សង្គ្រាមកូរ៉េ | 25 មិថុនា 1950 – 27 កក្កដា 1953 |
| - កូរ៉េទាំងពីរបានចូលជាសមាជិក អ.ស.ប. | 17 កញ្ញា 1991 |
| - សេចក្តីថ្លែងការណ៍ផាន់មុនចម | 27 មេសា 2018 |
| ក្រឡាផ្ទៃ |
| - ផ្ទៃសរុប |  គ.ម២   |
| ប្រជាជន |
| - ប៉ាន់ស្មាន (ឆ្នាំ 2017) | 77,000,000 |
| - ដង់ស៊ីតេ | 349.06 នាក់/គ.ម២   |
| ល្វែងម៉ោង | UTC+09 (ម៉ោងស្តង់ដារកូរ៉េ និងម៉ោងព្យុងយ៉ាង) |
| ទិសបើកបរ | ស្ដាំ |
| កូដហៅទូរស័ព្ទ | * +850 (កូរ៉េខាងជើង)
* +82 (កូរ៉េខាងត្បូង)
 |
| ដែនកម្រិតខ្ពស់ | * .kp (កូរ៉េខាងជើង)
* .kr (កូរ៉េខាងត្បូង)
 |

**ប្រទេសកូរ៉េ** គឺជាតំបន់មួយនៅអាស៊ីបូព៌ា ចាប់តាំងពីឆ្នាំ 1945 ត្រូវបានបែងចែករវាងប្រទេសទាំងពីរនៅឬជិតប៉ារ៉ាឡែលទី 38 គឺប្រទេសកូរ៉េខាងជើង (សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យប្រជាមានិតកូរ៉េ) និងប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង (សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ) ប្រទេសកូរ៉េមានឧបទ្វីបកូរ៉េ កោះជេជូ និងកោះតូចៗជាច្រើននៅជិតឧបទ្វីប មានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេសចិននៅភាគពាយព្យ និងរុស្ស៊ីនៅភាគឦសាន បំបែកចេញពីប្រទេសជប៉ុនទៅខាងកើតដោយច្រកសមុទ្រកូរ៉េនិងសមុទ្រជប៉ុន (សមុទ្រខាងកើត)

## ប្រវត្តិសាស្ត្រ

### បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃប្រជាជាតិកូរ៉េបានចាប់ផ្តើមនៅម៉ាន់ជូរី និងឧបទ្វីបកូរ៉េ នៅពេលដែលមនុស្សចាប់ផ្តើមតាំងទីលំនៅនៅទីនោះកាលពី 700,000 ឆ្នាំមុន។ បណ្ឌិតសភាកូរ៉េបានអះអាងថា ហ្វូស៊ីល hominid បុរាណដែលមានដើមកំណើតពីប្រហែល 100,000 មុនគ.ស. នៅក្នុងកម្អែភ្នំភ្លើងនៅឯទីតាំងទីក្រុងថ្មមួយក្នុងប្រទេសកូរ៉េ។ ការវិភាគ fluorescent និងម៉ាញ៉េទិចខ្ពស់បង្ហាញថាហ្វូស៊ីលភ្នំភ្លើងអាចមានចាប់ពី 300,000 មុនគ.ស.។ គ្រឿងស្មូនកូរ៉េដែលត្រូវបានរក្សាទុកយ៉ាងល្អបំផុត ត្រលប់ទៅសម័យបុរាណវិញនៅប្រហែល 10,000 មុនគ.ស. ហើយសម័យយុគថ្មរំលីងចាប់ផ្តើមប្រហែល 6000 មុនគ.ស.។ ​ចាប់ផ្តើមនៅប្រហែលឆ្នាំ 300 មុនគ.ស ប្រជាជន Yayoi ដែលនិយាយភាសាជប៉ុនពីឧបទ្វីបកូរ៉េបានចូលទៅក្នុងកោះជប៉ុន ហើយបានផ្លាស់ទីលំនៅ ឬលាយឡំជាមួយប្រជាជនដើម Jōmon។ស្រុកកំណើតភាសានៃជនជាតិ Proto-Koreans មានទីតាំងនៅកន្លែងណាមួយនៅភាគខាងត្បូងស៊ីបេរី/ម៉ាន់ជូរី ដូចជាតំបន់ទន្លេ Liao ឬតំបន់ Amur ។ ជនជាតិ Proto-Koreans បានមកដល់ផ្នែកខាងត្បូងនៃឧបទ្វីបកូរ៉េនៅប្រហែលឆ្នាំ 300 មុនគ.ស ដោយជំនួស និងបញ្ចូលអ្នកនិយាយភាសាជប៉ុន ហើយទំនងជាបង្កឱ្យមានការធ្វើចំណាកស្រុក Yayoi ។

### អាណាចក្រទាំង៣

នគរទាំងបីរបស់កូរ៉េមាន Goguryeo, Silla, និង Baekje ។ Silla និង Baekje បានគ្រប់គ្រងពាក់កណ្តាលភាគខាងត្បូងនៃឧបទ្វីបកូរ៉េ ដោយរក្សាអតីតទឹកដី Samhan ខណៈពេលដែល Goguryeo គ្រប់គ្រងពាក់កណ្តាលភាគខាងជើងនៃឧបទ្វីបកូរ៉េ Manchuria និង Liaodong Peninsula ដោយបង្រួបបង្រួម Buyeo, Okjeo, Dongye និងរដ្ឋផ្សេងទៀតនៅក្នុងអតីតទឹកដី Gojoseon ។ .

### រាជ្ជកាល ​Goryeo

នៅចុងសតវត្សទី 8 ស៊ីឡាត្រូវបានចុះខ្សោយដោយការតស៊ូផ្ទៃក្នុងដើម្បីអំណាចក្នុងចំណោមពួកអភិជន។ នៅសតវត្សទី 10 មេដឹកនាំនៃបក្សពួកក្នុងស្រុកដ៏មានឥទ្ធិពលដូចជា Gyeon Hwon និង Gungye បានបង្កើតរបបផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេ។ នៅឆ្នាំ 892 Gyeon Hwon បានបង្កើតរាជាណាចក្រមួយឈ្មោះថា ក្រោយមក Baekje ដោយមាន Wansanju ជារាជធានី ហើយបានទទួលការគ្រប់គ្រងរបស់ Jeolla-do និង Chungcheong-do នាពេលបច្ចុប្បន្ន។

### រាជ្ជកាល​ Joseon

រាជវង្ស Joseon (1392–1910) ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមេទ័ពដ៏មានអំណាច Goryeo (918–1392) Yi Seong-gye ដែលបានដាក់ឈ្មោះវាថា Joseon ។ Yi Seong-gye បានផ្លាស់ប្តូររាជធានីទៅ Hanyang (ឥឡូវនេះទីក្រុងសេអ៊ូល) ហើយបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយក្រុមអ្នកប្រាជ្ញខុងជឺដែលមានគំនិតកែទម្រង់ ដែលបានរៀបចំសង្គមកូរ៉េឡើងវិញដោយប្រើការបង្រៀនរបស់ខុងជឺជាគោលការណ៍ណែនាំរបស់ពួកគេ។ ការបង្រៀនទាំងនេះបានសង្កត់ធ្ងន់លើសណ្តាប់ធ្នាប់ និងសន្តិភាពដោយផ្អែកលើការដាំដុះនៃទំនាក់ទំនងរវាងបុគ្គលប្រកបដោយសុខដុមរមនា និងការប្រព្រឹត្តត្រឹមត្រូវ។

រាជវង្ស Joseon ជារឿយៗត្រូវបានកំណត់ថាជាសង្គម yangban ។ Yangban មានន័យថា «បញ្ជាពីរ»សំដៅទៅលើសាខាស៊ីវិល និងយោធានៃមុខងារផ្លូវការ ដែលគ្រប់គ្រងរដ្ឋដោយយោងតាមច្បាប់ និងបទប្បញ្ញត្តិដែលមានចែងក្នុងក្រមជាតិ។ ការតែងតាំងមុខតំណែងរបស់រដ្ឋាភិបាល ដែលជាច្រកឆ្ពោះទៅរកភាពជោគជ័យ ត្រូវបានសម្រេចតាមរយៈការប្រឡងថ្នាក់រដ្ឋ។ បុរសនៃថ្នាក់ yangban មានឯកសិទ្ធិទទួលបានការអប់រំខ្ពស់មួយចំនួន។

សម្រាប់ផ្នែកភាគច្រើនសិល្បៈនៃរាជវង្ស Joseon បានឆ្លុះបញ្ចាំងពីរសជាតិ yangban ។ បុរសនៃថ្នាក់នេះបានសង្កត់ធ្ងន់យ៉ាងខ្លាំងទៅលើគុណភាពនៃការអត់ធ្មត់ និងភាពសាមញ្ញដែលមិនអាចទទួលយកបាន។ ប្រភេទគំនូរដែលពេញនិយមបំផុតក្នុងរជ្ជកាលនេះគឺគំនូររបស់មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ និងបុព្វបុរស ជាក់ស្តែងជាជាងការស្រមើលស្រមៃ និងប្រភេទគំនូរពណ៌នាពីជីវិតប្រចាំថ្ងៃរបស់មនុស្សសាមញ្ញ។ ចាប់ពីពាក់កណ្តាលទស្សវត្សរ៍ឆ្នាំ 1700 តទៅ វិចិត្រករជាច្រើនបានប្រើបច្ចេកទេសលោកខាងលិចមួយចំនួន នៃការរៀបចំលំហ និងទម្រង់។ ផ្ទុយទៅនឹងស្នាដៃសិល្បៈ yangban ដែលត្រូវបានហាមឃាត់នោះ គំនូរប្រជាប្រិយដែលផលិតសម្រាប់មហាជនគឺមានភាពច្នៃប្រឌិតថ្មីក្នុងការប្រើប្រាស់ពណ៌ដិត និងទម្រង់លេង។

### អាណាចក្រកូរ៉េ

ចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ 1871 ប្រទេសជប៉ុនបានចាប់ផ្តើមបញ្ចេញឥទ្ធិពលកាន់តែច្រើននៅក្នុងប្រទេសកូរ៉េ ដោយបង្ខំវាចេញពីតំបន់នៃឥទ្ធិពលប្រពៃណីរបស់ប្រទេសចិន។ ជាលទ្ធផលនៃសង្រ្គាមចិន-ជប៉ុន (1894-95) រាជវង្ស Qing ត្រូវបោះបង់តំណែងបែបនេះ យោងតាមមាត្រា 1 នៃសន្ធិសញ្ញា Shimonoseki ដែលត្រូវបានបញ្ចប់រវាងចិន និងជប៉ុនក្នុងឆ្នាំ 1895។ នៅឆ្នាំដដែលនោះ ព្រះចៅអធិរាជ Myeongseong នៃប្រទេសកូរ៉េត្រូវបានធ្វើឃាតដោយភ្នាក់ងារជប៉ុន។

នៅឆ្នាំ 1897 រាជវង្ស Joseon បានប្រកាសចក្រភពកូរ៉េ (1897-1910) ។ ស្តេច Gojong បានក្លាយជាអធិរាជ។ ក្នុងអំឡុងពេលដ៏ខ្លីនេះ ប្រទេសកូរ៉េបានទទួលជោគជ័យខ្លះៗក្នុងការធ្វើទំនើបកម្មយោធា សេដ្ឋកិច្ច ច្បាប់អចលនទ្រព្យ ប្រព័ន្ធអប់រំ និងឧស្សាហកម្មផ្សេងៗ។ រុស្សី ជប៉ុន បារាំង និងអាមេរិក សុទ្ធតែបានបណ្តាក់ទុនក្នុងប្រទេសនេះ ហើយស្វែងរកឥទ្ធិពលនយោបាយ។

ជនជាតិរុស្ស៊ីត្រូវបានរុញច្រានចេញពីការប្រយុទ្ធដើម្បីកូរ៉េបន្ទាប់ពីការបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមរុស្ស៊ី - ជប៉ុន (1904-1905) ។ កូរ៉េ​បាន​ក្លាយ​ជា​អាណាព្យាបាល​របស់​ជប៉ុន​មិន​យូរ​ប៉ុន្មាន។ នៅទីក្រុងម៉ាន់ជូរីនៅថ្ងៃទី 26 ខែតុលាឆ្នាំ 1909 លោក An Jung-geun បានធ្វើឃាតអតីតឧត្តមសេនីយជនកូរ៉េ Itō Hirobumi សម្រាប់តួនាទីរបស់គាត់ក្នុងការព្យាយាមបង្ខំឱ្យកូរ៉េចូលកាន់កាប់។

### ការកាន់កាប់របស់ប្រទេសជប៉ុន

នៅឆ្នាំ 1910 កូរ៉េដែលកាន់កាប់ដោយយោធារួចហើយគឺជាភាគីបង្ខំឱ្យសន្ធិសញ្ញាឧបសម្ព័ន្ធជប៉ុន-កូរ៉េ។ សន្ធិសញ្ញានេះត្រូវបានចុះហត្ថលេខាដោយលោក Lee Wan-Yong ដែលត្រូវបានផ្តល់អំណាចទូទៅនៃមេធាវីដោយអធិរាជ។ ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អធិរាជត្រូវបានគេនិយាយថាមិនបានផ្តល់សច្ចាប័នលើសន្ធិសញ្ញានេះបើយោងតាម ​​យី តេជិន។ មានជម្លោះជាយូរមកហើយថាតើសន្ធិសញ្ញានេះស្របច្បាប់ ឬខុសច្បាប់ដោយសារតែការចុះហត្ថលេខាក្រោមការបង្ខិតបង្ខំ ការគំរាមកំហែងនៃកម្លាំង និងការសំណូក។

ការតស៊ូរបស់កូរ៉េចំពោះការកាន់កាប់របស់ជប៉ុនដ៏ឃោរឃៅ ត្រូវបានបង្ហាញនៅក្នុងចលនាអហិង្សាថ្ងៃទី 1 ខែមីនា ឆ្នាំ 1919 ក្នុងអំឡុងពេលដែលបាតុករ 7,000 នាក់ត្រូវបានសម្លាប់ដោយប៉ូលីស និងយោធាជប៉ុន។​ ចលនារំដោះកូរ៉េក៏បានរីករាលដាលដល់ប្រទេសជិតខាង Manchuria និង Siberia។

ជនជាតិកូរ៉េជាងប្រាំលាននាក់ត្រូវបានជ្រើសរើសសម្រាប់ការងារចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ 1939 ហើយបុរសរាប់ម៉ឺននាក់ត្រូវបានបង្ខំឱ្យចូលទៅក្នុងយោធារបស់ប្រទេសជប៉ុន។ ពលករកូរ៉េជិត 400,000 នាក់បានស្លាប់។ ក្មេងស្រី និងស្ត្រីប្រហែល 200,000 នាក់ ភាគច្រើនមកពីប្រទេសចិន និងកូរ៉េ ត្រូវបានបង្ខំឱ្យធ្វើជាទាសករផ្លូវភេទសម្រាប់យោធាជប៉ុន។ ក្នុងឆ្នាំ 1993 ប្រធានខុទ្ទកាល័យជប៉ុនលោក Yohei Kono បានទទួលស្គាល់ភាពអយុត្តិធម៌ដ៏គួរឱ្យភ័យខ្លាចដែលប្រឈមមុខដោយឈ្មោះដ៏គួរឱ្យអស់សំណើចទាំងនេះថា "ស្ត្រីលួងលោម" ។

ក្នុងអំឡុងពេលឧបសម្ព័ន្ធរបស់ជប៉ុន ភាសាកូរ៉េត្រូវបានគាបសង្កត់ក្នុងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីលុបបំបាត់អត្តសញ្ញាណជាតិកូរ៉េ។ ជនជាតិកូរ៉េត្រូវបានបង្ខំឱ្យយកនាមត្រកូលជប៉ុន ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថា Sōshi-kaimei ។ វប្បធម៌ប្រពៃណីកូរ៉េបានរងការខាតបង់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដោយសារវត្ថុបុរាណវប្បធម៌កូរ៉េជាច្រើនត្រូវបានបំផ្លាញ ឬយកទៅប្រទេសជប៉ុន។ រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ វត្ថុបុរាណកូរ៉េដ៏មានតម្លៃអាចត្រូវបានរកឃើញជាញឹកញាប់នៅក្នុងសារមន្ទីរជប៉ុន ឬក្នុងចំណោមបណ្តុំឯកជន។ ការស៊ើបអង្កេតមួយរបស់រដ្ឋាភិបាលកូរ៉េខាងត្បូងបានរកឃើញទ្រព្យសម្បត្តិវប្បធម៌ចំនួន 75,311 ដែលត្រូវបានដកហូតពីប្រទេសកូរ៉េ 34,369 នៅប្រទេសជប៉ុន និង 17,803 នៅសហរដ្ឋអាមេរិក។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អ្នកជំនាញប៉ាន់ប្រមាណថាវត្ថុបុរាណជាង 100,000 ពិតជានៅតែមាននៅក្នុងប្រទេសជប៉ុន។ មន្ត្រីជប៉ុនបានចាត់ទុកការប្រគល់សម្បត្តិវប្បធម៌កូរ៉េមកវិញ ប៉ុន្តែរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ វាមិនបានកើតឡើងទេ។ កូរ៉េ និង ជប៉ុន នៅតែ ជម្លោះ កម្មសិទ្ធិ នៃ កូន កោះ Dokdo ដែល ស្ថិតនៅ ភាគ ខាងកើត នៃ ឧបទ្វីបកូរ៉េ។

មានការធ្វើចំណាកស្រុកដ៏សំខាន់ទៅកាន់ទឹកដីក្រៅប្រទេសនៃចក្រភពជប៉ុនក្នុងកំឡុងការកាន់កាប់របស់ជប៉ុន រួមទាំងប្រទេសកូរ៉េផងដែរ។ នៅចុងបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមលោកលើកទី 2 មានប្រជាជនជប៉ុនជាង 850,000 នាក់ដែលតាំងលំនៅនៅក្នុងប្រទេសកូរ៉េ។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ ភាគច្រើននៃជនជាតិជប៉ុននៅក្រៅប្រទេសទាំងនេះបានធ្វើមាតុភូមិនិវត្តន៍ទៅប្រទេសជប៉ុន។ ជនអន្តោរប្រវេសន៍ដែលនៅតែអង្គុយនៅក្នុងកន្លែងតាំងទីលំនៅក្រៅផ្លូវការ។

### ការបែកបាក់ជាពីរ

នៅឆ្នាំ 1945 ជាមួយនឹងការចុះចាញ់របស់ប្រទេសជប៉ុន អង្គការសហប្រជាជាតិបានបង្កើតផែនការសម្រាប់រដ្ឋបាលគ្រប់គ្រងដោយសហភាពសូវៀតគ្រប់គ្រងឧបទ្វីបភាគខាងជើងនៃប៉ារ៉ាឡែលទី 38 និងសហរដ្ឋអាមេរិកគ្រប់គ្រងភាគខាងត្បូង។ នយោបាយ​នៃ​សង្រ្គាម​ត្រជាក់​បាន​បណ្តាល​ឱ្យ​មាន​ការ​បង្កើត​រដ្ឋាភិបាល​ពីរ​ដាច់​ដោយ​ឡែក​ពី​គ្នា​នៅ​ឆ្នាំ 1948 គឺ​កូរ៉េ​ខាង​ជើង និង​កូរ៉េ​ខាង​ត្បូង។

ផលវិបាកនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី 2 បានធ្វើឱ្យប្រទេសកូរ៉េបែងចែកតាមខ្សែប៉ារ៉ាឡែលទី 38 នៅថ្ងៃទី 2 ខែកញ្ញាឆ្នាំ 1945 ដោយភាគខាងជើងស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់សូវៀត និងភាគខាងត្បូងស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់សហរដ្ឋអាមេរិកដែលគាំទ្រដោយរដ្ឋសម្ព័ន្ធមិត្តផ្សេងទៀត។ អាស្រ័យហេតុនេះ កូរ៉េខាងជើង ដែលជាសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមបែបសូវៀត ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅភាគខាងជើង ហើយប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង ដែលជារបបបែបលោកខាងលិច ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅភាគខាងត្បូង។

ប្រទេសកូរ៉េខាងជើងគឺជារដ្ឋឯកបក្ស ដែលឥឡូវនេះផ្តោតលើមនោគមវិជ្ជា Juche របស់លោក Kim Il-sung ជាមួយនឹងសេដ្ឋកិច្ចឧស្សាហកម្មដែលបានគ្រោងទុកនៅកណ្តាល។ កូរ៉េខាងត្បូងគឺជារដ្ឋពហុភាគីដែលមានសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារមូលធននិយម រួមជាមួយនឹងសមាជិកភាពនៅក្នុងអង្គការសម្រាប់កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ និងអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ច និងក្រុមទីម្ភៃ។ រដ្ឋទាំងពីរបានបង្វែរគ្នាយ៉ាងខ្លាំងទាំងផ្នែកវប្បធម៌ និងសេដ្ឋកិច្ច ចាប់តាំងពីការបែងចែករបស់ពួកគេ ទោះបីជាពួកគេនៅតែចែករំលែកវប្បធម៌ប្រពៃណីទូទៅ និងប្រវត្តិសាស្រ្តមុនសង្គ្រាមត្រជាក់ក៏ដោយ។

ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1960 មក សេដ្ឋកិច្ចកូរ៉េខាងត្បូងបានរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំង ហើយរចនាសម្ព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងខ្លាំង។ នៅឆ្នាំ 1957 ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូងមាន GDP របស់មនុស្សម្នាក់ៗទាបជាងប្រទេសហ្គាណា ហើយនៅឆ្នាំ 2008 វាមាន 17 ដងខ្ពស់ជាងប្រទេសហ្គាណា។

យោងទៅតាម R. J. Rummel ការងារបង្ខំ ការប្រហារជីវិត និងជំរុំប្រមូលផ្តុំគឺជាការទទួលខុសត្រូវចំពោះការស្លាប់ជាងមួយលាននាក់នៅក្នុងប្រទេសកូរ៉េខាងជើងពីឆ្នាំ 1948 ដល់ឆ្នាំ 1987; ការប៉ាន់ប្រមាណដោយផ្អែកលើជំរឿនរបស់កូរ៉េខាងជើងថ្មីៗបំផុតបានបង្ហាញថាមនុស្សពី 240,000 ទៅ 420,000 នាក់បានស្លាប់ដោយសារគ្រោះទុរ្ភិក្សក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1990 ហើយថាមានការស្លាប់ខុសពីធម្មជាតិពី 600,000 ទៅ 850,000 នាក់នៅក្នុងប្រទេសកូរ៉េខាងជើងពីឆ្នាំ 1993 ដល់ឆ្នាំ 2008។ នៅក្នុងប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង នៅពេលដែលសកម្មភាពទ័ពព្រៃបានពង្រីក រដ្ឋាភិបាលកូរ៉េខាងត្បូងបានប្រើវិធានការខ្លាំងៗប្រឆាំងនឹងកសិករ ដូចជាការបង្ខំឱ្យផ្លាស់ប្តូរគ្រួសាររបស់ពួកគេចេញពីតំបន់ទ័ពព្រៃ។ យោងតាមការប៉ាន់ប្រមាណមួយ វិធានការទាំងនេះបានបណ្តាលឱ្យមនុស្ស 36.000 នាក់បានស្លាប់ មនុស្ស 11.000 នាក់បានរងរបួស និង 432.000 នាក់ត្រូវបានផ្លាស់ទីលំនៅ។

### សង្គ្រាមកូរ៉េ និងសន្តិភាព

សង្គ្រាមកូរ៉េបានផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលកូរ៉េខាងជើងដែលគាំទ្រដោយសូវៀតបានឈ្លានពានកូរ៉េខាងត្បូង ទោះបីជាភាគីទាំងពីរមិនបានទទួលបានទឹកដីច្រើនជាលទ្ធផលក៏ដោយ។ ឧបទ្វីបកូរ៉េនៅតែបែងចែក តំបន់គ្មានយោធាកូរ៉េ ជាព្រំដែនជាក់ស្តែងរវាងរដ្ឋទាំងពីរ។

នៅខែមិថុនាឆ្នាំ 1950 កូរ៉េខាងជើងបានឈ្លានពានភាគខាងត្បូងដោយប្រើរថក្រោះនិងអាវុធរបស់សូវៀត។ ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមកូរ៉េ (1950-53) មនុស្សជាង 1.2 លាននាក់បានស្លាប់ ហើយរយៈពេលបីឆ្នាំនៃការប្រយុទ្ធគ្នាទូទាំងប្រទេសបានបំផ្លាញទីក្រុងភាគច្រើនយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាព។ សង្រ្គាមបានបញ្ចប់នៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់នៅប្រហែលបន្ទាត់កំណត់ព្រំដែនយោធា ប៉ុន្តែរដ្ឋាភិបាលទាំងពីរកំពុងមានសង្រ្គាមជាផ្លូវការ។ នៅក្នុងឆ្នាំ 2018 មេដឹកនាំកូរ៉េខាងជើង និងកូរ៉េខាងត្បូងបានចុះហត្ថលេខាជាផ្លូវការនូវសេចក្តីប្រកាស Panmunjom ដោយប្រកាសថាពួកគេនឹងធ្វើការដើម្បីបញ្ចប់ជម្លោះ។

កាលពីខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០២០ កូរ៉េខាងត្បូង និងចិនបានព្រមព្រៀងគ្នាធ្វើការរួមគ្នា ដើម្បីជួសជុលទំនាក់ទំនងរបស់កូរ៉េខាងត្បូងជាមួយកូរ៉េខាងជើង។ ក្នុងជំនួបរវាងប្រធានាធិបតី Moon និងរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសចិន លោក Wang Yi លោក Moon បានសម្តែងការដឹងគុណចំពោះប្រទេសចិនចំពោះតួនាទីរបស់ខ្លួនក្នុងការជួយជំរុញសន្តិភាពនៅឧបទ្វីបកូរ៉េ។ លោក Moon ត្រូវបានដកស្រង់សម្តីប្រាប់លោក Wang ក្នុងអំឡុងពេលកិច្ចប្រជុំរបស់ពួកគេថា "រដ្ឋាភិបាល [កូរ៉េខាងត្បូង] នឹងមិនបញ្ឈប់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាមនៅលើឧបទ្វីបកូរ៉េជាផ្លូវការ និងសម្រេចបាននូវការរំសាយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរពេញលេញ និងសន្តិភាពអចិន្ត្រៃយ៍រួមគ្នាជាមួយសហគមន៍អន្តរជាតិ រួមទាំងប្រទេសចិនផងដែរ។"

## ទីតាំងភូមិសាស្ត្រ

### អាកាសធាតុ

ប្រទេសកូរ៉េមានអាកាសធាតុក្តៅ ដោយមានព្យុះទីហ្វុងតិចជាងប្រទេសដទៃទៀតនៅអាស៊ីបូព៌ា។ ដោយសារតែទីតាំងរបស់ឧបទ្វីបនេះ វាមានអាកាសធាតុប្លែកពីគេ ដែលទទួលឥទ្ធិពលពីស៊ីបេរី នៅភាគខាងជើង មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក នៅភាគខាងកើត និងនៅសល់នៃអឺរ៉ាស៊ី នៅភាគខាងលិច។ ឧបទ្វីបនេះមានរដូវបួនផ្សេងគ្នា៖ និទាឃរដូវ រដូវក្តៅ រដូវស្លឹកឈើជ្រុះ និងរដូវរងា។

### ជីវចំរុះ

ជីវិតសត្វនៅឧបទ្វីបកូរ៉េ រួមមានប្រភេទសត្វស្លាបជាច្រើន និងត្រីទឹកសាបដែលមានដើមកំណើត។ ប្រភេទសត្វដើម ឬជាពូជនៃឧបទ្វីបកូរ៉េ រួមមាន ទន្សាយកូរ៉េ ក្តាន់កូរ៉េ កណ្ដុរកូរ៉េ កង្កែបត្នោតកូរ៉េ ស្រល់កូរ៉េ និងស្ពឺកូរ៉េ។ តំបន់គ្មានយោធាកូរ៉េ (DMZ) ដែលមានព្រៃឈើ និងតំបន់ដីសើមធម្មជាតិ គឺជាកន្លែងជីវចម្រុះតែមួយគត់ ដែលផ្ទុកប្រភេទសត្វជិតផុតពូជចំនួន 82 ក្បាល។ ប្រទេសកូរ៉េធ្លាប់ធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះសត្វខ្លាស៊ីបេរីជាច្រើន ប៉ុន្តែនៅពេលដែលចំនួនប្រជាជនដែលរងផលប៉ះពាល់ដោយសត្វខ្លាបានកើនឡើង សត្វខ្លាត្រូវបានសម្លាប់នៅក្នុងរាជវង្ស Joseon ហើយសត្វខ្លាស៊ីបេរីនៅកូរ៉េខាងត្បូងបានផុតពូជក្នុងសម័យអាណានិគមជប៉ុន។ វាត្រូវបានបញ្ជាក់ថា សត្វខ្លាស៊ីបេរី មានតែនៅខាងកូរ៉េខាងជើងទេឥឡូវនេះ។

វាក៏មានរុក្ខជាតិសរសៃឈាមប្រមាណ 3,034 ប្រភេទផងដែរ។

## ប្រជាសាស្រ្ត

ប្រជាជនកូរ៉េសរុបមានប្រហែល 76 លាននាក់ (កូរ៉េខាងជើង: 25 លាននាក់, កូរ៉េខាងត្បូង: 51 លាននាក់) ។ ប្រទេសកូរ៉េមានប្រជាជនច្រើនជាងគេដោយក្រុមជនជាតិភាគតិចដែលមានភាពដូចគ្នាខ្លាំងគឺជនជាតិកូរ៉េដែលនិយាយភាសាកូរ៉េ។ ចំនួនជនបរទេសដែលរស់នៅក្នុងប្រទេសកូរ៉េក៏បានកើនឡើងជាលំដាប់ចាប់តាំងពីចុងសតវត្សទី 20 ជាពិសេសនៅក្នុងប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូងដែលមានជនបរទេសជាង 1 លាននាក់រស់នៅ។ វាត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណក្នុងឆ្នាំ 2006 ថាមានតែ 26,700 នៃសហគមន៍ចិនចាស់ដែលឥឡូវនេះនៅសល់ក្នុងប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ អន្តោប្រវេសន៍ពីប្រទេសចិនដីគោកបានកើនឡើង។ មនុស្ស 624.994 នាក់ដែលមានសញ្ជាតិចិនបានធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ទៅកូរ៉េខាងត្បូង រួមទាំង 443.566 នៃជនជាតិកូរ៉េ។ សហគមន៍តូចៗនៃជនជាតិចិន និងជប៉ុនត្រូវបានរកឃើញផងដែរនៅក្នុងប្រទេសកូរ៉េខាងជើង។

### ភាសា

ភាសាកូរ៉េគឺជាភាសាផ្លូវការរបស់កូរ៉េខាងជើង និងកូរ៉េខាងត្បូង និង (រួមជាមួយភាសាចិនកុកងឺ) នៃខេត្តស្វយ័ត Yanbian របស់កូរ៉េនៅក្នុងខេត្ត Jilin ប្រទេសចិន។ នៅទូទាំងពិភពលោក មានអ្នកនិយាយភាសាកូរ៉េរហូតដល់ 80 លាននាក់។ កូរ៉េខាងត្បូងមានវាគ្មិនប្រហែល 50 លាននាក់ ខណៈកូរ៉េខាងជើងមានប្រហែល 25 លាននាក់។ ក្រុមអ្នកនិយាយកូរ៉េធំៗផ្សេងទៀតតាមរយៈជនភៀសខ្លួនកូរ៉េត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងប្រទេសចិន សហរដ្ឋអាមេរិក ជប៉ុន អតីតសហភាពសូវៀត និងកន្លែងផ្សេងទៀត។

ភាសាកូរ៉េសម័យទំនើបត្រូវបានសរសេរស្ទើរតែទាំងស្រុងនៅក្នុងអក្សរនៃអក្ខរក្រមកូរ៉េ (ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា Hangul នៅកូរ៉េខាងត្បូង និង Chosungul នៅក្នុងប្រទេសចិន និងកូរ៉េខាងជើង) ដែលត្រូវបានបង្កើតនៅសតវត្សទី 15 ។ ភាសាកូរ៉េជួនកាលត្រូវបានសរសេរជាមួយនឹងការបន្ថែមតួអក្សរចិនមួយចំនួនហៅថា Hanja; ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ នេះគ្រាន់តែឃើញម្តងម្កាលប៉ុណ្ណោះ។

## វប្បធម៌

ក្នុង​អត្ថបទ​ចិន​បុរាណ កូរ៉េ​ត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ថា​ជា «ទន្លេ និង​ភ្នំ​ដែល​ប៉ាក់​លើ​សូត្រ» និង «ប្រជាជាតិខាងកើតនៃការតុបតែង»។

## កំណត់ចំណាំ

## ឯកសារយោង