# ចក្រភពអូតូម៉ង់

| មហារដ្ឋអូតូម៉ង់ دولت عليه عثمانیه
  |
| --- |
| ១២៩៩–១៩២២ |
|
**ទង់ជាតិវរលញ្ឆករ** |
| **បាវចនា** دولت ابد مدت ("រដ្ឋអមតៈ") |
| **ភ្លេងជាតិមានច្រើនបទភ្លេង* |
| វិសាលភាពទឹកដីរបស់ចក្រភពអូតូម៉ង់នៅចុងសតវត្សទី១៦ |
| រាជធានី | * សូហ្គូត (ប្រ. ១២៩៩–១៣៣១)
* នីគែរ (អ៊ីហ្សនីក, ១៣៣១–១៣៣៥)
* ប៊ូរសា (១៣៣៥–១៣៦៣)
* អាឌ្រីអាណូប្ល៍ (អេឌីរីណេ) (១៣៦៣–១៤៥៣)
* កុងស្តង់ទីណូប្ល៍ (បច្ចុប្បន្នហៅ អ៊ីស្តង់ប៊ុល, ១៤៥៣–១៩២២)
 |
| ភាសាទូទៅ  | * ភាសាតួកគីអូតូម៉ង់ (រាជវង្ស, ផ្លូវការ)
* ភាសាពែរ្ស (ការទូត កវី កិច្ចការប្រវត្តិសាស្ត្រ បណ្ណាល័យជាដើម)
* ភាសាអារ៉ាប់ (ភាសាសាសនាប្រើដោយប្រជាជនអារ៉ាប់)
* ភាសាក្រិក (ប្រើប្រាស់ដោយព្រះស៊ុលតង់មួយចំនួន និងក្នុងសហគមន៍ក្រិក)
* ភាសាឆាហ្កាតៃ (ចេញក្រឹត្យក្នុងសតវត្សទី១៥)
* ភាសាបារាំង (ប្រើប្រាស់ដោយបញ្ញវន្តនៅក្រោយសម័យតង់ហ្ស៊ីម៉ាត)
* ភាសាជាច្រើនទៀត
 |
| សាសនា  | * ឥស្លាមស៊ុននី (សាសនារដ្ឋ)
* សាលា៖ ហាណាហ្វី
* គោលលទ្ធិ: ម៉ាទូរីឌី
 |
| រដ្ឋាភិបាល | * រាជាធិបតេយ្យផ្ដាច់ការ (១២៩៩–១៨៧៦, ១៨៧៨–១៩០៨, ១៩២០–១៩២២)
* កាលីហ្វា (១៥១៧–១៩២៤)
* ឯកត្តរដ្ឋប្រកាន់របបរាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញសភានិយម (១៨៧៦–១៨៧៨, ១៩០៨–១៩២០)
* រដ្ឋឯកបក្សក្រោមអំណាចផ្ដាច់ការនិយមយោធា (១៩១៣–១៩១៨)
 |
| ស៊ុលតង់ |   |
|  |
| ▪ ប្រ. ១២៩៩–១៣២៣/១៣២៤ (ដំបូង)  | អូស្មានទី១ |
| ▪ ១៩១៨–១៩២២ (ក្រោយ)  | មេម៉េដទី៦ |
|  |
| កាលីហ្វ |   |
|  |
| ▪ ១៥១៧–១៥២០ (ដំបូង)  | សេលីមទី១ |
| ▪ ១៩២២–១៩២៤ (ក្រោយ)  | អាប់ឌុលមេជីដទី២ |
|  |
| មហាវីហ្ស៊ារ |   |
|  |
| ▪ ១៣២០–១៣៣១ (ដំបូង)  | អាឡៃឌីន ប៉ាស្យា |
| ▪ ១៩២០–១៩២២ (ក្រោយ)  | អាម៉េត តេវហ្វីក ប៉ាស្យា |
|  |
| នីតិបញ្ញត្តិ | ក្រុមប្រឹក្សារាជាធិរាជ(ដល់ ១៨៧៦, ១៨៧៨–១៩០៨)មហាសន្និបាត(១៨៧៦–១៨៧៨, ១៩០៨–១៩២០)គ្មាន (គ្រងដោយក្រឹត្យ)(១៩២០–១៩២២) |
| • សភាជាន់ខ្ពស់ | សភាអភិជន(១៨៧៦–១៨៧៨, ១៩០៨–១៩២០) |
| • សភាជាន់ទាប | សភាតំណាងរាស្ត្រ(១៨៧៦–១៨៧៨, ១៩០៨–១៩២០) |
| ប្រវត្តិសាស្រ្ត |   |
|  |
| ▪ ប្រកាសបង្កើតឡើង | ប្រ. ១២៩៩ |
| ▪ សម័យអន្តររជ្ជកាល  | ១៤០២–១៤១៣ |
| ▪ បម្លាស់ប្តូរទៅជាចក្រភព  | ១៤៥៣ |
| ▪ រដ្ឋធម្មនុញ្ញដំបូង  | ១៨៧៦–១៨៧៨ |
| ▪ រដ្ឋធម្មនុញ្ញទីពីរ  | ១៩០៨–១៩២០ |
| ▪ ការវាយប្រហារលើមហាកំពង់ផែ  | ២៣ មករា ១៩១៣ |
| ▪ ស៊ុលតង់ចក្រត្រូវលុបបំបាត់  | ១ វិច្ឆិកា ១៩២២ |
| ▪ សាធារណរដ្ឋតួកគីត្រូវបានបង្កើត  | ២៩ តុលា ១៩២៣ |
| ▪ កាលីហ្វាត្រូវលុបបំបាត់  | ៣ មីនា ១៩២៤ |
|  |
| ក្រឡាផ្ទៃ |
| ១៤៨១ | ១២២០០០០ គ.ម២ (៤៧០០០០ ម៉ាយ ក.) |
| ១៥២១ | ៣៤០០០០០ គ.ម២ (១៣០០០០០ ម៉ាយ ក.) |
| ១៦៨៣ | ៥២០០០០០ គ.ម២ (២០០០០០០ ម៉ាយ ក.) |
| ១៩១៣ | ២៥៥០០០០ គ.ម២ (៩៨០០០០ ម៉ាយ ក.) |
| ប្រជាជន |
|  |
| ▪ ១៩១២  | ២៤,០០០,០០០ |
|  |
| រូបិយវត្ថុ | មាន៖ អាកច្ឆេ ប៉ារ៉ា ស៊ុលតានី គូរូស លីរ៉ា ជាដើម។ល។ |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Preceded by** | **Succeeded by** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | ស៊ុលតង់ចក្ររូម |
|  | ប៊ីលីកអាណាតូលី |
|  | ចក្រភពប៊ីហ្សង់ទីន |
|  | ព្រះរាជាណាចក្របូស្នី |
|  | ចក្រភពប៊ុលការីទីពីរ |
|  | ដេស្ប៉ូតាស៊ែប៊ី |
|  | ព្រះរាជាណាចក្រហុងគ្រី |
|  | ព្រះរាជាណាចក្រក្រូអាស៊ី |
|  | ស៊ុលតង់ចក្រម៉ាំលូគ |
|  | រាជវង្សហាហ្វស៊ីដ |
|  | អាឃ្យូកូយុនលូ |
|  | ព្រះរាជាណាចក្រត្លិមសេន |
|  | អាណាចក្រត្រប៊ីហ្សុង |
|  | ក្សត្របុរីសាំស្កិ៍ |
|  | ក្សត្របុរីទីអូដូរ៉ូ |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| តួកគី |  |
| សាធារណរដ្ឋអេលេនិក |  |
| ព្រះអនុរាជកូកាស្ស៍ |  |
| បូស្នី និងអ៊ែរសេកូវីន |  |
| រដ្ឋបដិវត្តន៍ស៊ែប៊ី |  |
| រដ្ឋឯករាជ្យអាល់បានី |  |
| ព្រះរាជាណាចក្ររ៉ូម៉ានី |  |
| ក្សត្របុរីប៊ុលការី |  |
| ព្រះរាជាណាចក្រអេហ្សាស |  |
| អាល់ហ្សេរីបារាំង |  |
| ស៊ីបអង់គ្លេស |  |
| ទុយនេស៊ីបារាំង |  |
| ទ្រីប៉ូលីតានីអ៊ីតាលី |  |
| ស៊ីរ៉េណៃក៍អ៊ីតាលី |  |
| ស៊ុលតង់ចក្រអេហ្ស៊ីប |  |

 |

 |

**ចក្រភពអូតូម៉ង់** (ភាសាតួកគី​អូតូម៉ង់​៖ دولتْ علیّه عثمانیّه, ភាសាតួកគី​៖ Osmanlı Devleti ឬ Osmanlı İmparatorluğu, ភាសាបារាំង៖ Empire ottoman) ឬអាចហៅបានទៀតថា **ចក្រភពតួកគី** គឺជា​រដ្ឋ​ចក្រភពមួយដែលធ្លាប់បានគ្របដណ្ដប់លើតំបន់អឺរ៉ុបអាគ្នេយ៍ អាស៊ីខាងលិច និងអាហ្វ្រិកខាងជើងរវាងសតវត្សទី១៤ ដល់ដើមសតវត្សទី២០។ អាណាចក្រមួយនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅចុងសតវត្សទី១៣ ក្នុងក្រុងតូចមួយឈ្មោះសូហ្គូត ភាគពាយព្យនៃតំបន់អាណាតូលី ដោយមេដឹកនាំក្រុមកុលសម្ព័ន្ធតួកនាម អូស្មានទី១។ នៅក្រោយឆ្នាំ១៣៥៤ អំណាចអូតូម៉ង់បានឆ្លងចូលទៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប ហើយជាមួយនឹងការចូលត្រួតត្រាតំបន់បាល់កង់ រដ្ឋអូតូម៉ង់ក៏បានផ្លាស់ប្តូរមុខមាត់ទៅជាអាណាចក្រឆ្លងទ្វីបថ្មីមួយ។ អូតូម៉ង់បានផ្តួលរំលំចក្រភពប៊ីហ្សង់ទីន បន្ទាប់ពីបានកាន់កាប់ក្រុងកុងស្តង់ទីណូប្ល៍ក្នុងឆ្នាំ១៤៥៣ ក្រោមបញ្ជាការរបស់ព្រះស៊ុលតង់មេម៉េដទី២។

នៅក្រោមរជ្ជកាលរបស់ស៊ូឡៃម៉ានទី១ ចក្រភពអូតូម៉ង់បានឈានចូលដល់ចំណុចកំពូលនៃអំណាច និងភាពរុងរឿងរបស់ខ្លួន ក៏ដូចជាការអភិវឌ្ឍន៍ខ្ពស់បំផុតនៃប្រព័ន្ធរដ្ឋាភិបាល សង្គម និងសេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួន។ នៅដើមសតវត្សទី១៧ ចក្រភពនេះមានខេត្តចំនួន ៣២ និងសាមន្តរដ្ឋជាច្រើន។ រដ្ឋចំណុះទាំងនោះខ្លះត្រូវបានពួកអូតូម៉ង់កាត់ចូលជាផ្នែកនៃចក្រភពអូតូម៉ង់ផ្ទាល់ រីឯខ្លះទៀតត្រូវបានផ្តល់សិទ្ធិស្វ័យភាពផ្សេងៗ។ ដោយមានទីក្រុងកុងស្តង់ទីណូប្ល៍ (បច្ចុប្បន្នហៅ អ៊ីស្តង់ប៊ុល) ជារាជធានី និងការគ្រប់គ្រងទឹកដីនៅជុំវិញអាងទឹកមេឌីទែរ៉ាណេ ចក្រភពនេះបានក្លាយជាចំណុចកណ្តាលនៃអន្តរកម្មរវាងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា និងទ្វីបអឺរ៉ុបអស់រយៈពេលប្រាំមួយសតវត្ស។

ក្នុងមួយរយៈពេលពីឆ្នាំ១៧៤០ ដល់ឆ្នាំ១៧៦៨ ប្រព័ន្ធយោធាអូតូម៉ង់ក៏បានធ្លាក់ចុះក្រោយគូប្រជែងអឺរ៉ុបរបស់ខ្លួនដូចជា ហាបស្បួក និងរុស្ស៊ីជាដើម។ ជាលទ្ធផល អូតូម៉ង់បានទទួលលទ្ធផលបរាជ័យផ្នែកយោធាយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរនៅចុងសតវត្សទី១៨ និងដើមសតវត្សទី១៩។ សង្គ្រាម​ឯករាជ្យ​​ក្រិក​បាន​បញ្ចប់​ដោយ​ការ​ដកអាណានិគមកិច្ចពីប្រទេសក្រិក​តាម​ពិធីសារ​ទីក្រុង​ឡុងដ៍ (១៨៣០) និង​សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងកុងស្តង់ទីណូប្ល៍ (១៨៣២)។ កត្តាទាំងនេះរួមជាមួយការបរាជ័យផ្សេងទៀតបានជំរុញឱ្យរដ្ឋអូតូម៉ង់ផ្តួចផ្តើមដំណើរកំណែទម្រង់ និងទំនើបកម្មធំៗដែលគេស្គាល់ថា តង់ហ្ស៊ីម៉ាត។ ដូច្នេះ នៅអំឡុងសតវត្សទី១៩ អំណាចរបស់រដ្ឋអូតូម៉ង់ក៏កាន់តែកើនឡើង និងមានសណ្ដាប់ធ្នាប់ផ្ទៃក្នុងយ៉ាងល្អ បើទោះបីជាទទួលរងការបាត់បង់ទឹកដីបន្ថែមទៀតក្តី ជាពិសេសនៅតំបន់បាល់កង់ដែលមានរដ្ឋថ្មីជាច្រើនបានលេចឡើង។

គណៈកម្មាធិការសហភាព និងវឌ្ឍនភាព (គ.ស.វ.) បានប្រកាសពីដំណើរចាប់ផ្តើមនៃសម័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញទីពីរដែលជាលទ្ធផលនៃបដិវត្តន៍វ័យក្មេងតួកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩០៨ ដោយបានប្រែក្លាយរដ្ឋចក្រភពតួកគីមួយនេះទៅជារដ្ឋដែលប្រកាន់របបរាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ និងមានការរៀបចំការបោះឆ្នោតដោយមានគណបក្សនយោបាយជាច្រើនចូលរួម។ ប៉ុន្តែនៅពេលដែលសង្រ្គាមបាល់កង់បានបញ្ចប់ បក្សពួកជ្រុលនិយម និងជាតិនិយមនៅក្នុង គ.ស.វ. ក៏បានឡើងដឹកនាំរដ្ឋាភិបាលដោយការធ្វើរដ្ឋប្រហារក្នុងឆ្នាំ១៩១៣ និងបង្កើតចេញជារបបឯកបក្សមួយ។ គ.ស.វ. បានសម្រចចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយចក្រភពអាល្លឺម៉ង់ ដោយសង្ឃឹមថាខ្លួននឹងលែងមានភាពឯកោខាងការទូតតទៅទៀត ហើយក៏បានចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី១ នៅខាងមហាអំណាចកណ្តាល។ នៅអំឡុងមហាសង្គ្រាម ចក្រភពអូតូម៉ង់បានប្រយុទ្ធក្នុងសមរភូមិយ៉ាងស្វិតស្វាញ ប៉ុន្តែដោយសារតែវិបត្តិផ្ទៃក្នុង ក៏បណ្ដាលឱ្យកម្លាំង និងសមត្ថភាពអូតូម៉ង់នៅក្នុងជម្លោះចុះអន់ថយ។ ដូចនេះ រាជរដ្ឋាភិបាលអូតូម៉ង់បានចេញនូវយុទ្ធនាការប្រល័យពូជសាសន៍ប្រឆាំងនឹងជនជាតិអាមេនី អាស៊ីរី និងក្រិក ដោយសង្ឃឹមថាវានឹងបំបាត់បញ្ហាផ្ទៃដែលមានវត្តមានក្នុងចក្រភពខ្លួន។ ការបរាជ័យរបស់អូតូម៉ង់ក៏ចូលមកដល់ ហើយទឹកដីទាំងមូលរបស់ខ្លួនបានធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់របស់មហាអំណាចសម្ព័ន្ធមិត្ត ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ អង់គ្លេស និងបារាំងថែមទាំងបានកាត់ទឹកដីមជ្ឈិមបូព៌ាអូតូម៉ង់ធ្វើជាកម្មសិទ្ធិពួកគេផ្ទាល់ទៀតផង។ សង្គ្រាមឯករាជ្យតួកគីដែលដឹកនាំដោយលោកមូស្តាហ្វា កេម៉ាល់ អាតាតួក ប្រឆាំងនឹងសម្ព័ន្ធមិត្តកាន់កាប់បាននាំឱ្យមានការលេចឡើងនៃសាធារណរដ្ឋតួកគីនៅលើដែនដីអាណាតូលី និងការលុបបំបាត់របបរាជានិយមអូតូម៉ង់។

## កំណត់សម្គាល់

## ឯកសារយោង