# ប្រ៊ុយណេ

ប្រជាជាតិប៊្រុយណេ ទ្វារនៃសន្តិភាព| Negara Brunei Darussalam (ក្សរឡាតាំង) نڬارا بروني دارالسلام
(អក្សរចាវី) |
| --- |
|
**ទង់ជាតិវរលញ្ឆករ** |
| **បាវចនា** الدائمون المحسنون بالهدى *Sentiasa membuat kebajikan dengan petunjuk Allah* "នៅចាំបម្រើក្រោមឱវាទព្រះជាម្ចាស់ជានិច្ច |
| **ភ្លេងជាតិAllah Peliharakan Sultan* "ព្រះជាម្ចាស់ប្រោសប្រណីព្រះស៊ុលតង់"Duration: 1 minute and 5 seconds.1:05 |
| ទីតាំងប្រទេសប៊្រុយណេ (ក្រហម) នៅលើភូគោល |
| រាជធានី និង ទីក្រុងធំបំផុត | បង់ដា⁠សេរីបេកាវ៉ាន់ ﻿ / ﻿ |
| ភាសាផ្លូវការ | ភាសាម៉ាឡេ |
| ភាសាទទួលស្គាល់ | ភាសាអង់គ្លេស |
| ភាសាដទៃ
 និងគ្រាមភាសាក្នុងស្រុក | * ប៊្រុយណេម៉ាឡេ
* ទូតុង
* កេដាយ៉ាន
* បឺឡេត៍
* ចិន (ហុកគាន, ហាក់កា, ចិនសម័យ និងចិនកន្តាំង) **ភាសាក្នុងស្រុក៖ មូរូត
* ឌូស៊ុន
* ប៊ីសាយ៉ាប៊្រុយណេ
 |
| អក្សរផ្លូវការ | អក្សរម៉ាឡេ អក្សរចាវី |
|  |
| ក្រុមជនជាតិ (ឆ្នាំ ២០១៩) | * ៦៥.៧% ម៉ាឡេ
* ១០.៣% ចិន
* ២៤% ជនជាតិផ្សេងៗទៀត
 |
| សាសនា (ឆ្នាំ ២០១៦) | * ៨០.៩% ឥស្លាមស៊ុននី (ផ្លូវការ)
* ៧.១% គ្រិស្តសាសនា
* ៧% ព្រះពុទ្ធសាសនា
* ៥% សាសនាផ្សេងៗទៀត (រួមទាំងជំនឿក្នុងស្រុក)
 |
| រដ្ឋាភិបាល | រដ្ឋឯកភូត រាជាធិបតេយ្យផ្តាច់ការនិយមឥស្លាម |
| - ព្រះស៊ុលតង់ និងព្រះប្រមុខរដ្ឋ នាយករដ្ឋមន្ត្រី | ហាសាណាល់ ប៊ូលគាហ៍ |
| - រជ្ជទាយាទ និងទេសរដ្ឋមន្ត្រី | អាល់មូហ៍តាឌី ប៊ីលឡា |
| នីតិបញ្ញត្តិ | ក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិ |
| និម្មិតកម្ម |
| - និម្មាបនកម្មនៃប៊្រុយណេ | ប្រ. ១៣៦៨ |
| - ចក្រភពប៊្រុយណេ | សតវត្សទី១៥–១៩ |
| - ធ្លាក់ក្រោមអាណាព្យាបាលអង់គ្លេស | ១៧ កញ្ញា ១៨៨៨ |
| - ស្ថិតក្រោមការកាន់កាប់របស់ជប៉ុន | ១ មករា ១៩៨៤ |
| - សេចក្តីប្រកាសអាស៊ាន | ៧ មករា ១៩៨៤ |
| ក្រឡាផ្ទៃ |
| - ផ្ទៃសរុប | ៥,៧៦៥ គ.ម២   (ទី១៦៤) |
| - ផ្ទៃទឹក (%) | ៨.៦ |
| ប្រជាជន |
| - ប៉ាន់ស្មាន (ឆ្នាំ ២០២០) | ៤៦០,៣៤៥ (ទី១៧៥) |
| - ជំរឿន (ឆ្នាំ ២០១៦) | ៤១៧,២៥៦ |
| - ដង់ស៊ីតេ | ៧២.១១ នាក់/គ.ម២   (ទី១៣៤) |
| GDP (PPP) | ប៉ាន់ស្មាន (ឆ្នាំ ២០១៩) |
| - សរុប | ៣៦.៨៥៤ ពាន់លានដុល្លារ (ទី១២៥) |
| - ក្នុងម្នាក់ | ៨៥,០១១ ដុល្លារ (ទី៥) |
| GDP (ចារឹក) | ប៉ាន់ស្មាន (ឆ្នាំ ២០១៩) |
| - សរុប | ១៣.៣២៥ ពាន់លានដុល្លារ (ទី១២៤) |
| - ក្នុងម្នាក់ | ៣០,២៩០ ដុល្លារ (ទី២៩) |
| HDI (២០១៩) |  ០.៨៣៨ ខ្ពស់ណាស់ · ទី៤៧ |
| រូបិយវត្ថុ | ដុល្លារប៊្រុយណេ (BND) |
| ល្វែងម៉ោង | UTC+៨ (ម៉ោងប៊្រុយណេដារូសាឡឹម) |
| បណ្ដាញចែកចាយអគ្គិសនី | ២៤០ V–៥០ Hz |
| ទិសបើកបរ | ឆ្វេង |
| កូដហៅទូរស័ព្ទ | +៦៧៣ |
| ដែនកម្រិតខ្ពស់ | .bn |
| 1. **^** ក្រោមមាត្រា ៨២៖ "ភាសាផ្លូវការ"នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញប៊្រុយណេបានចែងថា ម៉ាឡេគឺជាភាសាផ្លូវការ។
2. **^** ក្រោមមាត្រា ៨២៖ "ភាសាផ្លូវការ"នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញប៊្រុយណេបានចែងថា ភាសាអង់គ្លេសត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងឯកសារផ្លូវការផ្សេងៗ (ឯកសារផ្លូវការត្រូវមានពីរភាសា៖ ម៉ាឡេ និងអង់គ្លេស)។
3. **^** រួមមានកូដ ០៨០ នៅតំបន់ម៉ាឡេស៊ីខាងកើតផងដែរ។
 |

**ប្រទេសប៊្រុយណេ** ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា **ប៊្រុយណេដារូសាឡឹម**​ (ប្រែថា៖ ប្រ៊ុយណេ ទ្វារនៃសន្តិភាព) គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅភាគខាងជើងកោះបរនេអូក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ប៊្រុយណេមានព្រំដែនជាប់សមុទ្រចិនខាងត្បូង និងរដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់របស់ប្រទេសម៉ាឡេស៊ី។ ដែនដីប្រទេសនេះមានភូមិសាស្ត្រចែកចេញជាពីរផ្នែកដោយតំបន់លីមបាំងរបស់រដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២០ ប្រទេសប៊្រុយណេមានប្រជាជនសរុបចំនួន ៤៦០,៣៤៥ នាក់ដែលក្នុងនោះមានមនុស្សចំនួន ១០០,០០០ នាក់កំពុងរស់នៅក្នុងរាជធានីនិងជាទីក្រុងធំបំផុតក្នុងប្រទេសឈ្មោះបង់ដា⁠សេរីបេកាវ៉ាន់។ ប៊្រុយណេមានរដ្ឋាភិបាលប្រកាន់របបរាជាធិបតេយ្យផ្តាច់ការដែលដឹកនាំដោយព្រះចៅស៊ុលតង់ហើយអនុវត្តច្បាប់ទូទៅរបស់អង់គ្លេស និងច្បាប់ឥស្លាមសារីយ៉ា។

## ប្រវត្តិសាស្ត្រ

រាជាណាចក្រស៊ុលតង់នៃប៊្រុយណេធ្លាប់ជារដ្ឋមានអំនាចខ្លាំងនៅសតវត្សរ៍ទី១៤ដល់ទី១៦។ រាជាណាចក្រនេះលាតសន្ឋឹងលើកោះបរនេអូ​ទាំងមូលនិងតំបន់និរតី​ហ្វីលីពីនបច្ចុប្បន្ន។ ការមកដល់នៃពួកអឺរ៉ុបបានធ្វើអោយរាជាណាចក្រនេះទន់ខ្សោយជាបណ្ដើរៗ។ ចក្រភពប៊្រុយណេធ្លាក់ទន់ខ្សោយបំផុតនៅសតវត្សរ៍ទី១៩ ពេលដែលប្រទេសនេះបាត់បង់ដែនដីមួយភាគធំរបស់ខ្លួនទៅពួក White Rajahs នៃរដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់ រួចក៏រួមតូចនិងដាច់ជា២ដូចបច្ចុប្បន្ន។ ប៊្រុយណេស្ថិត​ក្រោម​អាណាព្យាបាលអង់គ្លេសពីឆ្នាំ ១៨៨៨ ដល់ឆ្នាំ ១៩៨៤។

មានកាបះបោរតូចមួយប្រឆាំងនឹងរាជានិយមនាទសវត្សរ៍៦០ ដែលត្រូវបង្ក្រាបដោយរាជាណាចក្ររួម។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះត្រូវបានគេអោយឈ្មោះថា **«បដិវត្តន៍ប៊្រុយណេ»** ដែលបានរួមចំនែកក្នុងការបង្អាក់ការបង្កើតសហព័ន្ឋបរនេអូខាងជើង។

## នយោបាយ

ព្រះចៅស៊ុលតង់ហាសាណាល់ បុលគៀស
**ព្រះចៅស៊ុលតង់ហាស់សាណាល់ បុលគៀស** របស់ប៊្រុយណេ (ងារនេះត្រូវបានបន្តរាប់តំនក្នុងរាជវង្ស) គឺជាប្រមុខរដ្ឋ និងជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាលប៊្រុយណេ។ ព្រះអង្គគ្រប់គ្រងប្រទេសដោយប្រឹក្សាជាមួយក្រុមប្រឹក្សាជាច្រើន និង គណរដ្ឋមន្ត្រី។ បណ្ដាញផ្សព្វផ្សាយសារពត៌មានកាន់ជើងរដ្ឋាភិបាលទាំងស្រុង។ គ្រួសាររាជវង្សនៅតែជាឋានៈដែលត្រូវបានប្រជាជនទូទាំងប្រទេសគោរព។ គ្មានអង្គការនីតិបញ្ញត្តិដែលជ្រើសឡើងដោយការបោះឆ្នោតសកលទេ។ នៅខែសីហា ២០០៤ ព្រះចៅស៊ុលតង់បានតែងតាំងសភា១ តែតាមពិតសភានោះមិនមានអំណាចគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការផ្តល់យោបល់ដល់ព្រះមហាក្សត្រទេ។

គ្មានសេរីភាពសារពត៌មានក្នុងប្រទេសប៊្រុយណេទេ។ គេកម្រឃើញការរិះគន់រដ្ឋាភិបាលឬ​ព្រះមហាក្សត្រណាស់។

## ភូមិសាស្ត្រ

ផែនទីរដ្ឋបាលប៊្រុយណេ
ប៊្រុយណេមានដែនដីដាច់ចេញជា២ផ្នែក និងមានផ្ទៃដីសរុប ៥ ៧៦៥ គ.ម២។ ប្រជាជន៩៧%រស់នៅផ្នែកខាងលិច(ផ្នែកធំ) ខណៈមានប្រជាជនតែ១ម៉ឺននាក់​ប៉ុណ្ណោះរស់នៅ​ផ្នែកខាងកើតដែលជាតំបន់ភ្នំ(ស្រុកតេមប៊ូរ៉ុង)។ ប្រជាជនសរុបមាន ៣៨៣ ០០០នាក់ ដែលក្នុងនោះ ៤៦ ០០០នាក់រស់នៅរាជធានី​បង់ដារសិរីបេហ្គាវ៉ាន់ (Bandar Seri Begawan)។ ទីក្រុងសំខាន់ៗផ្សេងទៀតមាន ទីក្រុងកំពង់ផែ មួរ៉ា ទីក្រុងផលិតប្រេងកាត សេរៀ និងទីក្រុង កូឡាបេឡៃ។

ប៊្រុយណេមានស្រុក៤គឺ៖

* បេឡៃ (Belait)
* ប៊្រុយណេ និង មួរ៉ា (Brunei and Muara)
* តេមប៊ូរ៉ុង (Temburong)
* ទូតុង (Tutong)

ប៊្រុយណេមានអាកាសធាតុត្រូពិចអេក្វាទ័រ ដោយមានសីតុណ្ហភាពខ្ពស់ សំនើមខ្ពស់ សំបូរកំដៅថ្ងៃនិងភ្លៀង។

### អាកាសធាតុ

បង់ដារសិរីបេហ្គាវ៉ាន់ទទួលរងនូវអាកាសធាតុត្រូពិចសើម​។ សីតុណ្ហភាពមធ្យមប្រចាំគឺ ២៣,៦ °C ជាសីតុណ្ហភពខែក្តៅជាមធ្យម ២៩,៤°C និង ខែត្រជាក់ជាមធ្យម ២១°C ។

| ខែ | មករា | កុម្ភៈ | មិនា | មេសា | ឧសភា | មិថុនា | កក្តដា | សីហា | កញ្ញា | តុលា | វិចិ្ឆកា | ធ្នូ | ឆ្នាំ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| អតិបរមាមធ្យម (°C)  | ១៩  | ១៨  | ២១  | ២៥  | ២៨  | ៣២  | ៣៤  | ៣៣  | ៣១  | ២៧  | ២៤  | ២១  | **-**  |
| អប្បបរមាមធ្យម (°C)  | ១២  | ១២  | ១៤  | ១៧  | ២១  | ២៣  | ២៦  | ២៤  | ២៣  | ១៩  | ១៧  | ១៤  | **-**
 |
| កំរិតទឹកភ្លៀង (mm) | ៨៦ | ១៣៥ | ១៧៨ | ១៧០ | ២៣១ | ២៩០ | ២៤៨ | ៣០៥ | ២៤៤ | ១២២ | ៦៦ | ៧១ | **២១២៩** |

## សេដ្ឋកិច្ច

ប៊្រុយណេជាប្រទេសតូចតែមាន។ ចំនួលពាក់កណ្ដាលបានមកពីផលិតកម្មប្រេងកាតឆៅនិងឧស្ម័នធម្មជាតិ។ រដ្ឋាភិបាលផ្ដល់នូវសេវាសុខភាព ស្បៀងអាហារ និងទីជំរក។ រដ្ឋមានគំរោងនាពេលអនាគតក្នុងការលើកកំពស់ពលកម្មការងារ កាត់បន្ថយអត្រានៃភាពអត់ការងារធ្វើ ពង្រឹងវិស័យធនាគារនិងទេសចរណ៍ និងពង្រីកមូលដ្ឋានសេដ្ឋកិច្ច។ ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍ជាតិភូមិន្ទប៊្រុយណេ (Royal Brunei) កំពុងព្យាយាមធ្វើអោយប៊្រុយណេក្លាយជាច្រកឆ្លងកាត់អន្តរជាតិរវាងអឺរ៉ុប និងអូស្ត្រាលី/ញូហ្សៀលែន។

### វិស័យសុខាភិបាល

ប៊្រុយណេផ្ដល់សេវាសុខភាពឥតគិតថ្លៃដល់ពលរដ្ឋទាំងអស់ តាមរយៈមន្ទីរពេទ្យសាធារណៈ។ មកទល់ឆ្នាំ២០០៨ គ្មានមន្ទីរពេទ្យណាមួយនៅប៊្រុយណេ​ដែល​ទទួល​បានការទទួលស្គាល់​ការថែទាំសុខភាពអន្តរជាតិទេ។ បច្ចុប្បន្នគ្មានសាលាវេជ្ជសាស្ត្រនៅក្នុងប្រទេសទេ។ អ្នកដែលមានបំនងក្លាយ​ជាគ្រូពេទ្យត្រូវតែទៅ​សិក្សានៅបរទេស។ ដើម្បីធានាបាននូវការថែទាំសុខភាពសាធារណៈ រដ្ឋចាំបាច់ត្រូវជួលគ្រូពេទ្យមានជំនាញពីបរទេស។ សាលាគិលានុបដ្ឋាយិកា​មួយត្រូវបាន​បង្កើតក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៣។

## ប្រជាសាស្ត្រ និងវប្បធម៌

ប្រហែល២ភាគ៣នៃប្រជាជនប៊្រុយណេមានដើមកំនើតពីជនជាតិម៉ាឡេ។ ភាសាផ្លូវការគឺភាសាម៉ាឡេ និង ភាសាអង់គ្លេស។ មានប្រជាជននិយាយភាសាចិនមួយក្រុមតូចដែរ។

សាសនាឥស្លាមជាសាសនារបស់រដ្ឋ។ សាសនាផ្សេងទៀតមាន ពុទ្ឋសាសនា និង គ្រឹស្តសាសនា និងសាសនាជនជាតិដើមតូចៗជាច្រើនទៀតនៅតំបន់ដាច់ស្រយ៉ាល។

ប៊្រុយណេហាមមិនអោយមានការជួញដូរនិងការផឹកគ្រឿងស្រវឹងជាសាធារណៈទេ។ ជនបរទេសនិងជនមិនមែនមូស្លីមត្រូវបានអនុញ្ញាត​អោយយកចូលជា​អតិបរមា ១២កំប៉ុងចំពោះស្របៀ និងចំនុះ២លីតចំពោះគ្រឿងស្រវឹងផ្សេងទៀត។ តាំងពីមានការហាមឃាត់នោះមក ហាងស្រានិងបារទាំងអស់ត្រូវបានបង្ខំ​អោយបិទទ្វារ។ ទោះជាបែបនេះក៏ដោយ នៅមានភោជនីយដ្ឋានមួយចំនួននៅតែផ្ដល់សេវាកម្មគ្រឿងស្រវឹង​ក្នុងប៉ាន់តែ ដោយខុសច្បាប់។

### ក្រុមជនជាតិ

* ជនជាតិម៉ាឡេ៖ ៦៦,៣%
* ជនជាតិចិន៖ ១១,២%
* ម្ចាស់ស្រុក៖ ៣,៤%
* ផ្សេងៗទៀត៖ ១៩,១% (ការប៉ាន់ប្រមាណនៅឆ្នាំ២០០៤)

## ឯកសារយោង

## តំណភ្ជាប់ក្រៅ

* Wikivoyage - Brunei (អង់គ្លេស)
*  Archived 2008-10-26 at the វេយប៊ែខ ម៉ាស៊ីន.
*