Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ស៊ូម៉ូ

ចំពោះការប្រើប្រាស់ផ្សេងទៀត សូមមើល Sumo (disambiguation)។

ស៊ូម៉ូ (相撲)| A sumo match (*tori-kumi*) between *yokozuna* Asashōryū (left) and *komusubi* Kotoshōgiku in January 2008 |
| Focus | Clinch fighting |
| Hardness | Full contact |
| Country of origin | ជប៉ុន |
| Ancestor arts | Tegoi |
| Descendant arts | Jujutsu, Jieitaikakutōjutsu |
| Olympic sport | No, but IOC recognized |
| Official website | sumo.or.jp/En/ |

**ស៊ូម៉ូ** (相撲, *sumō*, ទំព័រគំរូ:IPA-ja, ទំព័រគំរូ:Lit) គឺជាទម្រង់នៃការប្រកួតចំបាប់ទំនាក់ទំនងពេញលក្ខណៈដែល រីគីស៊ី (អ្នកចំបាប់) ព្យាយាមបង្ខំដៃគូប្រកួតរបស់គេអោយចេញពីរង្វង់មូល (ដូក្យូ) ឬចូលទៅប៉ះនឹងដីជាមួយនឹងផ្នែករាងកាយណាមួយក្រៅពីបាតជើងរបស់គាត់ (ជាធម្មតាដោយ បោះ រុញ ឬ រុញ គេចុះក្រោម)។

## ឯកសារយោង
# យន្តហោះអត្តឃាតកាមីកាហ្សេ

យន្តហោះអត្តឃាតកាមីកាហ្សេបានបុកចូលទៅក្នុងនាវាចម្បាំងរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅខែឧសភាឆ្នាំ ១៩៤៥
កាមីកាហ្សេគឺជា ក្រុមអ្នកបើកយន្តហោះដែលផ្ទុកទៅដោយគ្រាប់បែក ដោយមានគោលបំណងក្នុងការកម្ទេចនាវាសត្រូវដោយធ្វើអត្តឃាតទៅជាមួយយន្តហោះ ក្រុមអ្នកបើកយន្តហោះទាំងអស់នោះ ស្ថិតក្នុង **កងវាយប្រហារពិសេសជប៉ុន** ដែលបានបង្កើតនៅឆ្នាំ ១៩៤៤ អំឡុងពេលដែលជប៉ុនចុះខ្សោយ មានអ្នកបើកយន្តហោះអត្តឃាតប្រមាណ ៣,៨០០ បានស្លាប់ ក្នុងអំឡុងសង្រ្គាមដែល សម្លាប់ទាហាន ពួកសម្ព័ន្ធមិត្តប្រមាណ ៧,០០០ យន្តហោះ គេបានគិតថា វាអាចនិងត្រូវគេ ផលិត ឬ កែច្នៃ សម្រាប់ផ្ទុកគ្រាប់បែក ប្រមាណជា ១៩%នៃការវាយប្រហារដោយកាមីកាហ្សេទទួលបានជោគជ័យ ប្រជាជនជប៉ុនបានយល់ឃើញថា ប្រតិបត្តិការនេះជា ការលះបង់ដើម្បីជាតិ និងជាមនុស្សគួរអោយគោរពបំផុត ដោយការជាផ្នែកមួយនៃវប្បធម៍ផងដែល ដោយគេថាការស្លាប់ក្នុងសង្គ្រាមគឺមានតម្លៃជាងរស់ដោយសារក៏ចាប់ខ្លួន

ជប៉ុនបានប្រើប្រាស់ ឧបករណ៍អត្តឃាតផ្សេងៗផងដែល ដូចជា នាវាមុជទឹកអត្តឃាត ឬ មីសុីលអត្តឃាតក្រាមទឹក ហើយនិងទូកអត្តឃាត យុត្តសាស្រ្ដនេះត្រូវបាន ផ្ដល់គំនិតដោយ លោក អូនីសុី តាគីជីរូ

អ្នកបើកយន្តហោះអត្តឃាតកាមីកាហ្សេ
# ហុងស្ស៊ូ

ហុងស្ស៊ូ| ឈ្មោះក្នុងស្រុក: 本州 |
| --- |
| រូបភាពផ្កាយរណបរបស់ហុងស្ស៊ូ |
|  |
| ភូមិសាស្ត្រ |
| ទីតាំង | ជប៉ុន |
| កូអរដោនេ | ﻿ / ﻿ |
| ប្រជុំកោះ | ប្រជុំកោះជប៉ុន |
| ផ្ទៃដី | ២២៧,៩៦០ km២ (**Expression error: Unrecognized punctuation character "".** sq mi) |
| ចំណាត់ថ្នាក់ផ្ទៃដី | ទី៧ |
| ប្រវែង | ១៣០០ km (៨១០ mi) |
| ទទឹង | Conversion error: Value "៥០" must be a number |
| ឆ្នេរ | ១០០៨៤ km (៦២៦៥.៩ mi) |
| រយៈកម្ពស់ខ្ពស់បំផុត | ៣៧៧៦ m (១២៣៨៨ ft) |
| ចំណុចខ្ពស់បំផុត | ភ្នំហ្វឹជី |
| រដ្ឋបាល |
| **ជប៉ុន** |
| អនុខេត្ត |
ថូហុគឹ
* ខេត្តអាគីតា
* ខេត្តអាអូម៉ូរី
* ខេត្តហ្វូគូស៊ីម៉ា
* ខេត្តអ៊ីវ៉ាតិ
* ខេត្តមីយ៉ាហ្គិ
* ខេត្តយ៉ាម៉ាហ្កាតា
* ---

ខាន់តូ
* ខេត្តឈីបា
* ខេត្តហ្គឺនម៉ា
* ខេត្តអ៊ីបារ៉ាគិ
* ខេត្តខាណាហ្កាវ៉ា
* ខេត្តសៃតាម៉ា
* ខេត្តតូឈិហ្គិ
* តូក្យូ
* ---

ឈឺប៊ឹ
* ខេត្តអៃឈិ
* ខេត្តហ្វុគុអ៊ិ
* ខេត្តហ្គីហ្វុ
* ខេត្តអ៊ីស៊ីកាវ៉ា
* ខេត្តណាហ្កាណុ
* ខេត្តនីហ្កាតា
* ខេត្តស៊ីហ្ស៊ឹអូកា
* ខេត្តតុយ៉ាម៉ា
* ខេត្តយ៉ាម៉ាណាស៊ិ
* ---

ខាន់សៃ
* ខេត្តហ្យូហ្គោ
* ខេត្តក្យូតុ
* ខេត្តមីអិ
* ខេត្តណារ៉ា
* ខេត្តអូសាកា
* ខេត្តស៊ីហ្កា
* ខេត្តវ៉ាកាយ៉ាម៉ា
* ---

ឈឺហ្កុគឹ
* ទំព័រគំរូ:ទិន្នន័យប្រទេស ហ៊ីរ៉ូស៊ីម៉ា
* ទំព័រគំរូ:ទិន្នន័យប្រទេស អូកាយ៉ាម៉ា
* ទំព័រគំរូ:ទិន្នន័យប្រទេស ស៊ីម៉ាណិ
* ទំព័រគំរូ:ទិន្នន័យប្រទេស តុតតុរិ
* ទំព័រគំរូ:ទិន្នន័យប្រទេស យ៉ាម៉ាហ្គូជី
* ---
 |
| ការតាំងទីលំនៅធំបំផុត |  តូក្យូ (pop. ១៤,០៤៣,២៣៩) |
| ប្រជាសាស្រ្ត |
| ចំនួនប្រជាជន | ១០៤,០០០,០០០ (២០១៧) |
| ដង់ស៊ីតេ​ប្រជាជន | ៤៤៨ /km២ (១១៦០ /sq mi) |
| ក្រុមជនជាតិ | ជប៉ុន |
| ព័​ត៍​មាន​បន្ថែម |
| * ម៉ោងស្តង់ដារជប៉ុន (UTC+9)
 |

**កោះហុងស្ស៊ូ** (本州, *Honshū*), ឈ្មោះជាប្រវត្តិសាស្ត្រ **ហុងដូ** (本土), គឺជាកោះធំជាងគេ និងមានប្រជាជនច្រើនជាងគេនៅប្រទេសជប៉ុន​ មានទីតាំងនៅភាគខាងត្បូងរបស់ហុកកៃដូឆ្លងកាត់ច្រកត្ស៊ឹការឹ ភាគខាងជើងរបស់កោះស៊ិកុគឹឆ្លងកាត់សមុទ្រក្នុង និងភាគឦសានរបស់កោះឃ្យូស្ស៊ូឆ្លងកាត់ច្រកខាន់ម៉ុង កោះបំបែកសមុទ្រជប៉ុន ដែលស្ថិតនៅខាងជើង និងខាងលិច ពីមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកខាងជើងទៅខាងត្បូង និងខាងកើត ជាកោះធំជាងគេទី ៧ នៅលើពិភពលោក និងមានប្រជាជនច្រើនជាងគេទីពីរបន្ទាប់ពីកោះជ្វារបស់ឥណ្ឌូនេស៊ី

កោះហុងស្ស៊ូមានប្រជាជនចំនួន ១០៤ លាននាក់គិតត្រឹមឆ្នាំ ២០១៧ ស្មើនឹង ៨១,៣% នៃប្រជាជនជប៉ុនទាំងមូល ហើយភាគច្រើនប្រមូលផ្តុំនៅតំបន់ឆ្នេរ និងវាលទំនាប ប្រហែល ៣០% នៃប្រជាជនសរុបរស់នៅតំបនតូក្យូធំនៅលើវាលទំនាបខាន់តូ ជាមជ្ឈមណ្ឌលប្រវត្តិសាស្ត្រនៃអំណាចវប្បធម៌ និងនយោបាយរបស់ជប៉ុន កោះនេះរួមមានរាជធានីរបស់ប្រទេសជប៉ុនកាលពីអតីតកាលមួយចំនួនរួមទាំងក្យូតុ, ណារ៉ា, និងកាម៉ាគឹរ៉ា ភាគច្រើនរបស់ច្រាំងខាងត្បូងរបស់កោះនេះបង្កើតបានជាផ្នែករបស់ក្រវ៉ាត់ថៃហេយ៉ូ មហាទីក្រុងដែលលាតសន្ធឹងលើកោះជប៉ុនជាច្រើន ហុងស្ស៊ូមានភ្នំខ្ពស់បំផុតរបស់ប្រទេសជប៉ុន ភ្នំហ្វឹជិ និងបឹងប៊ីវ៉ា ជាបឹងធំជាងគេ

ឧស្សាហកម្មភាគច្រើនរបស់ប្រទេសជប៉ុនមានទីតាំងនៅខ្សែក្រវាត់មួយដែលរត់តាមបណ្តោយឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងត្បូងរបស់កោះហុងស្ស៊ូ ពីទីក្រុងតូក្យូ ដល់ទីក្រុងណាហ្គោយ៉ា, ក្យូតុ, អូសាកា, កូបិ, និងទីក្រុងហ៊ីរ៉ុស៊ិម៉ា ផ្ទុយទៅវិញ សេដ្ឋកិច្ចនៅតាមបណ្តោយឆ្នេរភាគពាយព្យនៃសមុទ្រជប៉ុនគឺភាគច្រើនពឹងផ្អែកលើការនេសាទ និងកសិកម្ម កោះនេះត្រូវបានតភ្ជាប់ទៅកោះជប៉ុនធំៗចំនួនបីផ្សេងទៀតដោយស្ពាន និងផ្លូវរូងក្រោមដីជាច្រើន អាកាសធាតុរបស់កោះគឺសើម និងស្រាល

## ឯកសារយោង
# ក្រុងហាកុណិ (ខេត្តកាណាហ្គាវ៉ា)

**ហាកុណិ** ជាក្រុង ឫ ទីប្រជុំជនមួយ ក្នុងស្រុកអាស៊ីហ្គារ៉ាស៉ីម៉ុ ខេត្តកាណាហ្គាវ៉ា ប្រទេសជប៉ុន។ គិតត្រឹមខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១២ ទីក្រុងនេះមានប្រជាជន ១៣៤៩២នាក់ និង មានដង់ស៉ីតេប្រជាជន ១៤៤នាក់ ក្នុង១គ.ម²។ ក្រឡាផ្ទៃសរុបគឺ ៩២,៨២km²។ ហាកុណិត្រូវបានជ្រើសរើសជាឧទ្យាន Geopark ដោយអង្គការយូណេស្កូ ។
# ខេត្តអាអូម៉ូរី

| ខេត្តអាអូម៉ូរី 青森県 |
| --- |
| ខេត្ត |
| ភាសាជប៉ុន |
|  • ជប៉ុន | 青森県 |
|  • រ៉ូម៉ាជី | *Aomori-ken* |
|  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  **ទង់** |  **និមិត្តសញ្ញា** |

 |
| Location of ខេត្តអាអូម៉ូរី |
| ប្រទេស |  ជប៉ុន |
| តំបន់ | ថូហុគឹ |
| កោះ | ហុងស្ស៊ូ |
| ការបង្កើតជាផ្នែកមួយរបស់ខេត្តមុត្ស៊ឹ | ប្រហែលឆ្នាំ 1094 |
| ត្រូវបានបង្កើតឡើងជាផ្នែកមួយរបស់ខេត្តរិគឹអូ | 7 ធ្នូ 1868 |
| ការបង្កើតខេត្តអាអូម៉ូរី | 4 កញ្ញា 1871 |
| រដ្ឋធានី | អាអូម៉ូរី |
| ផ្នែករង |
បញ្ជី
* ស្រុក: 8 ស្រុក
* ក្រុង​: 40 ក្រុង​
 |
| រដ្ឋាភិបាល |
|  • អភិបាល | ស៊ីងហ្គោ មិមុរ៉ា |
| ផ្ទៃក្រឡា |
|  • សរុប | ៩៦៤៥.៦៤ គម2 (៣.៧២៤ ម៉ាយ ការ) |
| ចំណាត់ថ្នាក់ផ្ទៃក្រឡា | ទី 8 |
| កម្ពស់ខ្ពស់បំផុត | ១៦២៤.៧ m (៥៣៣០ ft) |
| កម្ពស់ទាបបំផុត | ០ m (០ ft) |
| ប្រជាជន (1 តុលា 2020) |
|  • សរុប | ១,២៣៧,៩៨៤ |
|  • ចំណាត់ថ្នាក់ | ទី 31 |
|  • សន្ទភាព | ០.១៣/km2 (០.៣៣/sq mi) |
|  • គ្រាមភាសា | ណាន់ប៊ឹ・ត្ស៊ឹហ្គារឹ |
| ប្រជានាម | ជនជាតិអាអូម៉ូរី |
| ក្រមអ.ម.អ. ៣១៦៦ | JP-02 |
| រយៈបណ្តោយ | 139°30′ E to 141°41′ E |
| រយៈទទឹង | 40°12′ N to 41°33′ N |
| គេហទំព័រ | pref.aomori.lg.jp |

**ខេត្តអាអូម៉ូរី** (青森県, *Aomori-ken*, អាអុម៉ុរិកិង) គឺជាខេត្តរបស់ប្រទេសជប៉ុននៅតំបន់ថូហុគឹ រាជធានីរបស់ខេត្ត ទីក្រុងធំជាងគេនិងឈ្មោះជាទីក្រុងគឺទីក្រុងអាអូម៉ូរី អាអូម៉ូរីគឺជាខេត្តភាគខាងជើងបំផុតនៅលើកោះសំខាន់របស់ប្រទេសជប៉ុន កោះហុងស្ស៊ូ និងមានព្រំប្រទល់ជាប់មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកខាងកើត ខេត្តអ៊ិវ៉ាតិទៅភាគអាគ្នេយ៍ ខេត្តអាគីតាទៅភាគនិរតី សមុទ្រជប៉ុននៅភាគខាងលិច និងហុកកៃដូឆ្លងកាត់ច្រកត្ស៊ឹហ្គារុទៅភាគខាងជើង ខេត្តអាអូម៉ូរីគឺជាខេត្តធំជាងគេទី 8 ជាមួយនឹងផ្ទៃដី 9,645.64 គីឡូម៉ែត្រ​ការ៉េ (3,724.20 ម៉ាយការ៉េ) និងខេត្តទី 31 ដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេ ជាមួយនឹងមនុស្សជាង 1.2 លាននាក់ ប្រហែល 45 ភាគរយរបស់អ្នកស្រុករបស់ខេត្តអាអូម៉ូរីរស់នៅក្នុងទីក្រុងស្នូលពីររបស់ខ្លួន អាអូម៉ូរីនិងហាឈិណុហិ ដែលស្ថិតនៅលើវាលទំនាបឆ្នេរសមុទ្រ ភាគ​ច្រើន​នៃ​ខេត្ត​ត្រូវ​បាន​គ្រប​ដណ្តប់​ដោយ​ជួរ​ភ្នំ​ព្រៃ​ឈើ ជាមួយនឹងមជ្ឈមណ្ឌលប្រជាជនកាន់កាប់ជ្រលងភ្នំ និងវាលទំនាប អាអូម៉ូរីគឺជាខេត្តដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេទីបីនៅក្នុងតំបន់ថូហុគឹ បន្ទាប់ពីខេត្តមីយ៉ាហ្គិ និងខេត្តហ្វូគូស៊ីម៉ា ភ្នំអ៊ិវ៉ាគិ ជាភ្នំភ្លើងផ្សំ (Stratovolcano) ដែលសកម្ម គឺជាចំណុចខ្ពស់បំផុតរបស់ខេត្ត ដែលមានកម្ពស់ជិត 1,624.7 ម៉ែត្រ (5,330 ហ្វីត)

មនុស្សបានរស់នៅក្នុងខេត្តនេះយ៉ាងហោចណាស់ 15,000 ឆ្នាំមកហើយ ហើយភស្តុតាងចំណាស់បំផុតនៃគ្រឿងស្មូននៅក្នុងប្រទេសជប៉ុនត្រូវបានរកឃើញនៅយុគសម័យចូម៉ុង ទីតាំងបុរាណវត្ថុអូដៃយ៉ាម៉ាម៉ុតុទី​១​ បន្ទាប់ពីការគ្រប់គ្រងជាច្រើនសតវត្សដោយត្រកូលណាន់ប៊ឹនិងត្ស៊ឹហ្គារឹ ខេត្តនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងពីភាគខាងជើងរបស់ខេត្តមុត្ស៊ឹកំឡុងពេលការស្តារឡើងវិញមេជី ទោះបីជាខេត្តនេះនៅតែគ្រប់គ្រងដោយឧស្សាហកម្មវិស័យបឋមក៏ដោយ​ បម្រើជាមជ្ឈមណ្ឌលដឹកជញ្ជូនផងដែរ ដោយសារទីតាំងរបស់វានៅភាគខាងជើងរបស់កោះហុងស្ស៊ូ

## ប្រវត្តិ

## ភូមិសាស្ត្រ

### ទីក្រុងនិងភូមិ

|    ទីក្រុង នៅក្នុងខេត្តអាអូម៉ូរិ Source: |
| --- |
|  | ចំណាត់ថ្នាក់លេខ |  | ប្រជ. |  |
|  Aomori  ហាជីណុហិ | 1 | Aomori | 275,192 |  ហ៊ិរ៉ុសាគិ  តូវ៉ាដា |
| 2 | ហាជីណុហិ | 223,415 |
| 3 | ហ៊ិរ៉ុសាគិ | 168,466 |
| 4 | តូវ៉ាដា | 60,378 |
| 5 | មឹត្ស៊ឹ | 54,103 |
| 6 | ហ្គោស្សូហ្គាវ៉ារ៉ា | 51,415 |
| 7 | មីសាវ៉ា | 39,152 |
| 8 | គុរ៉ុអ៊ិស្ស៊ិ | 31,946 |
| 9 | ត្ស៊ឹហ្គារឹ | 30,934 |
| 10 | ហ៊ីរ៉ាកាវ៉ា | 30,567 |

## ឯកសារយោង
# Hanshin Tiges

ក្រុម Hanshin Tigers គឺជាក្រុមកីឡាបេស្បលជប៉ុន។

## ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ឈុតឆាកប្រកួត
ក្រុម Hanshin Tigers គឺជាក្រុមកីឡាបេស្បលដ៏ពេញនិយមបំផុតនៅក្នុងប្រទេសជប៉ុន។
# មហាអំណាច

មហា​អំណាច​ត្រូវ​បាន​គេ​ទទួល​ស្គាល់​នៅ​ក្នុង​រចនាសម្ព័ន្ធ​អន្តរជាតិ​ដូច​ជាក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ ។
**មហាអំណាច** គឺជារដ្ឋអធិបតេយ្យមួយ ដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាមានសមត្ថភាព និងជំនាញដើម្បីបញ្ចេញឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនលើមាត្រដ្ឋានសកល។ មហាអំណាចមានចរិតលក្ខណៈកម្លាំងយោធា និងសេដ្ឋកិច្ច ក៏ដូចជាឥទ្ធិពលការទូត និង អំណាចខ្សោយ ដែលអាចបណ្តាលឱ្យមហាអំណាចកណ្តាល ឬ តូច ពិចារណាគំនិតរបស់មហាអំណាចមុននឹងធ្វើសកម្មភាពរបស់ខ្លួន។ អ្នកទ្រឹស្តីទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ បានសន្មតថាស្ថានភាពអំណាចដ៏អស្ចារ្យអាចត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈទៅជាសមត្ថភាពថាមពល ទិដ្ឋភាពលំហ និងវិមាត្រស្ថានភាព។

ខណៈពេលដែលប្រទេសមួយចំនួនត្រូវបានចាត់ទុកថាជាមហាអំណាច មានការជជែកវែកញែកយ៉ាងសន្ធឹកសន្ធាប់លើលក្ខណៈវិនិច្ឆ័យពិតប្រាកដនៃឋានៈមហាអំណាច។ តាមប្រវត្តិសាស្ត្រ ស្ថានភាពនៃមហាអំណាចត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការនៅក្នុងអង្គការនានា ដូចជា សភាក្រុងវីយែន ឬ ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ ។ ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិឃ្វីនណាតូ ក្រុមក្រុមប្រទេសទាំងប្រាំពីរ ក្រុម ប្រ៊ិក និង ក្រុមទំនាក់ទំនង ទាំងអស់ត្រូវបានពិពណ៌នាថាជាការប្រគុំតន្ត្រីមហាអំណាច។

ពាក្យថា "មហាអំណាច" ត្រូវបានប្រើជាលើកដំបូងដើម្បីតំណាងឱ្យមហាអំណាចដ៏សំខាន់បំផុតនៅអឺរ៉ុប ក្នុងកំឡុងសម័យក្រោយណាប៉ូឡេអុង ។ "មហាអំណាច" បានបង្កើត " ក្សមង្គិភាពអឺរ៉ុប " ហើយបានទាមទារសិទ្ធិក្នុងការអនុវត្តរួមគ្នានៃសន្ធិសញ្ញាក្រោយសង្គ្រាម។ ការបង្កើតជាផ្លូវការនៃការបែងចែករវាងមហាអំណាចតូច និងមហាអំណាចបានកើតឡើងជាមួយនឹងការចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាឆ្ឆាំម៉ន ក្នុងឆ្នាំ១៨១៤ ។ ចាប់​តាំង​ពី​ពេល​នោះ​មក តុល្យភាព​អំណាច ​អន្តរជាតិ​បាន​ផ្លាស់​ប្តូរ​ជា​ច្រើន​ដង ភាគច្រើន​បំផុត​ក្នុង​អំឡុង ​សង្គ្រាម​លោក​លើក​ទី១ និង ​សង្គ្រាម​លោក​លើក​ទី២ ។ នៅក្នុងអក្សរសិល្ប៍ ពាក្យជំនួសសម្រាប់អំណាចដ៏អស្ចារ្យ ច្រើនតែជាមហាអំណាចពិភពលោក ឬមហាអំណាច។

## ឯកសារយោង
# ថ្នាក់ពាក្យ

នៅ​ក្នុង​ភាសា​ណា ក៏​តែង​តែ​មាន​ចែក​ថ្នាក់​នៃ​ពាក្យ​ទាំង​អស់។ ការ​ធ្វើ​បែប​នេះ​គឺ​ជា​ក្បួន​វេយ្យាករណ៍​មួយ ដែល​អាច​ឲ្យ​ជនជាតិ​នោះ ប្រើ​ប្រាស់​ភាសា​បាន​យ៉ាង​ត្រឹម​ត្រូវ តាម​ក្បួន​ខ្នាត​ផង​ដែរ។ តួយ៉ាង​ក្នុង​ភាសា​ខ្មែរ​យើង​ក៏​មាន​ផង​ដែរ។ ថ្នាក់​ពាក្យ​ក្នុង​ភាសា​ខ្មែរ​យើង មាន​ចំនួន​៨ គឺ៖ (ការអះអាងបែបនេះមិនទាន់គ្រប់ជ្រុងជ្រោយនៅឡើយទេដោយហេតុថាមិនមែនគ្រប់ពាក្យខ្មែរដែលមានសុទ្ធតែអាចចាត់ចូលទៅក្នុងថ្នាក់ពាក្យទាំង៨នេះទេ។ដូចនេះសូមអ្នកនិពន្ធពិនិត្យសារជាថ្មីម្ដ

1. ទិន្នន័យ
2. អាចម៍ផ្កាយ
3. សូលុយស្យូង
4. កិរិយាសព្ទ
5. បរិយាក
6. សេតស្រ្ទីម

## [[ អត្ថបទ​ទាក់​ទង[a]]

* វេយ្យាករណ៍
* វេយ្យាករណ៍ភាសាខ្មែរ
# អ៊ីនឆុន

| អ៊ីនឆុន 인천시 |
| --- |
| ទីក្រុងមហានគរ |
| ទីក្រុងមហានគរអ៊ីនឆន 인천광역시 |
| ឈ្មោះភាសាកូរ៉េ |
|  • ហាន់ហ្គឹល | 인천광역시 |
|  • ហាន់ចា | 仁川廣域市 |
|  • Revised Romanization | Incheon Gwang-yeoksi |
|  • McCune-Reischauer | Inch'ŏn Kwang'yŏkshi |
|  |
|  |
| [[File:[[File:|Incheon International Airport|144px]]
ទ្រនិចនាឡិកាពីលើ: ស្រុកពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិសុងដូ, ស្រុកមីឈូហុល, កីឡដ្ឋានបាល់ទាត់អ៊ីនឆុន, ស្ពានអ៊ីនឆុន, កំពង់ផែអ៊ីនឆុន, អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិអ៊ីនឆុន|250px|none|alt=|ជើងមេឃនៃអ៊ីនឆុន]] |
|

|  |
| --- |
|  **ទង់** |

 |
|

[[file:បាន​រក​ឃើញ​រង្វិលជុំ​របស់ទំព័រគំរូ​៖ ទំព័រគំរូ:Location map+|240px|អ៊ីនឆុន is located in បាន​រក​ឃើញ​រង្វិលជុំ​របស់ទំព័រគំរូ​៖ ទំព័រគំរូ:Location map+]]<div style="position: absolute; z-index: 2; top: **Expression error: Unexpected < operator.**%; left: **Expression error: Unexpected < operator.**%; height: 0; width: 0; margin: 0; padding: 0;">[[File:

[[file:ទំព័រគំរូ:Location map mark|240px|អ៊ីនឆុន is located in ទំព័រគំរូ:Location map mark]]បាន​រក​ឃើញ​រង្វិលជុំ​របស់ទំព័រគំរូ​៖ ទំព័រគំរូ:Location map~
អ៊ីនឆុន (ទំព័រគំរូ:Location map mark)

|6x6px|អ៊ីនឆុន|link=|alt=]]<div style="font-size: 90%; line-height: 110%; z-index:90; position: relative; top: -1.5em; width: 6em; **Expression error: Unexpected < operator.**">អ៊ីនឆុន |
| ប្រទេស |  កូរ៉េខាងត្បូង |
| តំបន់ | រដ្ឋធានីសេអ៊ូល |
| ផ្នែករង |
បញ្ជី[បង្ហាញ]
* **8 ខណ្ឌ ("gu") ខណ្ឌប៊ូផ្យុង (부평구; 富平區)
* ខណ្ឌដុង (동구; 東區)
* ខណ្ឌគ្យេយ៉ាង (계양구; 桂陽區)
* ខណ្ឌជុង (중구; 中區)
* ខណ្ឌមីឈូហុល (미추홀구; 彌鄒忽區)
* ខណ្ឌណាំដុង (남동구; 南洞區)
* ខណ្ឌស (서구; 西區)
* ខណ្ឌយ៉ុនស៊ូ (연수구; 延壽區)
*
* **2 ស្រុក ("gun") ស្រុកកាំងហ្វា (강화군; 江華郡)
* ស្រុកអុងជីន (옹진군; 甕津郡)
 |
| រដ្ឋាភិបាល |
|  • ប្រភេទ | អភិបាលក្រុង-ក្រុមប្រឹក្សា |
|  • អភិបាលក្រុង | ផាក ណាំឈុន (គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ) |
|  • ស្ថាប័ន | ក្រុមប្រឹក្សាទីក្រុងមហានគរអ៊ីនឆុន |
| ផ្ទៃក្រឡា |
|  • សរុប | ១០៦២.៦៣ គម2 (៤១០.២៨ ម៉ាយ ការ) |
| ប្រជាជន (កុម្ភៈ 2020) |
|  • សរុប | ២,៩៥៤,៩៥៥ |
| ល្វែងម៉ោង | ម៉ោងស្តង់ដារប្រទេសកូរ៉េ (ម.ស.ស.+9) |
| គ្រាមភាសា | ក្យង់គី |
| ផ្កា | កុលាប |
| ដើមឈើ | Tulip tree |
| បក្សី | សត្វក្រៀល |
| គេហទំព័រ | Official website (English) |

**អ៊ីនឆុន** (កូរ៉េ: 인천; ហាន់ចា: 仁川; RR: *Incheon*; ប្រែតាមតាមព្យញ្ជនៈ "ទន្លេចិត្តល្អ"), ឈ្មោះពីមុន **ជេមុលផូ** (제물포, Jemulpo) រហូតដល់រយៈពេលក្រោយឆ្នាំ 1910 ជាផ្លូវការ ទីក្រុងមហានគរអ៊ីនឆុន (인천광역시), គឺជាទីក្រុងមួយស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង ជាប់ព្រំដែនសេអ៊ូល និងខេត្តក្យង់គីខាងកើត រស់នៅតាំងពីយុគថ្មរំលីង អ៊ីនឆុនជាផ្ទះសម្រាប់មនុស្សត្រឹមតែ 4,700 នៅពេលដែលវាបានក្លាយជាកំពង់ផែអន្តរជាតិក្នុងឆ្នាំ 1883 សព្វថ្ងៃនេះប្រជាជនប្រហែល 3 លាននាក់រស់នៅក្នុងទីក្រុង ធ្វើឱ្យវាក្លាយជាទីក្រុងដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេទីបីរបស់កូរ៉េខាងត្បូងបន្ទាប់ពីទីក្រុងសេអ៊ូល និងប៊ូសាន

## ឯកសារយោង
# បដិវត្តន៍​ឧស្សាហកម្ម

បដិវត្តន៍​ឧស្សាហកម្ម|  |
| កាលបរិច្ឆេទ | c. 1760 – c. 1840 |
| ទីតាំង | * ទ្វីបអឺរ៉ុបប៉ែកខាងលិច
* ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង
 |

 **បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម** (អង់គ្លេស: Industrial Revolution) ដែលជួនកាលត្រូវបានបែងចែកទៅជាបដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្មទីមួយនិងបដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្មទីពីរ គឺជារយៈពេលនៃការផ្លាស់ប្តូរជាសកលនៃសេដ្ឋកិច្ចរបស់មនុស្សឆ្ពោះទៅរកដំណើរការផលិតកម្មកាន់តែទូលំទូលាយ មានប្រសិទ្ធភាព និងស្ថិរភាព ដែលកើតឡើងបន្តបន្ទាប់ក្រោយបដិវត្តន៍កសិកម្ម។ ចាប់ផ្តើមនៅចក្រភពអង់គ្លេស បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្មបានរីករាលដាលដល់ទ្វីបអឺរ៉ុបដីគោកនិងសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងអំឡុងពេលប្រហែលឆ្នាំ 1760 ដល់ឆ្នាំ 1820-1840។ ការផ្លាស់ប្តូរនេះរាប់បញ្ចូលទាំងការផ្លាស់ប្តូរពីវិធីសាស្រ្តផលិតដោយដៃទៅម៉ាស៊ីន ដំណើរការផលិតកម្មគីមីនិងដែកថ្មី ការកើនឡើងនៃការប្រើប្រាស់ថាមពលទឹកនិងថាមពលចំហាយទឹក ការអភិវឌ្ឍឧបករណ៍ម៉ាស៊ីន និង​ការ​កើន​ឡើង​នៃ​ប្រព័ន្ធ​រោងចក្រ​ដែលប្រើប្រាស់ម៉ាសុីន។ ទិន្នផលបានកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំង ហើយជាលទ្ធផលគឺជាការកើនឡើងនៃចំនួនប្រជាជនដែលមិនធ្លាប់មានពីមុនមកនិងការកើនឡើងនៃអត្រាកំណើនប្រជាជន។ ឧស្សាហកម្មវាយនភណ្ឌ គឺជាវិស័យដំបូងគេដែលបានប្រើវិធីសាស្រ្តផលិតកម្មទំនើប ហើយវិស័យវាយនភណ្ឌបានក្លាយជាឧស្សាហកម្មដែលលេចធ្លោជាងគេបើគិតតាមរយៈចំនួនការងារ តម្លៃនៃទិន្នផល និងទុនវិនិយោគ។

ការច្នៃប្រឌិតផ្នែកបច្ចេកវិទ្យានិងស្ថាបត្យកម្មជាច្រើនមានដើមកំណើតនៅអង់គ្លេស។ នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី 18 ចក្រភពអង់គ្លេសគឺជាប្រទេសពាណិជ្ជកម្មឈានមុខគេរបស់ពិភពលោក ហើយបានគ្រប់គ្រងអាណាចក្រពាណិជ្ជកម្មពិភពលោកមួយជាមួយនឹងអាណានិគមនានានៅអាមេរិកខាងជើងនិងតំបន់ការីប៊ីន។ ចក្រភពអង់គ្លេសមានអំណាចដឹកនាំនយោបាយនិងយោធាដ៏សំខាន់នៅលើឧបទ្វីបឥណ្ឌា ជាពិសេសជាមួយ Mughal Bengal តាមរយៈសកម្មភាពរបស់ក្រុមហ៊ុន East India Company។ ការអភិវឌ្ឍន៍ពាណិជ្ជកម្មនិងការកើនឡើងនៃអាជីវកម្ម​ គឺជាមូលហេតុចម្បងនៃបដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម។ ការ​អភិវឌ្ឍ​នូវច្បាប់​ក៏​បាន​ជួយ​សម្រួល​ដល់​បដិវត្តន៍​ផង​ដែរ ដូច​ជា​ការ​សម្រេច​របស់​តុលាការក្នុង​ការជ្រើសយក​ការផ្តល់​សិទ្ធិលើ​ទ្រព្យ។ ស្មារតីសហគ្រិននិងបដិវត្តន៍នៃការប្រើប្រាស់បានជួយជំរុញឧស្សាហូបនីយកម្មនៅចក្រភពអង់គ្លេស ដែលបន្ទាប់ពីឆ្នាំ 1800 ត្រូវបានគេយកគំរូតាមនៅប្រទេសបែលហ្សិក សហរដ្ឋអាមេរិក និងប្រទេសបារាំង។

## ឯកសារយោង
# សមុទ្រចិនខាងត្បូង

|  |
| --- |
| សមុទ្រចិនខាងត្បូង |
|  |
| ទិដ្ឋភាពសមុទ្រចិនខាងត្បូងតាមផ្កាយរណប |
|

---

 |
| ផ្ទៃទឹក | ៣ ៥០០ ០០០គ.ម២ |
| ប្រភេទ | សមុទ្រស្ទើរបិទ |
| ទីតាំង | មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក |
| ប្រទេសជាប់ជុំវិញ |  កម្ពុជា  ចិន  ប្រ៊ុយណេ  ម៉ាឡេស៊ី​  សិង្ហបុរី  ឥណ្ឌូនេស៊ី  ហ្វីលីពីន  វៀតណាម  ថៃ​  តៃវ៉ាន់  |

**សមុទ្រចិនខាងត្បូង** គឺជាផ្នែកមួយនៃមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក ដែលលាតសន្ឋឹងពីសិង្ហបុរី ទៅច្រកតៃវ៉ាន់ គ្របដណ្ដប់លើផ្ទៃទឹក ៣,៥លានគ.ម២។ វាជាសមុទ្រធំជាងគេបន្ទាប់ពីមហាសមុទ្រទាំង៥។

## ភូមិសាស្ត្រ

សមុទ្រចិនខាងត្បូងលាតសន្ធឹងពីនិរតីទៅឦសាន ដែលព្រំដែនភាគខាងត្បូងស្ថិតនៅរយៈទទឹងខាងត្បូង៣ដឺក្រេ ចន្លោះរវាងកោះស៊ូម៉ាត្រាខាងត្បូងនិងកាលីម៉ាន់តាន់ (ច្រកកាលីម៉ាតា) ហើយព្រំដែនភាគខាងជើងគឺច្រកតៃវ៉ាន់ពីចុងខាងជើងកោះតៃវ៉ាន់ទៅឆ្នេរហ្វុចៀនរបស់ចិនដីគោក។ ឈូងសមុទ្រថៃគឺជាចំនែកភាគខាងលិចរបស់សមុទ្រចិនខាងត្បូង។

រដ្ឋនិងដែនដីដែលមានព្រំដែនជាប់សមុទ្រចិនខាងត្បូងមាន ចិន ម៉ាកាវ ហុងកុង តៃវ៉ាន់ ហ្វីលីពីន ម៉ាឡេស៊ី ប្រ៊ុយណេ ឥណ្ឌូនេស៊ី សិង្ហបុរី ថៃ កម្ពុជា និង វៀតណាម។

ទន្លេសំខាន់ៗដែលហូរចូលទៅសមុទ្រចិនខាងត្បូងមាន ទន្លេគុជ ទន្លេមីន ទន្លេជូលុង ទន្លេក្រហម ទន្លេមេគង្គ ទន្លេរ៉ាចាង ទន្លេប៉ាហាង និង ទន្លេប៉ាស៊ីហ្គ។

## ធនធាន

សមុទ្រចិនខាងត្បូងជាដែនទឹកដ៏សំខាន់។ វាជាដែនទឹកដ៏មមាញឹកទី២លើពិភពលោក ។ តំបន់នេះមានប្រេងកាតឆៅប្រមាណ ១,២គ.ម៣ (៧៧០០លានបារ៉ែល) និងឧស្ម័នធម្មជាតិប្រមាណ ៧៥០០គ.ម៣ ។
# ក្រូច

ផ្កាក្រូច និងផ្លែក្រូចនៅលើដើមឈើ
**ផ្លែក្រូច** គឺជា​ឈើ​មួយ​ពួក​មាន​ផ្លែ​ប្រកប​ដោយ​ក្លែប, កំពឹស​មាន​រស​ជូរ ឬ ផ្អែម​សម្រាប់​ប្រើ​ជា​អាហារ ឬ ជា​ប្រយោជន៍​ក្នុង​គ្រឿង​ញាំ​ភ្លា​ជាដើម ។ ក្រូច​មាន​ច្រើន​យ៉ាង :

> ក្រូច​ថ្លុង

> ក្រូច​សើច

> ក្រូច​ឆ្មារ

ក្រូចក្រសាំង ឬក្រូចចងសក់
> ក្រូចក្រសាំង (ក្រូចនេះខ្លះច្រើនតែឃើញមានសម្បកក្រញាញ់ៗ មានអ្នកខ្លះគេហៅក្រូចនេះថា ក្រូច​ចង​សក់)

> ក្រូច​ឃ្វិច

> ក្រូច​ពោធិ៍សាត់ ។ល។​ ​

ដើមក្រូចជាដើមឈើ ហូប ផ្លែច្រើនជាងគេក្នុងពិភពលោក។

## ដើមកំណើត

ក្រូចមានដើមកំណើតនៅក្នុងតំបន់មួយដែលគ្របដណ្តប់ ប្រទេសចិនភាគខាងត្បូង ភាគឦសានប្រទេសឥណ្ឌា និង មីយ៉ាន់ម៉ា ហើយការលើកឡើងដំបូងបំផុតនៃពណ៌ទឹកក្រូចផ្អែមគឺនៅក្នុង អក្សរសិល្ប៍ចិន ក្នុងឆ្នាំ ៣១៤ មុនគ្រីស្ទសករាជ។

## សុខភាព​

ផ្លែក្រូច​មាន​ប្រយោជន៍​ដល់​សុខភាព​មនុស្ស​យ៉ាងច្រើន​ព្រោះ​វា​សម្បូរ​ទៅដោយ​វីតាមីន C និង A, សារធាតុ Flavonoid, អង់​ទី​អុកស៊ីដ​ង់​, កាល់ស្យូម​, ម៉ាញ៉េ​ស្យូ​ម​, ប៉ូ​តា​ស្យូ​ម​, អាហារ​សរសៃ ។​

## ក្រូច​ពោធិ៍សាត់

ក្រូចពោធិ៍សាត់
ដំណាំ​ក្រូច​ពោធិ៍សាត់ជា​ប្រភេទ​ដំណាំ​ប្រជាកសិករ​និយម​ដាំ​នៅ​តាម​បណ្តា​ខេត្ត​មួយ​ចំនួន​ទូទាំង​ប្រទេសតែ​ក្រូច​ពោធិ៍សាត់​ដែល​ទទួល​បាន​ការ​គាំទ្រ​ខ្លាំងគឺ​ក្រូចពោធិ៍សាត់​ដែល​ដាំ​នៅ​ខេត្ត​បាត់ដំបង។ សជាតិ​ក្រូចពោធិ៍សាត់មានភាព​ដាច់​ដោយ​ឡែក​។​ រដូវ​ប្រមូល​ផល​ពី​មួយ​រដូវទៅ​មួយ​រដូវ ក្រូច​ពោធិ៍សាត់ កំពុង​មាន​តម្រូវការ​ខ្ពស់​នៅ​ក្នុង​ទីផ្សារ ជាពិសេស​នៅ​ទីក្រុង​ភ្នំពេញ។ ប្រជាប្រិយ​ភាព​គាំទ្រ​ពី​អ្នក​បរិភោគ​ក្នុង​ស្រុក កើន​ឡើង ស្រប​ពេល​ដែល​ដំណើរ​ការ​ចុះ​បញ្ជី​សម្គាល់​ផលិតផល​ភូមិសាស្ត្រ​លើ​ផ្លែក្រូច​ពោធិ៍សាត់​ខេត្ត​បាត់ដំបង កំពុង​បន្ត។

 ទឹកក្រូច
## របៀបហូបផ្លែក្រូច និងអត្ថប្រយោជន៍

ផ្លែក្រូច (Orange) ដែលមានដាំដុះច្រើន នៅប្រទេសកម្ពុជា ឃើញមាន ផ្លែក្រូចពោធិ៍សាត់ និងក្រូចក្រសាំង (ឬក្រូចចងសក់)។​ ក្នុងកថា​ខណ្ឌអំពី "របៀបហូបផ្លែក្រូច និងអត្ថប្រយោជន៍" នេះ​ មិនសំដៅលេីផ្លែក្រូចឆ្មា​ (lime) ក្រូចថ្លុង​ ក្រូចវល្លិ (passion) ឬក្រូចសេីច​ នោះទេ។

> ទឹកក្រូចល្អសម្រាប់មនុស្សគ្រប់វ័យ ប្រុស ស្រី ក្មេង ចាស់។ ចូលរួមជួយឲ្យមានសុខភាពល្អ រឹងមាំ និងអាយុវែង។

ជាធម្មតា ផ្លែឈើនេះជាផ្លែឈើមួយក្នុងចំណោមផ្លែឈើផ្សេងទៀត ដែលគេទទួលទាន ក្រោយពេលបាយ ឬក្រោយអាហារមួយពេលៗ (dessert fruit)។ ចំពោះក្រូចក្រសាំង បើមិនមានម៉ាស៊ីនសម្រាប់គាបយកទឹក អាចពិចារណា ពុះ ច្របាច់យកទឹកដោយដៃ ដោយប្រើតម្រងត្រងគ្រាប់ចេញ (បេីមាន) រួចប្រើស្លាបព្រាកោសយកសាច់ខ្លះៗដាក់ចូលបន្ថែម។

> ទឹកក្រូច ជំនួយដល់ឆ្អឹង ធ្មេញ និងការលូតលាស់ធំធាត់របស់ក្មេង

> ទឹកក្រូច លាយជាមួយនឹងទឹកឃ្មុំ សម្រាប់អ្នកមានជំងឺបេះដូង

> ហូបជាប្រចាំ សម្រាប់អ្នកដែលឧស្សាហ៍ផ្ដាសាយ

> ទឹកក្រូច លាយជាមួយនឹង ទឹកឃ្មុំ មួយស្លាបព្រាបាយ និងអំបិលបន្តិច សម្រាប់អ្នកមានជំងឺផ្លូវដង្ហើម ផ្ដាសាយ រលាកទងសួត ហឺត របេង ឬបញ្ហាក្អកមានស្លេស្មដែលពិបាកខាក

> ជួយប្រព័ន្ធរំលាយអាហារ (ក្រពះពោះវៀន) ជួយឲ្យឃ្លានអាហារ

> ទឹកក្រូច លាយជាមួយនឹងទឹកឃ្មុំ សម្រាប់អ្នកដែលមានបញ្ហា ហើមពោះ ប៉ោងពោះ ដោយសារស្ទះកាកសំណល់អាហារក្នុងពោះវៀន ក្រពះពោះវៀនខ្សោយ មានចលនាយឺត ក្របន្ទោបង់ ទល់លាមក

ទឹកក្រូចត្រូវបានគេនិយាយថា ធ្វើឲ្យដេកមិនលក់ ឬរំខានដំណេក បើហូបពេលយប់។

~ "អាហារអាចទ្រទ្រង់សុខភាព។ ប៉ុន្តែការហូបអាហារខុស ក៏អាចប៉ះពាល់សុខភាព"

វេជ្ជបណ្ឌិត សេង ច័ន្ទភក្ដី

## ឯកសារយោង

3. សៀវភៅ​ FOODS THAT HEAL, The Natural Way to Good Health របស់អ្នកប្រាជ្ញនៅឥណ្ឌា​ Dr. H. K. Bakhru (តំណភ្ជាប់សម្រាប់ទិញសៀវភៅនេះពី Website Amazon)
# តក្កវិជ្ជា

តក្កវិជ្ជា (ភាសាក្រិក λογική ក្លាយមកពីពាក្យ λόγος - មានន័យថា « ហេតុផល » « ភាសា » និង « ការវែកញែក » គឺជាច្បាប់មួយសំខាន់ដែលការលើកឡើងផ្សេងៗត្រូវស្របតាម)។ ពាក្យនេះត្រូវបានប្រើដំបូងដោយ សេណូក្រាត ដែលជាទស្សនវិទូជាតិក្រិកម្នាក់។

តក្កវិជ្ជាបុរាណត្រូវបានបែងចែកជាវិចារវិទ្យា និងសិល្បៈប្រើវោហារបង្ហូរគំនិត។

តាំងពីសម័យបុរាណមក តក្កវិជ្ជា ជាមុខវិជ្ជាមួយដ៏សំខាន់ក្នុងទស្សនវិជ្ជា ជាមួយនឹង ទស្សនវិជ្ជាសីលធម៌ និងរូបវិទ្យា។

ចាប់តាំងពីសតវត្សរ៍ទី ១៩ ការងាររបស់ ហ្សក ប៊ូល និង ហ្សេវ៉ុង បាននាំឱ្យមានការរីកចម្រើន នៃវិធីសាស្ត្រគណិតវិទ្យាតាមបែបតក្កវិជ្ជា។ ការរួមបញ្ចូលគ្នារបស់វាជាមួយវិទ្យាសាស្ត្រកុំព្យូទ័រចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី ២០ បានធ្វើឱ្យមុខវិជ្ជានេះមានភាពរឹងមាំឡើងវិញ។

ចាប់តាំងពីសតវត្សរ៍ទី ២០ គេបានប្រើប្រាស់វាក្នុងវិស័យផ្សេងៗទៀតដូចជា វិស្វកម្ម ភាសាវិទ្យា ចិត្តវិទ្យា ទស្សនវិជ្ជាវិភាគ និងទំនាក់ទំនង។

## ប្រវត្តិ

### សម័យបុរាណ

កាលពីដំបូង តក្កវិជ្ជាគឺជាការស្វែងរកច្បាប់ផ្លូវការ ដែលស្វែងរក និងបែងចែកការលើកឡើងដែលអាចបញ្ជាក់បាន ពីការលើកឡើងដែលបញ្ជាក់មិនបាន។ វាត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ដំបូងក្នុងគណិតវិទ្យា និងជាពិសេសធរណីមាត្រ ប៉ុន្តែវិជ្ជានេះមានការរីកចម្រើនខ្លាំង ក្រោយពីការប្រើប្រាស់របស់ មេការីកស៍ និងក្រោយមកទៀត អារីស្តូត។

### សហសម័យ

នៅសតវត្សរ៍ទី ១៧ ទស្សនវិទូ ហ្កតហ្វ្រ៊ីត វីលហេម លីបនីស បានធ្វើការស្រាវជ្រាវជាមូលដ្ឋានក្នុងតក្កវិជ្ជា ដែលបានធ្វើឱ្យមានការរីកចម្រើននូវតក្កវិជ្ជារបស់អារីស្តូត។ គាត់ជានិច្ចកាលប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រតក្កវិជ្ជារបស់អារីស្តូត ហើយព្យាយាមបញ្ចូលវាទៅក្នុងប្រព័ន្ធផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ខ្លួនគាត់។ គាត់ក៏ជាអ្នកបង្កើតនូវ តក្កវិជ្ជាផ្លូវការដំបូងគេ។

លោក អេម៉ានូអែល កង់ បានកំណត់និយមន័យតក្កវិជ្ជាថាជា « វិទ្យាសាស្ត្រដែលកំណត់លម្អិតនិងបង្ហាញយ៉ាងតឹងរ៉ឹងនូវច្បាប់ជាផ្លូវការនៃការគិតទាំងអស់ »។ ស្នាដៃទាំង ៦ របស់អារីស្តូតដែលត្រូវបានដាក់ជាក្រុម ក្រោមចំណងជើងថា អ័រកាណុង ដែលរួមមានប្រភេទនិងការសិក្សាអំពីតក្កវិជ្ជា ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាឯកសារយោងលើប្រធានបទនេះជាយូរមកហើយ។

## ឯកសារយោង
# ជនជាតិតៃ

Tai| Distribution of Tai people |
| តំបន់ដែលមានចំនួនប្រជាជនសំខាន់ៗ |
| **អាស៊ីអាគ្នេយ៍** មីយ៉ាន់ម៉ា (Tai Yai) ឡាវ ប្រទេសថៃ ប្រទេសវៀតណាម **អាស៊ីខាងត្បូង** ប្រទេសឥណ្ឌា (Tai Khamti, Tai Ahom, Tai Phake, Tai Aiton, Tai Khamyang and Tai Turung,
Tai Lai ) **អាស៊ីខាងកើត** ចិន (Dai people, Zhuang people, Bouyei people) |
| ភាសា |
| Tai languages |
| សាសនា |
| Theravada Buddhism, Ahom religion , សាសនាប្រជាប្រិយថៃ, ហិណ្ឌូសាសនា, ឥស្លាមសាសនា, វិញ្ញាណនិយម, Shamanism |

**ជនជាតិតៃ** សំដៅលើចំនួនប្រជាជននៃកូនចៅរបស់អ្នកនិយាយ ភាសាតៃ ធម្មតា រួមទាំងប្រជាជនតូចៗដែលលែងនិយាយភាសាតៃទៀតហើយ។ សរុប​មាន​ជនជាតិ​តៃ​សរុប​ប្រមាណ ៩៣​លាន​នាក់​នៅ​ទូទាំង​ពិភពលោក ដោយ ​ក្រុម​ជនជាតិ ​ធំ​ជាងគេ​គឺ ដាយ ថៃ អ៊ី​សាន តៃ​យ៉ៃ ឡាវ អា​ហូម និង ​ជនជាតិ​ថៃ​ខាងជើង ​។

ជនជាតិតៃត្រូវបានខ្ចាត់ខ្ចាយឆ្លងកាត់ភាគច្រើននៃ ប្រទេសចិនខាងត្បូង និង អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក ដោយមានមួយចំនួន ( *ឧ* អាហូម, ខាំធី, តៃភេក ) រស់នៅតំបន់ ភាគឦសាននៃប្រទេសឥណ្ឌា ។ ជនជាតិតៃមានទាំងវប្បធម៌ និងហ្សែនស្រដៀងគ្នាខ្លាំងណាស់ ដូច្នេះហើយត្រូវបានសម្គាល់ជាចម្បងតាមរយៈភាសារបស់ពួកគេ។

## ឯកសារយោង
# សាសនានៅឡាវ

ព្រះធាតុហ្លួង (ចេតិយមាស) ដែលជា ចេតិយ ព្រះពុទ្ធសាសនា ដែលជានិមិត្តសញ្ញាជាតិរបស់ប្រទេសឡាវ។

Religion in Laos (Pew Research Center 2015)

  ព្រះពុទ្ធសាសនា (66.0%)  សាសនាប្រជាប្រិយថៃ (30.7%)  គ្រិស្តសាសនា (1.5%)  ឥស្លាមសាសនា (0.1%)  Jewish (0.01%)  ហិណ្ឌូសាសនា (0.2%)  other/not stated (1.6%)

ព្រះពុទ្ធសាសនា ថេរវាទ ជា **សាសនាធំជាងគេនៅ ប្រទេសឡាវ ។** វាត្រូវបានអនុវត្តដោយ 66% នៃ ប្រជាជន ។ ស្ទើរតែគ្រប់ជនជាតិភាគតិច ឬ "ដីទំនាប" ឡាវ ( ឡាវលូម និង ឡាវឡម ) គឺជាអ្នកកាន់តាម ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយពួកគេមានត្រឹមតែ 40-50% នៃចំនួនប្រជាជន។ ចំនួន​ប្រជាជន​ដែល​នៅ​សេសសល់​ជា​កម្មសិទ្ធិ​របស់ ​ក្រុម​ជនជាតិ​ភាគតិច ​ខុស​គ្នា​យ៉ាង​ហោច​ណាស់ ៤៨ នាក់។ ជនជាតិភាគតិចទាំងនេះភាគច្រើនជាអ្នកកាន់សាសនា ប្រជាប្រិយតៃ ដែលមានជំនឿខុសគ្នាយ៉ាងខ្លាំងក្នុងចំណោមក្រុម។

សាសនា​ប្រជាជន​តៃ​គឺ​ជា​សាសនា​សំខាន់​ក្នុង​ចំណោម​ក្រុម​ភាគ​ខាង​ជើង​នៃ​ជនជាតិ ​តៃ ដូច​ជា ​ជនជាតិ​ថៃដាំ និង ថៃដេង ព្រម​ទាំង​ក្នុង​ចំណោម ​ក្រុម​មន-ខ្មែរ និង​ក្រុម ​ទីបេ-ភូមា ។ សូម្បីតែក្នុងចំណោមប្រទេសឡាវទំនាបក៏ដោយ *ជំនឿ* សាសនាមុន ពុទ្ធសាសនា ជាច្រើនត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងការអនុវត្តព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ។ អ្នកកាន់សាសនាកាតូលិក និង ប្រូតេស្ដង់ មានប្រមាណ ២% នៃប្រជាជន។ ក្រុមសាសនាជនជាតិភាគតិចផ្សេងទៀតរួមមាន ជំនឿបាហៃ, អ៊ីស្លាម, ព្រះពុទ្ធមហាយាន និង លទ្ធិខុងជឺ ។ ពលរដ្ឋមួយចំនួនតូចជា អ្នកមិនជឿ ឬមិនជឿ ។

ទោះបីជា រដ្ឋាភិបាល ហាមប្រាមជនបរទេសមិន ឱ្យធ្វើសាសនា ក៏ដោយ ជនបរទេសដែលមានទីលំនៅមួយចំនួនដែលទាក់ទងនឹងអាជីវកម្មឯកជន ឬអង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាលបានចូលរួមសកម្មភាពសាសនាដោយស្ងាត់ស្ងៀម។ រណសិរ្សឡាវ ទទួលបន្ទុកកិច្ចការសាសនាក្នុងប្រទេស ហើយអង្គការសាសនាទាំងអស់ក្នុងប្រទេសឡាវត្រូវតែចុះឈ្មោះជាមួយវា។
# សាធារណរដ្ឋ

អត្ថបទនេះស្ដីអំពី ទម្រង់រដ្ឋាភិបាល។  ចំពោះមនោគមវិជ្ជានយោបាយ សូមមើល សាធារណរដ្ឋនិយម។  ចំពោះ ការប្រើប្រាស់ផ្សេងៗសូមមើល សាធារណរដ្ឋ (អសង្ស័យកម្ម)។
**សាធារណរដ្ឋ** (អង់គ្លេស: republic) គឺជារបបដែលប្រទេសមួយត្រូវបានចាត់ទុកថាជា "កិច្ចការសាធារណៈ"​ (ឡាតាំង: *res publica*) មិនមែនជាអាជីវកម្ម ឬទ្រព្យសម្បត្តិផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ឪពុកម្តាយនោះ និងកន្លែងដែលមុខងាររបស់រដ្ឋត្រូវបានជ្រើសរើសដោយផ្ទាល់ ឬដោយប្រយោល ឬត្រូវបានតែងតាំង​ មិនត្រូវបានទទួលមរតកក្នុងសម័យទំនើប និយមន័យទូទៅ និងងាយយល់នៃសាធារណរដ្ឋគឺ របបដែលប្រមុខរដ្ឋដែលមិនមែនជាព្រះមហាក្សត្រ បច្ចុប្បន្ន រដ្ឋឯករាជ្យចំនួន ១៣៥ ក្នុងចំណោម ២០៦ ប្រើពាក្យ "សាធារណរដ្ឋ" ជាផ្នែកនៃឈ្មោះផ្លូវការ។

## ឯកសារយោង