# ឆាដ

សាធារណរដ្ឋឆាដ| جمهورية تشاد (ភាសាអារ៉ាប់) République du Tchad (ភាសាបារាំង) |
| --- |
|
**ទង់ជាតិវរលញ្ឆករ** |
| **បាវចនា** "Unité, Travail, Progrès" (បារាំង) "الاتحاد، العمل، التقدم" (អារ៉ាប់) "ឯកភាព ការងារ វឌ្ឍនភាព" |
| **ភ្លេងជាតិ** La Tchadienne (បារាំង) نشيد تشاد الوطني (អារ៉ាប់) ("ចម្រៀងឆាដ") |
| ទីតាំងប្រទេសឆាដ (ក្រហម) នៅលើភូគោល |
| រដ្ឋធានី និង ទីក្រុងធំបំផុត | អ៊ិនចាមេណា ﻿ / ﻿ |
| ភាសាផ្លូវការ | ភាសាអារ៉ាប់ ភាសាបារាំង |
| ក្រុមជនជាតិ (ឆ្នាំ ២០០៩) | * ២៦.៦% សារ៉ា
* ១២.៩% អារ៉ាប់
* ៨.៥% កានិមប៊ូ
* ៧.២% ម៉ាសាលីត
* ៦.៩% ទូប៊ូ
* ៤.៨% ម៉ាសា
* ៣.៧% ប៊ីឌីអូ
* ៣.៧% ប៊ូឡាឡា
* ៣.០% ម៉ារបា
* ២.៦% ដាដចូ
* ២.៥% មួនដាង
* ២.៤% ហ្កាប៊្រី
* ២.៤% ហ្សាហ្កាវ៉ា
* ២.១% ហ្វូឡា
* ២.០% ទូពូរី
* ១.៦% តាម៉ា
* ១.៤% ការ៉ូ
* ១.៣% បានក្វៀរមី
* ១.០% មេសមេដចេ
* ២.៦% ជនជាតិឆាដផ្សេងៗទៀត
* ០.៧% បរទេស
 |
| សាសនា (ឆ្នាំ ២០២០) | * ៥៥.១% ឥស្លាមសាសនា
* ៤១.១% គ្រិស្តសាសនា
* ២.៤% គ្មានជំនឿសាសនា
* ០.៧% ប្រលឹងនិយម
* ០.៥% សាសនាផ្សេងៗទៀត
 |
| រដ្ឋាភិបាល | ឯកត្តរដ្ឋ សាធារណរដ្ឋក្រោមអំណាចយោធា |
| - ប្រធានាធិបតីអន្តរកាល | មហាម៉ាត់ ដេប៊ី |
| - នាយករដ្ឋមន្ត្រី | សាលេ កិបសាបូ |
| - អនុប្រធានាធិបតី | ជីម៉ាឌូម ទីរ៉ៃណា |
| នីតិបញ្ញត្តិ | គ្មាន (រដ្ឋបាលអន្តរកាល) |
| ទទួលឯករាជ្យ |
| - ឯករាជ្យពីបារាំង | ១១ សីហា ១៩៦០ |
| ក្រឡាផ្ទៃ |
| - ផ្ទៃសរុប | ១,២៨៤,០០០ គ.ម២   (ទី២០) |
| - ផ្ទៃទឹក (%) | ១.៩ |
| ប្រជាជន |
| - ប៉ាន់ស្មាន (ឆ្នាំ ២០២០) | ១៦,២៤៤,៥១៣ (ទី៧០) |
| - ជំរឿន (ឆ្នាំ ២០០៩) | ១១,០៣៩,៨៧៣ |
| - ដង់ស៊ីតេ | ៨.៦ នាក់/គ.ម២   |
| GDP (PPP) | ប៉ាន់ស្មាន (ឆ្នាំ ២០១៨) |
| - សរុប | ៣០ ពាន់លានដុល្លារ (ទី១២៣) |
| - ក្នុងម្នាក់ | ២,៤២៨ ដុល្លារ (ទី១៦៨) |
| GDP (ចារឹក) | ប៉ាន់ស្មាន (ឆ្នាំ ២០១៨) |
| - សរុប | ១១ ពាន់លានដុល្លារ (ទី១៣០) |
| - ក្នុងម្នាក់ | ៨៩០ ដុល្លារ (ទី១៥១) |
| ជីនី (២០១១) | ៤៣.៣ មធ្យម |
| HDI (២០១៩) |  ០.៣៩៨ ទាប · ទី១៨៧ |
| រូបិយវត្ថុ | ហ្វ្រង់អាហ្វ្រិកកណ្តាល (XAF) |
| ល្វែងម៉ោង | UTC+១ (WAT) |
| ទិសបើកបរ | ស្តាំ |
| កូដហៅទូរស័ព្ទ | +២៣៥ |
| ដែនកម្រិតខ្ពស់ | .td |

**ប្រទេសឆាដ** (ភាសាអារ៉ាប់៖ تشاد‎, ភាសាបារាំង៖ Tchad) ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា **សាធារណរដ្ឋឆាដ** (អារ៉ាប់៖ جمهورية تْشَاد, បារាំង៖ République du Tchad) គឺជា​ប្រទេសមួយស្ថិតនៅចំចំណុចកណ្តាលនៃតំបន់អាហ្វ្រិក​ខាងជើង និងកណ្តាល។ ប្រទេសឆាដមានព្រំដែនជាប់នឹងប្រទេសលីប៊ីនៅភាគខាងជើង ប្រទេសស៊ូដង់នៅភាគខាងកើត សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកកណ្តាលនៅភាគខាងត្បូង ប្រទេសកាមេរូននៅភាគខាងត្បូង-ជើង ប្រទេសនីហ្សេរីយ៉ានៅភាគនិរតី (បឹងឆាដ) និងប្រទេសនីហ្សេនៅភាគខាងលិច។ វាមានប្រជាជនរស់នៅសរុបចំនួន ១៦ លាននាក់ដែលក្នុងនោះ ១.៦ លាននាក់មានទីលំនៅស្ថិតនៅក្នុងរដ្ឋធានី និងជាទីក្រុងធំបំផុតក្នុងប្រទេសឈ្មោះ អ៊ិនចាមេណា។

ប្រទេសឆាដត្រូវបានគេបែងចែកជាតំបន់ភូមិសាស្ត្រធំៗចំនួនបីមាន៖ តំបន់វាលខ្សាច់នៅភាគខាងជើង តំបន់ស្ងួតហែងហៅសាហែលនៅភាគកណ្តាល និងតំបន់សម្បូរជីជាតិហៅស៊ូដង់សាវ៉ាណានៅភាគខាងត្បូង។ បឹងឆាដគឺជាតំបន់ដីសើមធំជាងគេទីពីរនៅទ្វីបអាហ្វ្រិក។ ភាសាផ្លូវការរបស់ឆាដគឺភាសាអារ៉ាប់ និងបារាំង។ វាជាទីកន្លែងកំណើតនៃក្រុមជនជាតិ និងក្រុមភាសាជាង ២០០ ក្រុមផ្សេងៗគ្នា។ សាសនាឥស្លាម (៥៥.១%) និងសាសនាគ្រិស្ត (៤១.១%) គឺជាសាសនាដ៏និយមបំផុតក្នុងប្រទេសឆាដ។

ចាប់ផ្តើមដំបូងនៅសហវត្សទី៧ មុនគ.ស មនុស្សជាច្រើនបានផ្លាស់ប្តូរទីលំនៅចូលទៅក្នុងតំបន់អាងទឹកឆាដ។ នៅចុងសហសវត្សទីមួយនៃគ.ស. រដ្ឋនិងអាណាចក្រមួយចំនួនបានលេចឡើង និងដួលរលំទៅវិញនៅក្នុងតំបន់សាហែលនៃប្រទសឆាដសព្វថ្ងៃដោយរដ្ឋនីមួយៗច្រើនផ្តោតលើការគ្រប់គ្រងផ្លូវពាណិជ្ជកម្មឆ្លងមហាវាលខ្សាច់សាហារ៉ា។ ប្រទេសបារាំងបានចូលកាន់កាប់ទឹកដីនេះនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២០ ហើយបានកាត់បញ្ចូលវាជាផ្នែកមួយនៃទឹកដីអាហ្វ្រិក-អេក្វាទ័របារាំង។ នៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៦០ ឆាដបានទទួលឯករាជ្យក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកហ្វ្រង់ស័រ ថមបាល់បេ។ ការមិនពេញចិត្តចំពោះគោលនយោបាយរបស់លោកនៅភាគខាងជើងដោយប្រជាជនមូស្លីមបាននាំឱ្យផ្ទុះនូវសង្រ្គាមស៊ីវិលដ៏យូរអង្វែងមួយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥។ នៅឆ្នាំ១៩៧៩ ពួកឧទ្ទាមបានដណ្តើមយករដ្ឋធានី និងបញ្ចប់នូវអនុត្តរភាពរបស់ក្រុមបក្សពួកភាគខាងត្បូង។ បន្ទាប់មក មេ​បញ្ជាការនៃក្រុម​ឧទ្ទាមដែលទើបដណ្តើមអំណាចបានក៏ចាប់ផ្តើមឈ្លោះប្រយុទ្ធ​ប្រឆាំងនឹងគ្នា​រហូត​ដល់​លោកហ៊ីសេនេ ហាប្រេបាន​កម្ចាត់​រាល់គូប្រឆាំង​របស់​លោកអស់។ ជម្លោះឆាដ–លីប៊ីបានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ ដោយមានការលុកលុយពីភាគីលីប៊ីហើយវាបានបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៧ បន្ទាប់ពីមានការចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ពីសំណាក់យោធាបារាំង។ លោកហ៊ីសេនេ ហាប្រេត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីអំណាចនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩០ ដោយលោកឧត្តមសេនីយ៍អ៊ីឌ្រីស ដេប៊ី។ ដោយមានការគាំទ្រពីបារាំង ទំនើបកម្មនៃកងទ័ពជាតិឆាដត្រូវបានចាប់ផ្តើមឡើងនៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៩១។ ចាប់ពីឆ្នាំ២០០៣ មកវិបត្តិដារហ្វួរក្នុងប្រទេសស៊ូដង់បានរីករាលដាលចូលព្រំដែនឆាដដែលជាហេតុនាំឱ្យប្រទេសនេះកើតមានអស្ថិរភាពសន្តិសុខ និងនយោបាយ។ ខណៈខ្លួនជាប្រទេសក្រីក្រស្រាប់ទៅហើយ ឆាដនិងប្រជាជនខ្លួនត្រូវបង្ខំចិត្តតស៊ូបន្ថែមទៀតដើម្បីជួយទទួលផ្គត់ផ្គង់ជនភៀសខ្លួនពីប្រទេសស៊ូដង់ប្រមាណរាប់សែននាក់មករស់នៅក្នុងនិងជុំវិញជំរុំនានានៅភាគខាងកើតប្រទេស។

ភាពវឹកវរនិងចលាចលបានគ្រប់ដណ្តប់លើប្រវត្តិសាស្ត្រសហសម័យរបស់ឆាដហើយជាលទ្ធផល ឆាដបានក្លាយជាប្រទេសក្រីក្រនិងពុករលួយបំផុតនៅលើពិភពលោក។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៣ ប្រេងឆៅបានក្លាយជាប្រភពចម្បងនៃផលិតផលនាំចេញរបស់ប្រទេសនេះ។ ប្រទេសឆាដមានបញ្ហាសិទ្ធិមនុស្សធ្ងន់ធ្ងរបំផុតដោយមានករណីរំលោភបំពានកើតឡើងជាញឹកញាប់ដូចជា ការចាប់មនុស្សដាក់ពន្ធនាគារតាមអំពើចិត្ត ការសម្លាប់ក្រៅប្រព័ន្ធតុលាការ និងការកំណត់កម្រិតសេរីភាពស៊ីវិលដោយកងកម្លាំងសន្តិសុខនិងកងយោធាប្រដាប់អាវុធជាដើម។

## ប្រវត្តិសាស្ត្រ

## ឯកសារយោង