Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ទីក្រុង

**ទីក្រុង** ឬ **ទីប្រជុំជន** គឺជាកន្លែងតាំងទីលំនៅរបស់មនុស្សដ៏ច្រើន។ ទីក្រុងជាទូទៅមានប្រព័ន្ធទូលំទូលាយសម្រាប់លំនៅដ្ឋាន ការដឹកជញ្ជូន អនាម័យ ឧបករណ៍ប្រើប្រាស់ ការប្រើប្រាស់ដី ការផលិតទំនិញ និងការទំនាក់ទំនង។ ដង់ស៊ីតេរបស់ពួកវាជួយសម្រួលដល់អន្តរកម្មរវាងមនុស្ស អង្គការរដ្ឋាភិបាល និងអាជីវកម្ម ជួនកាលផ្តល់អត្ថប្រយោជន៍ដល់ភាគីផ្សេងៗក្នុងដំណើរការនេះ ដូចជាការកែលម្អប្រសិទ្ធភាពនៃទំនិញ និងការចែកចាយសេវាកម្មជាដើម។ **ទីក្រុង** គឺជាតំបន់ទីប្រជុំជនដ៏ធំ និងមានប្រជាជនរស់នៅច្រើនលើសលប់ ដែលត្រូវបានកំណត់ដោយហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធល្អនៃអគារ ផ្លូវថ្នល់ ប្រព័ន្ធដឹកជញ្ជូន និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធផ្សេងទៀត។ ទីក្រុងគឺជាមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្ម វប្បធម៌ និងរដ្ឋាភិបាល ហើយដែលតែងតែបម្រើជាមជ្ឈមណ្ឌលសម្រាប់បណ្តាញដឹកជញ្ជូន និងទំនាក់ទំនង។ ទីក្រុងអាចមានទំហំចាប់ពីទីក្រុងតូចៗ រហូតដល់តំបន់ទីប្រជុំជនធំទូលាយ ដែលមានប្រជាជនរស់នៅរាប់លាននាក់។ និយមន័យនៃទីក្រុងមានភាពខុសប្លែកគ្នារវាងប្រទេស និងតំបន់ ប៉ុន្តែជាទូទៅវាសំដៅទៅលើតំបន់ទីក្រុងដែលមានដង់ស៊ីតេប្រជាជនខ្ពស់ និងឥទ្ធិពលសេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌យ៉ាងសំខាន់។

ជើងមេឃនៃរាជធានីភ្នំពេញ ជាមួយនឹងទិដ្ឋភាពពីលើអាកាសនៃព្រះបរមរាជវាំងកម្ពុជា
តាមប្រវត្តិសាស្ត្រ អ្នករស់នៅក្នុងទីក្រុងគឺជាសមាមាត្រតូចមួយនៃមនុស្សជាតិទាំងមូល ប៉ុន្តែបន្ទាប់ពីពីរសតវត្សនៃនគរូបនីយកម្ម និងឆាប់រហ័សដែលមិនធ្លាប់មានពីមុនមក ជាងពាក់កណ្តាលនៃចំនួនប្រជាជនពិភពលោកឥឡូវនេះរស់នៅក្នុងទីក្រុង ដែលមានផលវិបាកយ៉ាងជ្រាលជ្រៅចំពោះនិរន្តរភាពពិភពលោក។ ទីក្រុងនាពេលបច្ចុប្បន្ននេះជាធម្មតាបង្កើតបានជាស្នូលនៃតំបន់ទីប្រជុំជនធំជាង និងតំបន់ទីក្រុង - បង្កើតអ្នកធ្វើដំណើរជាច្រើនដែលធ្វើដំណើរទៅកាន់មជ្ឈមណ្ឌលទីក្រុងសម្រាប់ការងារ ការកម្សាន្ត និងការអប់រំ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នៅក្នុងពិភពនៃសកលភាវូបនីយកម្មដែលកាន់តែខ្លាំងឡើង ទីក្រុងទាំងអស់មានកម្រិតខុសគ្នាក៏បានតភ្ជាប់ជាសកលលើសពីតំបន់ទាំងនេះផងដែរ។ ឥទ្ធិពលកើនឡើងនេះមានន័យថា ទីក្រុងក៏មានឥទ្ធិពលយ៉ាងសំខាន់លើបញ្ហាសកលផងដែរ ដូចជាការអភិវឌ្ឍន៍ប្រកបដោយនិរន្តរភាព ការឡើងកំដៅផែនដី និងសុខភាពពិភពលោក។ ដោយសារតែឥទ្ធិពលសំខាន់ៗទាំងនេះលើបញ្ហាសកលលោក សហគមន៍អន្តរជាតិបានផ្តល់អាទិភាពដល់ការវិនិយោគនៅក្នុងទីក្រុងប្រកបដោយនិរន្តរភាព តាមរយៈគោលដៅអភិវឌ្ឍន៍ប្រកបដោយនិរន្តរភាព។ ដោយសារតែប្រសិទ្ធភាពនៃការដឹកជញ្ជូន និងការប្រើប្រាស់ដីតូចជាង ទីក្រុងដែលមានដង់ស៊ីតេមានសក្តានុពលក្នុងការមានទីតាំងអេកូឡូស៊ីតូចជាងសម្រាប់អ្នករស់នៅជាង តំបន់ដែលមានប្រជាជនតិច។ ដូច្នេះហើយ ទីក្រុងតូចចង្អៀតត្រូវបានសំដៅជាញឹកញាប់ថាជាធាតុសំខាន់នៃការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ។​ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការប្រមូលផ្តុំនេះក៏អាចមានផលវិបាកអវិជ្ជមានសំខាន់ៗផងដែរ ដូចជាការឡើងកំដៅក្នុងទីក្រុង ការប្រមូលផ្តុំការបំពុល និងការសង្កត់ធ្ងន់លើការផ្គត់ផ្គង់ទឹក និងធនធានផ្សេងទៀត។

ទិដ្ឋភាពពីលើអាកាសរាជធានីភ្នំពេញ
ក្រុងភ្នំពេញនាពេលយប់មើលពីទិសខាងកើត។
លក្ខណៈសំខាន់ៗផ្សេងទៀតនៃទីក្រុង ក្រៅពីចំនួនប្រជាជន រួមមានស្ថានភាពរាជធានី និងការបន្តកាន់កាប់ទីក្រុង។ ជាឧទាហរណ៍ រាជធានីរបស់ប្រទេសដូចជា ប៉េកាំង ឡុងដ៍ ទីក្រុងម៉ិកស៊ិក ទីក្រុងមូស្គូ ណៃរ៉ូប៊ី ញូវដេលី ប៉ារីស រ៉ូម ទីក្រុងអាថែន សេអ៊ូល សិង្ហបុរី តូក្យូ និងវ៉ាស៊ីនតោនឌីស៊ី ឆ្លុះបញ្ចាំងពីអត្តសញ្ញាណ និងចំណុចកំពូលនៃប្រជាជាតិរៀងៗខ្លួន។ រាជធានីប្រវត្តិសាស្ត្រមួយចំនួន ដូចជាក្យូតូ និងស៊ីអាន រក្សាការឆ្លុះបញ្ចាំងពីអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌របស់ពួកគេ ទោះបីជាមិនមានឋានៈជារាជធានីទំនើបក៏ដោយ។ ទីសក្ការៈបូជាសាសនាផ្តល់ឧទាហរណ៍មួយទៀតនៃឋានៈរដ្ឋធានីនៅក្នុងសាសនាមួយ ទីក្រុងយេរូសាឡឹម មេកា វ៉ារ៉ាណាស៊ី អាយ៉ូតយ៉ា ហារីដវ៉ា និង អាឡាហាបាដ នីមួយៗមានសារៈសំខាន់។

## ឯកសារយោង
# មនោគមវិជ្ជា

មនោគមវិជ្ជា គឺជាបណ្ដុំនៃ ជំនឿនិងគំនិត ដែលគិតអំពីសង្គមរបស់មនុស្សគួរដំណើរការបែបម្ដេច វាភាគច្រើនត្រូវបានគេប្រើនិង វិស័យនយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច ដើម្បីនាំផ្លូវមនុស្សអោយគិតនិងជ្រើសរើងក្នុងការដឹកនាំ មនោគមវិជ្ជាបានជួយមនុស្សដូចជា៖

* តើធ្វើដូចម្ដេចបានត្រូវឬបានខុស?
* តើអំណាចគួរបែងចែកដូចម្ដេច?
* តើសង្គមមនុស្សគួររៀបចំបែបម្ដេច?
# ការវាយប្រហារនៃទី ១១ ខែកញ្ញាឆ្នាំ ២០០១

**ការវាយប្រហារនៃទី 11 ខែកញ្ញាឆ្នាំ 2001** (សំដៅជាទូទៅថាជា 9/11 ឬ numeronym 11S ឬ 11S) មានស៊េរីមួយនៃការវាយប្រហារភេរវកម្មបានធ្វើអត្តឃាតចំនួនបួនថ្ងៃនៅក្នុងសំណួរនេះនៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិកដោយសមាជិក 19 នៃបណ្តាញអាល់កៃដាជីហាដបាន ដោយការប្លន់យន្តហោះដែលត្រូវបានរងផលប៉ះពាល់ប្រឆាំងនឹងគោលដៅនានាដែលបានសម្លាប់មនុស្ស 3016 នាក់ (រួមទាំងការភេរវករសរុបនិង 24 បាត់) 1 និង 6000 ការចាកចេញពីការរងរបួសផ្សេងទៀតនិងការបំផ្លិចបំផ្លាញនេះនៅញូវយ៉កនៅជុំវិញ ការកសាងមជ្ឈមណ្ឌលស្មុគស្មាញពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក (រួមទាំងអាគារភ្លោះ) និងការខូចខាតធ្ងន់ធ្ងរដល់មន្ទីរបញ្ចកោណ (ទីស្នាក់ការកណ្តាលនៃក្រសួងការពារជាតិសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងរដ្ឋ Virginia បាន), ភាគដែលនឹងកើតឡើងមុនសង្គ្រាមនៅអាហ្វហ្គានីស្ថាននិងអនុម័តមួយ ដោយរដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិកនិងសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួននៃការគោលនយោបាយដែលហៅថា "សង្គ្រាមប្រឆាំងភេរវកម្ម" នោះទេ។

ការវាយប្រហារនេះត្រូវបានប្រព្រឹត្តឡើងដោយសមាជិកអាល់កៃដា 19, 2 ចែកចេញជាបួនក្រុមចាប់ជំរិតគ្នាជាមួយនឹងភេរវកម្មសាកល្បងមួយដែលទទួលខុសត្រូវចំពោះការអនុវត្តសាកល្បងលើយន្តហោះនៅពេលបានកាត់បន្ថយកាប៊ីននាវិករួចទៅហើយ។ ជើងហោះហើររបស់ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍អាមេរិចក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍ចំនួន 11 និងជើងហោះហើរ 175 សហនាក់ដំបូងគេដែលត្រូវបានចាប់ពង្រត់ហើយទាំងធ្លាក់ចូលទៅក្នុងប៉មភ្លោះនៃមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មពិភពលោកជាលើកដំបូងចូលទៅក្នុងអគារខាងជើងនិងលើកទីពីររយៈពេលខ្លីបន្ទាប់ប្រឆាំងនឹងប្រទេសនេះបានបណ្តាលឱ្យ អគារខ្ពស់ទាំងពីរបានដួលរលំទាំងនៅក្នុងម៉ោង siguientes.3 4

យន្តហោះប្លន់ទីបីជាកម្មសិទ្ធិរបស់ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍អាមេរិកជើងហោះហើរលេខ 77 និងត្រូវបានប្រើដើម្បីបុកប្រឆាំងនឹងការមួយនៃជញ្ជាំង (ជាពិសេសទីខាងមុខប៉ែកខាងលិច) មន្ទីរបញ្ចកោណនេះក្នុងរដ្ឋ Virginia ។ យន្តហោះទីបួនដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់ក្រុមហ៊ុន United Airlines ជើងហោះហើរ 93, មិនបានឈានដល់គោលដៅណាមួយបានធ្លាក់នៅក្នុងវាលបើកចំហមួយនៅជិតទីប្រជុំជន Shanksville រដ្ឋ Pennsylvania បន្ទាប់ពីបាត់បង់ការត្រួតពិនិត្យផ្ទៃខាងក្នុងរថយន្តលទ្ធផលនៃការប្រឈមមុខដាក់គ្នាដែលជាអ្នកដំណើរការបាននិងនាវិកប្រឆាំងនឹងកងកុម្ម៉ង់ដូភេរវកម្ម។ វាត្រូវបានគេមានគោលបំណងនៅសហរដ្ឋអាមេរិកាពីតូលដែលមានទីតាំងនៅក្នុងទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនឃគ

ការវាយប្រហារដែលត្រូវបានគេថ្កោលទោសភ្លាមថាជា "ការវាយប្រហារភេរវកម្មសាហាវយង់ឃ្នង" ដោយក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិទាំង 5 នាក់ត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈដោយការប្រើប្រាស់យន្តហោះពាណិជ្ជកម្មជាអាវុធបណ្តាលឱ្យប្រតិកម្មនៃការភ័យខ្លាចរីករាលដាលនៅទូទាំងពិភពលោកនិងជាពិសេសនៅក្នុងប្រទេស លោកខាងលិចដែលបានផ្លាស់ប្តូរចាប់តាំងពីគោលនយោបាយសន្ដិសុខអាកាសចរណ៍
# នយោបាយ

ពាក្យនយោបាយមកពាក្យផ្សំគ្នាគឺពាក្យ នយ + ឧបាយ ដែលមានន័យថាឧបាយក្នុងការណែនាំ កលល្បិច ឬមេគំនិត ដែលគេផ្តើមឡើង ដើម្បីដឹកនាំជនដទៃឱ្យប្រព្រឹត្តទៅរកទីដៅយ៉ាងនេះ ឬយ៉ាងនោះ កិច្ចការដែលទាក់ទងដោយការគ្រប់គ្រងរដ្ឋ។ ភាសាបច្ចេកទេសនយោបាយប្រែថាវិធីសាស្រ្តក្នុងការស្វែងរកអំណាចដើម្បីគ្រប់គ្រងប្រទេស។តើអ្វីទៅជាអំណាច?ក្នុងទីនេះសំដៅយកតំណែងបើក្នុងរបបគម្មុនិស្សគឺលេខាធិការឬប្រធានបក្សបើក្នុងរបបរាជានិយមគឺស្តេចឬប្រមុខរដ្ឋហើយបើក្នុងរបបប្រជាធិប្បតេយ្យបែបរដ្ដសភាគឺនាយករដ្ឋមន្រ្តីបែបប្រធានាធិបតីគឺប្រធានាធិបតីហើយបើបែបផ្សំរវាងបែបរដ្ឋសភានឹងបែបប្រធានាធិបតីគឺប្រធានាធិបតី។ក្រៅពីនោះនៅមានអំណាចបែបទាហានដែលមានមេបញ្ជាការជាដើម។ឬអាចមានអំណាចអ្វីផ្សេងទៀតដែលមានលក្ខណរៀបចំជារចនាសម្ពន្ធតាមប្រទេសនិមួយៗ។ប្រទេសកមពុជាយើងប្រើរបបប្រជាធិប្បតេយ្យបែបរដ្ឋសភា នៅក្នុងរបបរដ្ឋសភានេះដើម្បីចងអំណាចឲ្យមានតុល្យភាពស្មើគ្នានឹងអាចត្រួតពិនិត្យបាន គេបានចងជារចនាសម្ពន្ធអំណាចជា៣ឲ្យដាច់ដោយឡែកពីគ្នាគឺអំណាចនិតិបញ្ញត្តិ(រដ្ឋសភា) អំណាចនិតិប្រតិបត្តិ(រដ្ឋាភិបាល) នឹងអំណាចតុលាការ។ទាំងនេះគឺដើម្បីមិនឲ្យអំណាចប្រមូលផ្តុំទៅលើបុគ្គលឬបក្សណាមួយបាន។

## បដិវត្តន៍នយោបាយ

បដិវត្តន៍ជាច្រើនកើតមាននៅក្នុងបដិវត្តបារាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៨៩ ហើយបានកើតមានបន្តរហូតដល់សតវត្សរ៍ទី១៩ ជាកត្តាបន្ទានើក្នុងការកើតឡើងទ្រឹស្តីសង្គមវិជ្ជា។ ឥទ្ធិពលបដិវត្តន៍ទៅលើសង្គមជាច្រើន ហើយនិងលទ្ធផលនិងការផ្លាស់ប្តូរជាវិជ្ជមានជាច្រើន។ ទោះបីជាមានលទ្ធផលយ៉ាងណាក៏ដោយក៏ប៉ុន្តែឥទ្ធិពលអវិជ្ជមានកើតឡើងមានផងដែរ នៅក្នុងការប្រែប្រួលទាំងនោះ។ អ្នកប្រាជ្ញទាំងនោះត្រូវបានរំខានដោយលទ្ធផលនៃភាពវិកវរ និងច្របូកច្របល់ជាពិសេសនៅក្នុងប្រទេសបារាំង។ អ្នកប្រាជ្ញទាំងនោះមានការឯកភាពគ្នាក្នុងបំណងស្ថាបនារបៀបរាបរយសង្គម។ អ្នកប្រាជ្ញជាច្រើននៅអំឡុងពេលនោះចង់ឱ្យមានការត្រឡប់ទៅរកសន្តិភាព និងរបៀបរៀបរយដូចសម័យយុគ្គកណ្តាល។ អ្នកប្រាជ្ញខ្លះទៀតទទួលស្គាល់ការប្រែប្រួលសង្គមមិនអាចត្រឡប់ថយក្រោយបាឡើយ។ ដូច្នោះពួកគេចង់បានការផ្លាស់ប្តូរសង្គម ដែលមានមូលដ្ឋានលើរបៀបរៀបរយសង្គម ដែលត្រូវបានបដិសេដដោយបដិវត្តន៍នយោបាយនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៨ និងសតវត្សរ៍ទី១៩។ ការចាប់អារម្មណ៍នៅក្នុងរបៀបរៀបរយសង្គម ដែលជាបញ្ហាមួយ ដែលមានការចាប់អារម្មណ៍ខ្លាំងពីទ្រឹស្តីសង្គមវិជ្ជាបុរាណ។

## ឯកសារយោង
# អំពើហិង្សា

អំពើហិង្សាសំដៅយកការរំលោភបំពាន ឬបង្ខិតបង្ខំផ្លូវចិត្ត ផ្លូវកាយ ផ្លូវភេទ ផ្លូវសេដ្ឋកិច្ច រួមបញ្ចូលទាំងការប្រមាថមាក់ងាយ ការគំរាមគំហែង ការដាក់ឱ្យនៅឯកោដាច់ពីគេឯង និងការរំលោភបំពានផ្នែកជីវភាពសេដ្ឋកិច្ចពីសំណាក់បុគ្គលម្នាក់ ឬច្រើន ដើម្បីត្រួតត្រាទៅលើបុគ្គលផ្សេងៗទៀត។

## មូលហេតុនៃអំពើហិង្សា

អំពើហិង្សាកើតឡើដោយសារភាពមិនចុះសម្រុងគ្នាខាងផ្លូវកាយ ផ្លូវចិត្ត និងការចែករំលែកផលប្រយោជន៍មិនស្មើគ្នា។ អំពើហិង្សាកើតឡើងចំពោះមនុស្សគ្រប់ស្រទាប់វណ្ណៈក្នុងសង្គមមិនថា​អ្នកមាន អ្នកក្រ អ្នកមានចំណេះដឹងខ្ពស់ អ្នកមានប្រាក់ចំណូលខ្ពស់ ឬតិចឡើយ។ ភាពមិនចុះសម្រុងគ្នាខាងផ្លូវកាយ ផ្លូវចិត្ត ការខ្វែងគំនិតគ្នា ធ្វើឱ្យអារម្មណ៍មានការឈឺចាប់ ដែលឈានទៅរកការប្រើប្រាស់វិធីផ្សេងៗ ដើម្បីយកឈ្នះលើភាគីម្ខាងទៀត ដោយពុំបានគិតពីទង្វើល្អ ឬអាក្រក់ ខុសច្បាប់ក្នុងសង្គមឡើយ ។ បញ្ហានេះបណ្តាលឱ្យមានគំហឹងពុំអាចរកវិធីដោះស្រាយដោយសន្តិភាព អធ្យាស្រ័យហេតុនេះហើយឈានទៅរកការវាយដំ ការប្រើអំពើឃោរឃៅ អមនុស្សធម៌។ ម្យ៉ាងទៀតអំពើហិង្សាអាចកើតមានឡើងពីការដណ្តើមផលប្រយោជន៍គ្នា ការជួបអំពើអយុត្តិធម៌ ការដុតកំហឹង ការប្រកាន់បក្សពួក ការបរិហាកេរ្តិ៍គ្នាទៅវិញទៅមក ឬការឈានដល់ការបែកបាក់កូនចៅ ប្តីប្រពន្ធ និងក្រុមគ្រួសារ។

## ឯកសារយោង
# រដ្ឋ

**"រដ្ឋ"**ប្រជាជាតិ ឬទឹកដីមួយបានចាត់ទុកជាសហគមន៍នយោបាយដែលប្រមូលផ្តុំគ្នានៅក្រោមរដ្ឋាភិបាលមួយ។

**"រដ្ឋ"**គឺជាបណ្ដុំទៅដោយស្ថាប័ននយោបាយដែរមានរចនាសម្ព័ន្ឋមួយជាក់លាក់ក្នុងនោះមានអង្កការអំណាចនយោបាយនិងការដឹកនាំវិវត្តន៍នៅលើផែនដីណាមួយ។

### ធាតុផ្សំដើម្បីឱ្យកើតជារដ្ឋ៖

១. ទឹកដី
២.​​ ប្រជាជន
៣. អំណាចនយោបាយ
៤. អធិបតេយ្យភាព

### និរុត្តិសាស្ត្រ

**រដ្ឋ** នាម (បា​. សំ. រាម្រ្ត) ដែន, ប្រទេស។
''*និយមន័យរួមនៃពាក្យរដ្ឋ*
គឺជាសង្គមមួយ(នីតិបុគ្គលអន្តរជាតិ) ដែលមានទឹកដី ប្រជាជនរស់នៅជាអចិន្រ្តៃយ៍ និងមាននូវរបបនយោបាយមួយច្បាស់លាស់។