# ម៉ាលី

សាធារណរដ្ឋម៉ាលី| ឈ្មោះផ្លូវការក្នុងភាសាជាតិផ្សេងៗ* |  |  |
| --- | --- |
| បាំបារ៉ា៖ | Mali ka Fasojamana / ߡߊ߬ߟߌ ߞߊ ߝߊߛߏߖߊߡߊߣߊ |
| ហ្វូឡា៖ | Republik bu Maali / 𞤈𞤫𞤨𞤵𞤦𞤤𞤭𞤳 𞤦𞤵 𞤃𞤢𞥄𞤤𞤭 |
| ហាសាន់ញ៉ា៖ | جُمْهُورِيَّةْ مَالِي |
| សូណង់គេ៖ | Mali Tɔgɔbadugu |
| តាម៉ាស៊ិក៖ | Tagduda n Mali / ⵜⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵏ ⵎⴰⵍⵉ |
| សុនហ្កៃ៖ | Mali Laamaa |
 |
|
**ទង់ជាតិវរលញ្ឆករ** |
| **បាវចនា** Un peuple, un but, une foi (បារាំង) "Mɔgɔ kelen, laɲini kelen, dannaya kelen" (បាំបារ៉ា) "ប្រជាជនមួយ គោលដៅមួយ ជំនឿមួយ" |
| **ភ្លេងជាតិ** Le Mali (បារាំង) ("ឡឺម៉ាលី") |
| ទីតាំងប្រទេសម៉ាលី (ក្រហម) នៅលើភូគោល |
| រដ្ឋធានី និង ទីក្រុងធំបំផុត | បាម៉ាកូ ﻿ / ﻿ |
| ភាសាផ្លូវការ | **ភាសាជាតិចំនួន ១៣ បាំបារ៉ា
* បូបូ
* អារ៉ាប់ហាសាន់ញ៉ា
* បូហ្សូ
* ដូហ្កន, តូរ៉ូសូ
* ហ្វូឡា
* កាសុងគេ
* ម៉ាលីងគេ
* ម៉ាម៉ារ៉ា
* សេនូហ្វូ, សេណារ៉ា
* សុនហ្កៃ, គុយរ៉ាបូរ៉ូស៊ីនី
* សូណង់គេ
* តាម៉ាស៊ិក
 |
| ភាសាការងារ | * បារាំង
 |
| ភាសានិយាយ | * បាំបារ៉ា
* ហ្វូឡា
* អារ៉ាប់
* សូណង់គេ
* សុនហ្កៃ
* ម៉ុងឌីនកា
* ម៉ាម៉ារ៉ា
* តាម៉ាស៊ិក
* សេនូហ្វូ
* បូបូ
* បូហ្សូ
* កាសុងគេ
* សាម៉ូហ្កូ
* ម៉ាកា
* ដូហ្កន
 |
| ក្រុមជនជាតិ  | * ៣៣.៣% បាំបារ៉ា
* ១៣.៣% ហ្វូឡា
* ៩.៦% សូណង់គេ
* ៩.៦% សេនូហ្វូ / ប្វា
* ៨.៨% ម៉ុងឌីនកា
* ៨.៧% ដូហ្កន
* ៥.៩% សុនហ្កៃ
* ៣.៥% ធួអារ៉េក
* ២.១% បូបូ
* ៤.៥% ជនជាតិផ្សេងៗ
 |
| សាសនា (ឆ្នាំ ២០២១) | * ៩៥% ឥស្លាមសាសនា
* ៥% សាសនាផ្សេងៗ
 |
| រដ្ឋាភិបាល | ឯកត្តរដ្ឋ សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យប្រធានាធិបតីក្រោមអំណាចយោធា |
| - ប្រធានាធិបតី | អាស៊ីមី ហ្គោអ៊ីតា (ស្ដីទី) |
| - នាយករដ្ឋមន្ត្រី | អាប់ឌូឡាយេ ម៉ៃហ្គា (ស្ដីទី) |
| នីតិបញ្ញត្តិ | រដ្ឋសភា |
| ប្រវត្តិសាស្ត្រ |
| - និម្មិតកម្មនៃសាធារណរដ្ឋស៊ូដង់ | ២៤ វិច្ឆិកា ១៩៥៨ |
| - រួមបញ្ចូលជាមួយសេនេកាល់ដើម្បីបង្កើតសហព័ន្ធម៉ាលី | ៤ មេសា ១៩៥៩ |
| - ទទួលឯករាជ្យពីបារាំង | ២០ មិថុនា ១៩៦០ |
| - រំលាយសហព័ន្ធម៉ាលី | ២០ កក្កដា ១៩៦០ |
| - ប្រកាសជាសាធារណរដ្ឋម៉ាលី | ២២ កញ្ញា ១៩៦០ |
| ក្រឡាផ្ទៃ |
| - ផ្ទៃសរុប | ១,២៤០,១៩២ គ.ម២   (ទី២៣) |
| - ផ្ទៃទឹក (%) | ១.៦ |
| ប្រជាជន |
| - ប៉ាន់ស្មាន (ឆ្នាំ ២០២៤) | ២១,៩៩០,៦០៧ (ទី៦១) |
| - ដង់ស៊ីតេ | ​​១១.៧ នាក់/គ.ម២   (ទី២១៥) |
| GDP (PPP) | ប៉ាន់ស្មាន (ឆ្នាំ ២០២៣) |
| - សរុប |  ៦១.៦២៥ ពាន់លានដុល្លារ (ទី១១៥) |
| - ក្នុងម្នាក់ |  ២,៦៣៩ ដុល្លារ (ទី១៧៤) |
| GDP (ចារឹក) | ប៉ាន់ស្មាន (ឆ្នាំ ២០២៣) |
| - សរុប |  ២១.៣០៩ ពាន់លានដុល្លារ (ទី១២៣) |
| - ក្នុងម្នាក់ |  ៩១២ ដុល្លារ (ទី១៧៥) |
| ជីនី (២០១០) | ៣៣.០ref name="wb-gini">"Gini Index". ធនាគារពិភពលោក. Archived from the original on 8 December 2015. Retrieved 22 January 2025.</ref> មធ្យម |
| HDI (២០២២) |  ០.៤១០ ទាប · ទី១៨៨ |
| រូបិយវត្ថុ | ហ្វ្រង់ CFA អាហ្វ្រិកកណ្ដាល​ (XOF) |
| ល្វែងម៉ោង | UTC  (GMT) |
| ទិសបើកបរ | ស្ដាំ |
| កូដហៅទូរស័ព្ទ | +២២៣ |
| កូដ ISO 3166 | ML |
| ដែនកម្រិតខ្ពស់ | .ml |
|  |

**ប្រទេសម៉ាលី** ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា **សាធារណរដ្ឋម៉ាលី** គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់អាហ្វ្រិកខាងលិច។ ម៉ាលីជាប្រទេសធំជាងគេបំផុតទីប្រាំបីនៅទ្វីបអាហ្រ្វិក ដោយមានក្រឡាផ្ទៃសរុប ១,២៤១,២៣៨ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។ ប្រទេសនេះមានព្រំប្រទល់ខាងជើងជាប់នឹងប្រទេសអាល់ហ្សេរី ខាងកើតជាប់នឹងប្រទេសនីហ្សេរីយ៉ា ពាយ័ព្យជាប់ប្រទេសម៉ូរីតានី ខាងត្បូងជាប់ប្រទេសបួគីណាហ្វាសូ និងកូតឌីវ័រ ហើយប៉ែកលិចជាប់ប្រទេសគីនេ និងសេនេកាល់។ ប្រទេសម៉ាលីមានប្រជាជនរស់នៅចំនួន ២៤ លាននាក់ ដែលក្នុងនោះមានប្រជាជនប្រមាណ ៤៧.១៩% មានអាយុនៅក្រោម ១៥ ឆ្នាំគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២៤។ ប្រទេសនេះមានភាសាផ្លូវការចំនួន ១៣​ ភាសា ខណៈភាសាបាំបារ៉ាគឺជាភាសាដែលគេនិយមប្រើប្រាស់បំផុត។ ទីក្រុងបាម៉ាកូគឺជារដ្ឋធានី​ និងទីក្រុងធំបំផុតនៅក្នុងប្រទេសម៉ាលី។

ទឹកដីប៉ែកខាងជើងនៃប្រទេសម៉ាលីបានលាតសន្ធឹងយ៉ាងជ្រៅចូលទៅចំចំណុចកណ្ដាលនៃវាលលំហសាហារ៉ា។ រីឯប៉ែកខាងត្បូងនៃប្រទេសនេះវិញដែលជាតំបន់ប្រជាជនភាគច្រើនរស់នៅ គឺស្ថិតនៅក្នុងតំបន់វាលស្មោងស៊ូដង់ និងក៏ជាតំបន់ដែលទន្លេនីហ្សេ និងសេណេកាល់ហូរកាត់ផងដែរ។ សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសនេះភាគច្រើនពឹងផ្អែកលើវិស័យកសិកម្ម និងអាជីវកម្មរ៉ែ ដោយមានធនធានធម្មជាតិសម្បូរបែបបំផុតជារ៉ែមាស ដែលនាំឱ្យម៉ាលីក្លាយជាប្រទេសផលិតមាសច្រើនបំផុតទីបីនៅទ្វីបអាហ្វ្រិក។ ក្រៅពីមាស ប្រទេសម៉ាលីក៏ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជាអ្នកនាំចេញអំបិលដ៏លេចធ្លោមួយ។

ទឹកដីម៉ាលីបច្ចុប្បន្នធ្លាប់ជាផ្នែកមួយនៃចក្រភពធំៗចំនួនបីនៃតំបន់អាហ្វ្រិកខាងលិចដូចជា៖ ចក្រភពកាណា (ដែលជាឈ្មោះប្រទេសកាណាសព្វថ្ងៃយកតាម) ចក្រភពម៉ាលី (ឈ្មោះប្រទេសនេះ) និងចក្រភពសុនហ្កៃ។ នៅចំណុចកំពូលនៃចក្រភពម៉ាលីក្នុងឆ្នាំ១៣០០ វាត្រូវជារដ្ឋចក្រភពដែលមានទ្រព្យអំណាចស្តុកស្តម្ភច្រើនជាងគេនៅទ្វីបអាហ្រ្វិក ដោយប្រវត្តិវិទូជាច្រើនរូបជឿថាព្រះអធិរាជនៃចក្រភពនេះព្រះនាមម៉ង់សា មូសាគឺជាបុគ្គលដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិច្រើនជាងគេបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សលោក។ ក្រៅពីជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចនិងរ៉ែ ម៉ាលីនៅមជ្ឈិមសម័យគឺជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃឥស្លាមសាសនា វប្បធម៌ និងចំណេះដឹងដ៏ប្រពៃ ខណៈទីក្រុងទុំបុកធូត្រូវជាពន្លឺនៃចំណេះដឹងក្នុងតំបន់ដោយសាកលវិទ្យាល័យនៃទីក្រុងនោះមានអាយុកាលចំណាស់ខ្លាំងនិងនៅតែសកម្មរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ ចក្រភពសុនហ្កៃបានវាយត្របាក់យកអាណាចក្រម៉ាលីនៅក្នុងឆ្នាំ១៤៦៨ តែមកដល់ឆ្នាំ១៥៩១ កងទ័ពសាអាឌីម៉ារ៉ុកក៏ចូលមកវាយឈ្លានពានផ្ដួលរំលំរដ្ឋសុនហ្កៃទាំងមូល។ នៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ក្នុងអំឡុងពេលដែលមហាអំណាចអឺរ៉ុបកំពុងវាតទីគ្រប់គ្រងទ្វីបអាហ្វ្រិក ទឹកដីម៉ាលីក៏បានធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់បារាំង និងត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងទឹកដីអាណានិគនៃស៊ូដង់បារាំង។ ស៊ូដង់បារាំង (ដែលកាលនុះគេស្គាល់ថាសាធារណរដ្ឋស៊ូដង់) បានចូលរួមជាមួយប្រទេសសេណេកាល់បង្កើតជាសហភាពមួយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩ ប៉ុន្តែត្រូវបែកវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦០ នាំឱ្យសហព័ន្ធម៉ាលីកើតជារដ្ឋឯករាជ្យពេញលេញ។ ក្រោយពីបានទទួលឯករាជ្យ ម៉ាលីបានធ្លាក់ក្រោមរបបផ្ដាច់ការឯកបក្សរហូតដល់ឆ្នាំំ១៩៩១ ដែលមានរដ្ឋប្រហារមួយផ្តួលរំលំរបបនោះចោល បង្កើតរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី និងកែប្រែប្រទេសម៉ាលីជារដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យសេរីពហុបក្ស។

នៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ២០១២ ជម្លោះប្រដាប់អាវុធមួយបានផ្ទុះឡើងនៅតំបន់ភាគខាងជើងនៃប្រទេសម៉ាលីដោយក្រុមឧទ្ទាមធួអារ៉េកបានឡើងកាន់កាប់តំបន់នោះភ្លាមៗ ហើយមកដល់ខែមេសា ក្រុមនោះក៏បានប្រកាសបំបែកទឹកដីដែលខ្លួនកាន់កាប់ចេញពីប្រទេសម៉ាលីដោយមានឈ្មោះថាអាហ្សាវ៉ាដ។ ជម្លោះមួយនេះបានវិវត្តក្លាយជាជម្លោះដ៏ស្មុគស្មាញនៅក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១២ នៅពេលដែលកងកម្លាំងយោធាបានធ្វើរដ្ឋប្រហារទម្លាក់រដ្ឋាភិបាលស៊ីវិល បូករួមទាំងការផ្ទុះអាវុធរវាងក្រុមធួអារ៉េកនឹងបក្សពួកក្រុមឧទ្ទាមផ្សេងទៀត។ ដោយឃើញថាឥទ្ធិពលក្រុមឧទ្ទាមបានរីកលូតលាស់ហួសពីការស្មាន ពិសេសក្រុមជ្រុលនិយមឥស្លាម ប្រទេសបារាំងក៏បានចាប់ដៃជាមួយសហគមន៍អន្តរជាតិផ្ដើមប្រតិបត្តិការស៊ែវ៉ាលនៅខែមករា ឆ្នាំ២០១៣ ក្នុងគោលបំណងវាយកម្ទេចក្រុមឧទ្ទាមជ្រុលនិយម។ មួយខែក្រោយមក កងកម្លាំងបារាំង និងម៉ាលីបានវាយដណ្ដើមតំបន់ខាងជើងភាគច្រើនមកវិញ ខណៈតំបន់មួយចំនួនតូចនៅតែបន្តជាជម្រកក្រុមឧទ្ទាម នាំឱ្យសង្គ្រាមអូសបន្លាយរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។​ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ ដដែរ ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី និងការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងដើម្បីជ្រើសរើសរដ្ឋាភិបាលដឹកនាំថ្មី។ នៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០២០ ម៉ាលីត្រូវឆ្លងកាត់រដ្ឋាភិបាលយោធាចំនួនពីរដឹកនាំដោយលោកអាស៊ីមី ហ្កូអ៊ីតា។

## កំណត់សម្គាល់

## ឯកសារយោង