# ព្រះសិវៈ

|  |
| --- |
| ព្រះសិវៈ |
|  |
| ចម្លាក់ឧមាវិមេស្វរៈ  |
| **លំនៅស្ថាន** | កំពូលភ្នំកៃលាស |
| **សាស្ត្រាវុធក្នុងដៃ** | ត្រីសូល៍ ខ្សែផ្គាំ ដំបង |
| **មហេសី**  | នាងឧមា នាងគៅរី នាងកុមារី នាងទេវី នាងកាលី នាងចន្ទី នាងទុគ៌ា ព្រះ​ម៉ែ​គង្គា |
| **យាន្តជំនិះ** | ​ គោនិន្ទ |
| **ទម្រង់ព្រះភ័ក្រ្ត** | ភ្នែកបី កខៀវ |
| **ពណ៌សម្បុរ** | កាយសម្បុរស |

## ព្រះនាមផ្សេងៗ និងប្រវត្តិកំណើត

### រឿងព្រេងនិទានអំពីព្រះសិវៈ

**ព្រះសិវៈ** ឬ **ព្រះឥសូរ** មានន័យថា ព្រះអ្នកនាំមកនូវសេចក្តីក្សេមក្សាន្ត និងមេត្តាករុណា។ នៅក្នុងជំនឿព្រហ្មញ្ញសាសនា ព្រះសិវៈគឺជាអាទិទេពដ៏កំពូល ដែលមានតួនាទីទាំងក្នុងការបង្កើត និងការបំផ្លាញលោកធាតុ។ ព្រះនាមរបស់ទ្រង់មានការហៅខុសៗគ្នាជាច្រើន ដូចជា៖ ព្រះឥស្វរៈ, ព្រះឥសូរ, ព្រះរុទ្រៈ, ព្រះហរៈ, ព្រះឧគ្រៈ, ព្រះអឃោរៈ, ព្រះភៃរវៈ និងព្រះមហេស្វរៈ ជាដើម។

នៅក្នុងអំឡុងពេលដែលព្រះនរាយណ៍ (ឬព្រះវិស្ណុ) កំពុងផ្ទុំធ្វើសមាធិនៅលើផ្ទៃសមុទ្រអនន្តកាល យុគសម័យថ្មីនៃសកលលោកក៏បានចាប់ផ្តើមឡើង។ ពេលនោះ ព្រះព្រហ្មបានចាប់បដិសន្ធិឡើងចេញពីផ្កាឈូកដែលដុះចេញពីផ្ចិតរបស់ព្រះវិស្ណុ។ ថ្ងៃមួយ ព្រះព្រហ្ម និងព្រះវិស្ណុបានទាស់ទែងឈ្លោះប្រកែកគ្នាយ៉ាងខ្លាំង ដោយម្នាក់ៗសុទ្ធតែទាមទារតាំងខ្លួនជាអ្នកបង្កើតលោកដ៏កំពូលតែរៀងៗខ្លួន។ នៅក្នុងខណៈដែលកំពុងប្រកែកគ្នានោះ ស្រាប់តែមានសសរភ្លើងដ៏ធំសម្បើមមួយ បានផុសឡើងយ៉ាងអស្ចារ្យនៅចន្លោះអាទិទេពទាំងពីរ ដោយលាតសន្ធឹងយ៉ាងវែងអនន្តទៅក្នុងចក្រវាល។

ដើម្បីស្វែងរកប្រភពនៃសសរភ្លើងដ៏អាថ៌កំបាំងនេះ ព្រះព្រហ្មបានកាយឡាយអង្គជាសត្វហង្ស (ដែលជាយានជំនិះរបស់ទ្រង់) ហើយបានហោះឡើងទៅលើមេឃយ៉ាងខ្ពស់ ដើម្បីរកមើលផ្នែកខាងចុងនៃសសរលិង្គភ្លើងនោះ។ ចំណែកឯព្រះវិស្ណុវិញ បានแปลงកាយធ្វើជាជ្រូកព្រៃដ៏មានឫទ្ធិមួយមានឈ្មោះថា វារហៈ ហើយបានឈ្មុសឈ្លលទម្លុះដីចុះទៅក្រោម ដើម្បីតាមរកផ្នែកខាងគល់នៃសសរលិង្គនោះ។

អស់រយៈពេលរាប់ពាន់ឆ្នាំកន្លងផុតទៅ អាទិទេពទាំងពីរបានខិតខំស្វែងរកយ៉ាងខ្លាំង ប៉ុន្តែនៅតែមិនអាចរកឃើញចុង ឬគល់នៃសសរភ្លើងនោះឡើយ។ ដោយអស់មានចិត្តមានះ និងលះបង់នូវមានៈរៀងៗខ្លួន ព្រះព្រហ្ម និងព្រះវិស្ណុក៏បានត្រឡប់មកជួបគ្នានៅចំណុចកណ្តាលវិញ។ ព្រះរង្សីទាំងពីរបានទទួលស្គាល់ថា សសរលិង្គភ្លើងដ៏គ្មានទីបញ្ចប់នេះ គឺជាមហិទ្ធិឫទ្ធិដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត ដែលមានអំណាចលើសលប់ជាងខ្លួនទៅទៀត ហើយចាប់ពីពេលនោះមក អាទិទេពទាំងពីរក៏បានលុតជង្គង់ក្រាបថ្វាយបង្គំគោរពបូជាចំពោះសសរលិង្គ (សិវលិង្គ) នោះជារៀងរហូតមក។

## លក្ខណៈពិសេសសម្គាល់ព្រះសិវៈ

ព្រះសិវៈ ជា​អាទិទេព​ធំ​មួយ​ក្នុង​ចំណោម​អាទិទេព​ធំៗ​ទាំង​បី​ក្នុង​ព្រហ្មញ្ញសាសនា​។ សិវៈ មាន​ន័យ​ថា ករុណា ក្សេម​ចាក​ទុក្ខភ័យ​។ ព្រះ​សិវៈ​ ឬ​ព្រះឥសូរ កើត​ឡើង​អំពី​លោហិត​ដែល​ស្រក់​ចាក​ចិញ្ចើម​ព្រះព្រហ្ម។
ព្រះឥសូរជាទេពបង្កើតលោកផង និងបំផ្លាញលោកផង។ ព្រះអង្គមានព្រះនេត្របី ហើយព្រះនេត្រទាំងនេះតំណាងឱ្យព្រះអាទិត្យ ព្រះច័ន្ទ និងព្រះអគ្គី ដែលបានផ្តល់ពន្លឺមកកាន់ផែនដី លំហអាកាស និងផ្ទៃមេឃ។ ព្រះអង្គអាចមើលឃើញបច្ចុប្បន្នកាល អតីកាល និងអនាគតកាលផងដែរ ព្រះនេត្រទី៣របស់ព្រះអង្គនៅលើថ្ងាសជាព្រះនេត្រដែលមានអំណាចដ៏អស្ចារ្យប៉ផុត។
មហេសីពីរអង្គគឺ​៖ ព្រះម៉ែឧមានិងព្រះ​ម៉ែ​គង្គា ព្រះសិវៈមានមហេសី៩អង្គមានដូចជា៖

* នាង​ទុគា
* នាងឧមា
* នាងគោរី
* នាងគង្គា
* នាងកាលី
* នាងទេវី
* នាងកុមារី
* នាងចន្ទី
* នាងមហាទេវី​។

ទ្រង់មាន​បុត្រ​ពីរ​អង្គ​គឺ​៖

* ព្រះវិយនេស (គណេស)
* ព្រះ​កត្រិកេយ (ស្កន្ទ​កុមារ)​ ។

តាម​គម្ពីរឫគ្វេទ ចែងថា​ព្រះសិវៈ​ជា​អាទិទេព​បំផ្លាញ​លោក​។ តែ​ក្រោយ​មក​ នៅ​ពេល​មួយមាន​​ទំនាស់​សាសនា​រវាង អ្នក​គោរព​ព្រះព្រហ្ម អ្នក​គោរព​ព្រះវិស្ណុ និង​អ្នក​គោរព​ព្រះសិវៈ​បាន​ផ្ទុះឡើង ដោយ​សិវៈបរិស័ទ មាន​ចំនួន​ច្រើនជាង បាន​ទទួល​ជ័យ​ជម្នៈ ទើប​គេ​បន្ថែម​ងារ​ថា​ ព្រះសិវៈ​ជា​អ្នក​បង្កើត​លោក​ផង ​និង​បំផ្លាញ​លោក​ផង​។
ព្រះ​សិវៈ ជា​បិតា​របស់​ពិភពលោក ជា​អ្នក​កសាង​ពិភពលោក មាន​សេចក្ដី​ក្នុង​គម្ពីរ​ព្រាហ្មណ៍​​ឈ្មោះ ​សិវបុរាណណ៍ម និង​ឈ្មោះ​ កថាសរិតសាគរ សម្ដែង​ថា​៖ «ទ្រង់​វះ​សាច់ភ្លៅ ឱ្យ​ឈាម​ហូរ​មួយ​តំណក់​ស្រក់​ចុះ​ក្នុង​ទឹក កើតឡើង​ជា​ពង​មួយ ហើយ​បែក​ទៅជា​ពីរ​ចំហៀង​ មួយ​ចំហៀង​កើតជា​សួគ៌លោក មួយ​ចំហៀង​ទៀត​កើតជា​មនុស្សលោក ទើប​កើតជា​បុមៈ (បុរស)​។ បុមៈ​នោះ​បង្កើត​ជា​ប្រជាបតី​បង្កើត​មនុស្ស​តៗមក»​។ អាស្រ័យ​ជំនឿ​ថា ព្រះសិវៈ​ជា​បិតាលោក ទើប​ព្រាហ្មណ៍​និយាយ​ប្រឌិត​សាង​អនុស្សាវរីយ៍​ទុក​ជា​ទី​រលឹក គឺ​ធ្វើ​រូប​សិវលិង្គ (លិង្គព្រះឥសូរ) តម្កល់​លើ ឧមាយោនី ទុក​សម្រាប់​ធ្វើ​ពិធី​សិវរាត្រី លាងបាប លាង​ចង្រៃ​ឧបទ្រព​ទាំងឡាយ​។ ព្រះនាងមហាទេវី។ព្រះឥសូរមានលក្ខណៈពិសេសសម្រាប់សម្គាល់ដូចខាងក្រោម៖

* ព្រះភក្ត្រមួយ ពេលខ្លះអាចបែងភាគជាមុខប្រាំ
* ព្រះសុរងពណ៌ខៀវ
* ព្រះកាយា(ខ្លួនប្រាណ) សម្បុរស
* ព្រះនេត្រ(ភ្នែក)បី ព្រះនេត្រពីរសធម្មតា ឯភ្នែកទីបីនៅចំកណ្ដាលថ្ងាសបិទជានិច្ច ក្រលេកឆេះហៅថាអគ្គិនេត្រ
* អម្ពរ(ស្លៀកពាក់) ស្បែកខ្លា ឬ ស្លៀក
* ព្រះហត្ថចួនពីរ ចួនដប់
* ទ្រង់កម្រងឆ្អឹងលលាដ៍ក្បាល សម្រាប់ជាគ្រឿងសម្គាល់រាប់កប្ប ឬ រាប់យុគ
* ទ្រង់នាគ ឬពស់ជាសង្វារ សម្រាប់ជាគ្រឿងសម្គាល់រាប់ឆ្នាំ
* ទ្រង់មួកមានព្រះចន្ទមួយជំនិតរាងកណ្ដៀវជាសម្រាប់គ្រឿងសម្គាល់រាប់ខែ
* ទ្រង់កេតនភណ្ឌដូចជា៖ ត្រីសូល៍ ខ្សែផ្គាំ គទា
* មានពាហនៈ គោនិន្ទ្រ(ព្រះគោ)ជាយានជំនិះ។

បុត្ររបស់ព្រះសិវៈ : ព្រះសិវៈមានបុត្រ២ព្រះអង្គ គឺព្រះស្កន្ទ ជាអទិទេពតំណាងអ្នកស្នេហាសង្គ្រាម និងគនេស ដែលមានខ្លួនជាមនុស្ស ក្បាលជាដំរី (បាក់ភ្លុកម្ខាង) ហើយមានមុខងារជាមេគណៈ នៃពួកទេព។ អាទិទេពទាំងពីរ គឺជាបុត្ររបស់ព្រះសិវៈ និងព្រះនាងទុគ៌ា។ ព្រះនាងទុគ៌ា គឺជាមហេសីដើមរបស់ព្រះសិវៈហើយព្រះនាងយល់ព្រមលោតចូលទៅក្នុងភ្លើងឲ្យគេបូជាជិវិតជាមួយស្វាមីដើម្បីបញ្ជាក់នូវភក្តីភាពរបស់ព្រះនាង។

## ស្ថាបត្យកម្ម

 **ព្រះសិវៈ** ឬ **ព្រះឥសូរ** សិល្បៈខ្មែរបាពួន.
### ការគោរពបូជាព្រះសិវៈ និងសិវលិង្គដ៏ស័ក្តិសិទ្ធិ

នៅក្នុងសង្គមខ្មែរបុរាណ **ព្រះសិវៈ** (ឬដែលគេនិយមហៅថា **ព្រះឥសូរ**) គឺជាអាទិទេពដ៏មានឥទ្ធិពល និងទទួលបានការគោរពសក្ការបូជាខ្លាំងក្លំបំផុតនៅក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា។ ឋានៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតរបស់ទ្រង់ ត្រូវបានស្តែងឡើងយ៉ាងច្បាស់តាមរយៈស្ថាបត្យកម្មប្រាសាទបុរាណនានានៅទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ដែលភាគច្រើនលើសលប់ត្រូវបានកសាងឡើងដើម្បីឧទ្ទិសថ្វាយទ្រង់។ នៅចំកណ្តាលតួប៉មប្រាសាទនៃតួប៉មកណ្តាល គេមិនសូវសាងសង់ព្រះសិវៈជាបដិមារូបរាងមនុស្សនោះទេ ប៉ុន្តែជាទូទៅគេតែងតម្កល់ *សិវលិង្គ* ដែលជានិមិត្តរូបតំណាងឱ្យថាមពលបុរសនៃសកលលោក ដោយដាក់បញ្ឈរនៅលើបល្ល័ង្ក *យោនី* ដែលជាតំណាងឱ្យព្រះឧទរដ៏ពិសិដ្ឋរបស់ព្រះនាងឧមា ជាមហេសី។ ការរួមផ្សំគ្នារវាងលិង្គ និងយោនីនេះ គឺជាទម្រង់និមិត្តរូបដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតនៃការបង្កើតលោកធាតុ និងការរីកចម្រើនលូតលាស់។

ផ្អែកតាមកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្របានបង្ហាញថា ចាប់តាំងពីដើមសតវត្សរ៍ទី១ នៃគ្រិស្តសករាជមក ជនជាតិខ្មែរនាសម័យបុរាណមានការពេញនិយមគោរពបូជាព្រះសិវៈ ខ្លាំងជាងព្រះអាទិទេពដទៃទៀតដែលហូរចូលមកពីប្រទេសឥណ្ឌា។ ប្រពៃណីនៃការឆ្លាក់សិវលិង្គតម្កល់លើយោនីព្រះនាងឧមា (ឬព្រះនាងទូគ៌ា) បានក្លាយជាក្បួនខ្នាតសិល្បៈដ៏រឹងមាំ ដែលត្រូវបានផ្ទេរ និងអនុវត្តតាមយ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួនដោយក្រុមវិចិត្រករ និងជាងចម្លាក់ខ្មែរដ៏ចំណានៗនាសម័យអង្គរ។ នៅក្នុងយុគសម័យមាសនោះដែរ អាវុធត្រីសូល៍មុខ៣ ក៏ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយថាជាអាវុធប្រចាំកាយរបស់ព្រះសិវៈ និងជាវត្ថុស័ក្តិសិទ្ធិសម្រាប់ពួកព្រាហ្មណ៍និកាយសិវៈផងដែរ។

ទោះបីជាមានក្រុមមនុស្សខ្លះនាសម័យនោះ និយមគោរពបូជាព្រះព្រហ្ម ឬព្រះនរាយណ៍ (ព្រះវិស្ណុ) ក៏ដោយ ក៏ការកោតខ្លាច និងការថ្វាយបង្គំចំពោះព្រះសិវៈនៅតែមានកម្រិតខ្ពស់លើសលប់ជាងគេដដែល។ ឧត្តមភាពខាងជំនឿនេះ ត្រូវបានស្តែងចេញយ៉ាងច្បាស់នៅលើចម្លាក់លោតជាច្រើននាសម័យមុនអង្គរ។ នៅពេលដែលសិល្បករចង់បង្ហាញរូបរាងព្រះសិវៈជាមនុស្ស (បដិមានរូប) ពួកគេតែងតែឆ្លាក់បង្ហាញពីលក្ខណៈសម្គាល់ពិសេសៗ ដូចជា៖ ព្រះអាទិទេពដែលមានព្រះនេត្របី (ភ្នែកបី) មានផ្នួងសក់ខ្ពស់ (*ជដាមកុដ*) លំអដោយចំណិតព្រះច័ន្ទ ព្រះហស្តម្ខាងកាន់ខ្សែផ្គាំ និងគ្រងគ្រឿងអលង្ការរាជវង្សយ៉ាងស្កឹមស្កៃ។

### លទ្ធិទេវរាជ និងព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២

នៅពេលឈានចូលដល់សម័យអង្គរ ការផ្លាស់ប្តូរដ៏ធំធេង និងជាប្រវត្តិសាស្ត្រមួយបានគ្របដណ្តប់លើប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងនយោបាយ និងជំនឿសាសនានៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលដឹកនាំដោយព្រះមហាក្សត្រដ៏មានកិត្តិនាមល្បីល្បាញ គឺ **ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២**។ សកម្មភាព និងស្នាព្រហស្តរបស់ព្រះអង្គ បានដក់ជាប់យ៉ាងជ្រៅនៅក្នុងផ្នត់គំនិតរួមរបស់ប្រជាជាតិខ្មែរ និងបានបន្សល់ទុកនូវកេរ្តិ៍ឈ្មោះដ៏ឧត្តុង្គឧត្តមសម្រាប់មនុស្សជំនាន់ក្រោយៗមកទៀត។

យោងតាមសិលាចារឹក *ស្តុកកក់ធំ* បានបញ្ជាក់ថា នៅចុងសតវត្សរ៍ទី៨ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ បានបង្រួបបង្រួមទឹកដីខ្មែរដែលធ្លាប់តែបែកបាក់ និងកាត់ទងដោយសារការដណ្តើមអំណាចគ្នារវាងនគរតូចៗ ឱ្យមករួបរួមគ្នាតែមួយវិញ រហូតបង្កើតបានជាអាណាចក្រដ៏មានឥទ្ធិពលមួយនៅក្នុងតំបន់។ ដើម្បីពង្រឹងការបង្រួបបង្រួមជាតិដ៏ធំធេងនេះ និងដើម្បីប្រកាសឯករាជ្យភាពទាំងស្រុងពីការត្រួតត្រារបស់ពួកជ្វា ព្រះអង្គបានសម្រេចព្រះទ័យជ្រើសរើសយកខ្ពង់រាបដ៏ស័ក្តិសិទ្ធិនៃ **ភ្នំគូលេន** ដើម្បីរៀបចំមហាសន្និបាត និងប្រារព្ធពិធីបុណ្យដ៏ពិសិដ្ឋមួយនៅក្នុងឆ្នាំ **៨០២ នៃគ្រិស្តសករាជ**។

តាមរយៈព្រះរាជពិធីសាសនាដ៏ឧត្តុង្គឧត្តមនេះ ព្រះអង្គត្រូវបានប្រកាសឡើងជា *ស្តេចចក្រពត្តិ* (ស្តេចនៃស្តេច ឬអធិរាជនៃសកលលោក) ដោយបានរំដោះអាណាចក្រខ្មែរឱ្យរួចផុតពីស្ថានភាពជាប្រទេសចំណុះរបស់បរទេស។ ពិធីនេះបានបង្កើតឡើងនូវ **លទ្ធិទេវរាជ** (ស្តេចអាទិទេព) ដែលជាប្រព័ន្ធជំនឿមួយតភ្ជាប់ព្រះវិញ្ញាណនៃទេវៈមកក្នុងតួអង្គព្រះមហាក្សត្រតាមរយៈ *សិវលិង្គ* ដ៏ស័ក្តិសិទ្ធិប្រចាំរជ្ជកាល។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក អស់រយៈពេលរាប់សតវត្សរ៍ ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរជំនាន់ក្រោយៗតែងតែយកតម្រាប់តាមគំរូប្រវត្តិសាស្ត្រនេះ ដោយបានកសាងប្រាសាទភ្នំ និងសិវលិង្គផ្ទាល់ខ្លួន ដើម្បីជាគ្រឿងបញ្ជាក់ពីភាពស្របច្បាប់ និងអំណាចស័ក្តិសិទ្ធិក្នុងការគ្រប់គ្រងទឹកដីនៃអាណាចក្រទាំងមូល។

## រូបភាព

*
*
*
*
*
*
*

## ឯកសារយោង

## មើលផងដែរ

* រឿងរាមកេរ្តិ៍
* របាំព្រះរាជទ្រព្យ
* ព្រះនាងហ្គ៉ាយ៉ាទ្រី
* នាគខ្មែរ និង នាគសាសនា
* ក្រុងរាពណ៍
* នាង​មណ្ឌោលគីរី
* នាងអគ្គីនាគ
* នាគក្បាលប្រាំបួន
* វត្តព្រះកែវមរកត
* ព្រហ្មញ្ញ សាសនា
* ហិណ្ឌូសាសនា
* នាគ
* ប្រាសាទខ្មែរនៅលើទឹកដីថៃ
* ប្រាសាទខ្មែរដែលបាត់បង់នៅប្រទេសថៃ
* រាយព្រះនាមទេវតានំនៃសាសនាព្រាហ្មណ៍ ឬ ហិណ្ឌូ
* តួអង្គនៅក្នុងរឿងរាមកេរ្តិ៍ខ្មែរ
* ព្រះម៉ែមុន្នីវ៉ាន់
* ព្រះម៉ែម៉ាណាសា (ម៉ូណាសា)
* រាយព្រះនាមទេវតាចិន
* រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ
* រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃថៃ
* រាយព្រះនាមព្រះមហេសីព្រះមហាក្សត្រនៃឥណ្ឌាបុរាណ
* រាយព្រះនាមម្ចាស់ក្សត្រីនៃអធិរាជចិន
* រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃមីយ៉ាន់ម៉ា
* ភុជង្គនាគ
* កម្ពុជនាគរាជ
* ព្រះថោង
* ព្រះបាទវិរូបក្ខ