# អាហ្វ្រិក

អាហ្វ្រិក|  |
| ផ្ទៃក្រឡា | ៣០,៣៧០,០០០ គម២ (ទី២) |
| ចំនួនប្រជាជន | ១,៣៩៣,៦៦៦,៤៤៤ (២០២១, ទី២) |
| សន្ទភាពប្រជាជន | ៤៦.១/គម២ (២០២១) |
| ប្រទេស | ៥៤+២\*+៥\*\* (\*ជម្លោះ) (\*\*ដែនដី) (list of countries) |
| Dependencies |
ដែនដីក្រៅ (៥)
* ដែនដីអង់គ្លេសនៅមហាសមុទ្រឥណ្ឌា
* ទឹកដីបារាំងខាងត្បូង
* កោះអ៊ឺត និងម៉ាកដូណាល់
* សង់ហេឡេណា អាសិនស្យុង និងទ្រីស្តានដាគុនញ៉ា

ដែនដីក្នុង (ជម្លោះ ៦+១)
* បារាំង *(ម៉ាយុត និងរេអុយញ៉ុង)*
* អ៊ីតាលី *(ប៉ង់តេលេរីយ៉ា និងកោះប៉េឡាជី)*
* ម៉ារ៉ុក *(ខេត្តខាងត្បូង)*
* ព័រទុយកាល់ *(ម៉ាឌីរ៉ា)*
* អេស្ប៉ាញ *(កោះអាល់បូរ៉ាន កោះកាណារី ស៊ីអ៊ូតា មេលីឡា និងប្លាសាដេសូបេរានី)*
* តង់សានី *(ហ្សង់ហ្ស៊ីបា)*
* យេមែន *(សូកូត្រា)*
 |
| ភាសា | ១២៥០–៣០០០ ភាសា |
| ល្វែងម៉ោង | UTC-១ ទៅ UTC+៤ |
| ទីក្រុងសំខាន់ៗ | ទីប្រជុំជនធំៗប្រចាំទ្វីប៖ គែរ • ឡាកូស • គីនស្យាសា • ចូហានណេសបួរ • លូអង់ដា • ខាទូម • ដាអេសសាឡាម • អាប៊ីច្សង់ • អាឡិចសង់ឌ្រី • គីហ្កាលី • ណៃរ៉ូប៊ី • អាល់ហ្សែរ • កាប់ថោន • កាណូ • ដាការ • កាសាប្លង់កា • អាឌីសអាបាបា • កំប៉ាឡា |

**អាហ្វ្រិក** (ភាសាអង់គ្លេស៖ Africa, ភាសាបារាំង៖ Afrique) គឺជា​ទ្វីប​ធំជាងគេ​ទីពីរនៅលើភពផែនដី និងជាទ្វីបដែលមានប្រជាជន​ច្រើនជាងគេ​ទីពីរបន្ទាប់ពី ​ទ្វីបអាស៊ី​។ ទ្វីបអាហ្វ្រិកមាន​ផ្ទៃក្រឡា​ប្រហែល ៣០.៣ លាន​គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (ដោយ​រួមបញ្ចូល​ទាំង​បណ្ដា​កោះ​នៅ​ជុំវិញ​ផង) ដែល​គ្របដណ្ដប់​ប្រមាណ ៦% នៃ​ផ្ទៃផែនដី និង ២០% នៃ​ផ្ទៃដី​ពិភពលោក​។ ​ប្រជាជន​ប្រមាណ ១.៤ ពាន់លាន​នាក់ (គិតត្រឹម​ឆ្នាំ​២០២១) មានវត្តមានរស់នៅលើទ្វីបមួយនេះ ដែលស្មើនឹង ១៤.២% នៃ​ចំនួន​ប្រជាជនសរុបលើ​ពិភពលោក​។ ទោះបីមានឈ្មោះជាទ្វីបដែលសម្បូរធនធានធម្មជាតិច្រើនក៏ដោយក្ដី ក៏ទ្វីបអាហ្រ្វិកនៅតែជាទ្វីបដែលមានភោគទ្រព្យតិចតួចបំផុតបើគិតក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ និងមានភោគទ្រព្យសរុបតិចបំផុតទីពីរ ដោយនៅពីក្រោយតែទ្វីបអូសេអានីប៉ុណ្ណោះ។ វិជ្ជាករបានចោតលើកត្តាជាច្រើនជុំវិញវិបត្តិក្រីក្រនៅអាហ្វ្រិក ដោយកត្តាទាំងនោះរួមមាន៖ កត្ដាភូមិសាស្ត្រ អាកាសធាតុ កុលសម្ព័ន្ធនិយម អាណានិគមនិយម សង្គ្រាមត្រជាក់ អាណានិគមនិយមបែបថ្មី កង្វះលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ និងអំពើពុករលួយជាដើម។ ថ្វីត្បិតជាដីមានភោគសម្បត្តិទាបមែន តែការពង្រីកវិស័យសេដ្ឋកិច្ចនាពេលថ្មីៗនេះ បូករួមជាមួយចំនួនប្រជាជនវ័យក្មេងដ៏ច្រើនបានធ្វើឱ្យទ្វីបអាហ្រ្វិកក្លាយជាទីផ្សារសេដ្ឋកិច្ចដ៏សំខាន់នៅក្នុងបរិបទសកលលោកបច្ចុប្បន្ន។

ទ្វីប​នេះត្រូវ​បាន​ព័ទ្ធជុំវិញ​ដោយសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេនៅប៉ែក​ខាងជើង ព្រែកជីកស៊ុយអេ និងសមុទ្រក្រហមនៅ​ភាគឦសាន្ត មហាសមុទ្រឥណ្ឌានៅ​ភាគអាគ្នេយ៍ និង មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិកនៅភាគ​ខាងលិច​។ ទ្វីបអាហ្វ្រិកមានរដ្ឋចំនួន ៥៤ ប្រទេស (ទទួលស្គាល់ដោយ អសប ទាំងអស់) បូករួមទាំងកោះម៉ាដាហ្កាស្កា និងប្រជុំកោះ​ចំណុះ​ជាច្រើន​ទៀត​។ អាល់ហ្សេរីគឺជាប្រទេសធំជាងគេនៅទ្វីបអាហ្រ្វិកបើគិតតាមទំហំផ្ទៃដី រីឯនីហ្សេរីយ៉ាជាប្រទេសដែលមានចំនួនប្រជាជនច្រើនបំផុតប្រចាំទ្វីបនេះ។ បណ្ដាប្រទេស​នៃទ្វីបអាហ្វ្រិកចូល​សហការ​គ្នា​តាម​រយៈ​អង្គការសហភាព​អាហ្វ្រិក​ដែល​មាន​ទីស្នាក់ការ​នៅទី​ក្រុងអាឌីសអាបាបា។

អាហ្រ្វិកជាទ្វីបតែមួយគត់ដែលស្ថិតនៅលើខ្សែអេក្វាទ័រ និងមេឌីរីយាងតែមួយ ហើយក៏ជាទ្វីបតែមួយដែរដែលលាតសន្ធឹងពីតំបន់អាកាសធាតុភាគខាងជើងទៅអាកាសធាតុភាគខាងត្បូង។ មួយភាគធំនៃទ្វីបនេះនិងប្រទេសភាគច្រើនមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងអឌ្ឍគោលខាងជើង ហើយតំបន់និងប្រទេសមួយចំនួនតូចស្ថិតនៅអឌ្ឍគោលខាងត្បូង។ មួយចំណែកធំនៃទ្វីបនេះបានគ្របដណ្ដប់លើតំបន់ត្រូពិច លើកលែងតែសាហារ៉ាខាងលិច អាល់ហ្សេរី លីប៊ី និងអេហ្ស៊ីប ចុងខាងជើងនៃប្រទេសម៉ូរីតានី និងទឹកដីទាំងមូលនៃប្រទេសម៉ារ៉ុក ស៊ីអ៊ូតា មេលីឡា និងប្រទេសទុយនីស៊ី ដោយតំបន់និងប្រទេសខាងលើនេះសុទ្ធតែស្ថិតនៅផ្នែកខាងលើតំបន់ត្រូពិចកក្កដានិវត្តន៍ ពោលគឺនៅតំបន់អាកាសធាតុខាងជើង។ ផ្ទុយទៅវិញ ភាគខាងត្បូងប្រទេសណាមីប៊ី ភាគខាងត្បូងប្រទេសបូតស្វាណា មួយផ្នែកធំនៃប្រទេសអាហ្វ្រិកខាងត្បូង ទឹកដីទាំងមូលនៃរដ្ឋឡេសូតូ និងអេស្វាទីនី និងចុងខាងត្បូងនៃប្រទេសម៉ូសំប៊ិក និងម៉ាដាហ្កាស្កាសុទ្ធតែមានទីតាំងនៅផ្នែកខាងក្រោមនៃតំបន់ត្រូពិចមករានិវត្តន៍ ពោលគឺនៅតំបន់អាកាសធាតុខាងត្បូង។

ទ្វីបអាហ្រ្វិកជាដែនដីដែលមានជីវចម្រុះខ្ពស់ និងជាទ្វីបដែលមានមហាសត្តនិករច្រើនជាងគេ។ ក៏ប៉ុន្តែ ទ្វីបអាហ្រ្វិកក៏ទទួលរងនូវផលប៉ះពាល់ផ្នែកបរិស្ថានយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរផងដែររួមមាន៖ វាលលំហកម្ម ការកាប់បំផ្លាញព្រៃឈើ កង្វះទឹក និងការបំពុលជាដើម។ ស្ថានភាពបរិស្ថាននៅទ្វីបមួយនេះត្រូវបានគេប៉ាន់ស្មានថានឹងកាន់តែមានលក្ខណៈធ្ងន់ធ្ងរជាមុន ជាពិសេសនៅពេលដែលបាតុភូតបម្រែបម្រួលអាកាសធាតុកំពុងតែរីកសកម្មនៅទូទាំងសកលលោក។ ក្រុមប្រឹក្សាអន្តររដ្ឋាភិបាលនៃអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកបម្រែបម្រួលអាកាសធាតុបានកំណត់ថា អាហ្រ្វិកជាទ្វីបដែលងាយរងគ្រោះបំផុតដោយបម្រែបម្រួលអាកាសធាតុ។

ទ្វីបអាហ្វ្រិមានប្រវត្តិសាស្រ្តវែងឆ្ងាយ ស្មុគស្មាញ ហើយជារឿយៗមិនសូវត្រូវបានសហគមន៍ប្រវត្តិសាស្ត្រពិភពលោកឱ្យតម្លៃប៉ុន្មានទេ។ តំបន់អាហ្រ្វិកខាងកើតត្រូវបានគេទទួលស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយថាជាទីដើមកំណើតនៃមនុស្សលោក និងក្រុមអូមីនីដេ។ មនុស្សដំបូងបំផុត និងបុព្វបុរសរបស់ពួកគេត្រូវបានឧប្បតិដ្ឋាននៅប្រមាណ ៧ លានឆ្នាំមុន (*សូមអាន​អត្តបទអំពី មនុស្ស*)។ សំណល់គ្រោងឆ្អឹងអូម៉ូសាព្យាងបុរាណៗត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងប្រទេសអេត្យូពី អាហ្វ្រិកខាងត្បូង និងប្រទេសម៉ារ៉ុក ហើយអូម៉ូសាព្យាងជាទូទៅត្រូវបានគេជឿថាមានដើមកំណើតនៅប្រមាណ ៣៥០,០០០ ទៅ ២៦០,០០០ ឆ្នាំមុនមកម៉្លេះ។ ទ្វីបអាហ្រ្វិកក៏ត្រូវបាននរវិទូចាត់ទុកថាជាទ្វីបដែលមានហ្សែនចម្រុះជាងគេផងដែរ ដែលជាលទ្ធផលនៃវត្តមានមនុស្សរស់នៅយូរជាងគេ។

អរិយធម៌​មនុស្ស​សម័យដើមដូចជា​ អេហ្ស៊ីប​បុរាណ និង​ការតាចបាន​លេចឡើង​នៅ​តំបន់អាហ្វ្រិក​ខាងជើង។ ក្រោយពីឆ្លងកាត់ប្រវត្តិដ៏យូរអន្លាយ បូករួមជាមួយការធ្វើចំណាកស្រុក និងពាណិជ្ជកម្មនានា ទ្វីបអាហ្រ្វិកបានក្លាយជាទឹកដីដែលមានជាតិសាសន៍ វប្បធម៌ និងភាសាចម្រុះច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់។ ក្នុងរយៈពេល ៤០០ ឆ្នាំចុងក្រោយនេះ ឥទ្ធិពលអរិយធម៌អឺរ៉ុបបានហូរចូលទ្វីបនេះដោយចាប់ផ្តើមនៅសតវត្សទី ១៦ នៅពេលដែលអឺរ៉ុបបានចូលធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយជនជាតិដើមអាហ្វ្រិក ដែលជាលទ្ធផល ពាណិជ្ជកម្មទាសករឆ្លងអាត្លង់ទិកក៏បានកើតមានឡើង និងនាំឱ្យមានវត្តមានជនជាតិអាហ្រ្វិកជាច្រើននៅទ្វីបអាមេរិក។ ចាប់ពីចុងសតវត្សទី ១៩ ដល់ដើមសតវត្សទី ២០ ប្រជាជាតិអឺរ៉ុបបានដាក់អាណានិគមលើទឹកដីនៃទ្វីបអាហ្រ្វិកស្ទើរតែទាំងអស់ ដោយមានតែប្រទេសអេត្យូពី និងលីបេរីយ៉ាប៉ុណ្ណោះដែលជារដ្ឋឯករាជ្យ។ រដ្ឋបច្ចុប្បន្ននៅទ្វីបអាហ្រ្វិកភាគច្រើនបានកើតចេញពីដំណើរដកអាណានិគមកិច្ចក្រោយចប់សង្គ្រាមលោកលើកទី២។

## ប្រវត្តិសាស្ត្រ

### បុរេប្រវត្តិ

គ្រោងឆ្អឹងប្រភេទមនុស្សបុរាណហៅ *អូស្ត្រាឡូពីតេកឺស អាហ្វារិនស៊ីស* ដែលអ្នកវិទ្យាសាស្រ្តដាក់ឈ្មោះសាមញ្ញថា លូស៊ី ត្រូវបានគេរកឃើញនៅថ្ងៃទី២៤ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៧៤ នៅជ្រលងអាវ៉ាសនៃប្រទេសអេត្យូពី។
ទ្វីបអាហ្រ្វិកត្រូវបានចាត់ទុកដោយបុរាណវិទូភាគច្រើនថាជាទឹកដីដែលមានវត្តមានមនុស្សរស់នៅដ៏ចំណាស់ជាងគេបំផុតនៅលើភពផែនដី ដោយពួកមនុស្សគឺមានប្រភពមកពីទ្វីបនេះឯង។ ក្នុងអំឡុងពាក់កណ្តាលសតវត្សទី ២០ នរវិទ្យាបានរកឃើញហ្វូស៊ីលជាច្រើន និងភស្តុតាងនៃវត្តមានរបស់មនុស្សដែលមានអាយុកាលប្រមាណ ៧ លានឆ្នាំមុន។

ក្រោយការវិវត្តនៃអូម៉ូសាព្យាងនៅប្រមាណ ៣៥០,០០០ ទៅ ២៦០,០០០ ឆ្នាំ ម.ប. (មុនបច្ចុប្បន្ន) មនុស្សភាគច្រើនរស់នៅចិញ្ចឹមជីវិតដោយការបរបាញ់សត្វ និងប្រមូលបន្លែផ្លែឈើនៅតាមតំបន់នៃទ្វីបអាហ្វ្រិក។ ក្រុមមនុស្សដំបូងទាំងនេះបានផ្លាសទីចេញពីទ្វីបអាហ្រ្វិក ហើយបានទៅតាំងទីលំនៅនៅជុំវិញពិភពលោកនៅប្រមាណ ៥០,០០០ ឆ្នាំ ម.ប. ដោយធ្វើដំណើរចេញតាមច្រកបាបអែលម៉ង់ដេប ច្រកសមុទ្រជីប្រាល់តា និងដីសន្ទះស៊ុយអេ។

### ការលេចឡើងនៃអរិយធម៌មនុស្ស

## ប្រទេសនៅទ្វីបអាហ្វ្រិក

មាន៦១ប្រទេសនៅអាហ្រ្វិក (ខ្លះជាដែនដីរបស់ប្រទេស នៅទ្វីប អីរ៉ុប
មាន៥តំបន់

តំបន់ទ្វីបអាហ្វ្រិក
### អាហ្វ្រិកខាងកើត

* ប៊ូរុនឌី
* កូម៉ូរូស
* ជីបូទី
* អេរីទ្រា
* អេត្យូពី
* កេនយ៉ា
* ម៉ាដាហ្គាស្ការ
* ម៉ាឡាវី
* មូរីទូស
* ម៉ាយូទេ (ប្រទេស បារាំង)
* ម៉ូហ្សំប៉ិក
* រេអូនីអូណ (ប្រទេស បារាំង)
* រ្វ៉ាន់ដា
* សេសែល
* សូម៉ាលី
* តង់ហ្សានី
* អ៊ុយហ្គាន់ដា
* ហ្សំប៊ី

### អាហ្វ្រិកកណ្តាល

* អង់ហ្គូឡា
* កាមេរូន
* សាធារណរដ្ឋ អាហ្វ្រិកកណ្ដាល
* ឆែត
* កុងហ្គូ (ឃីនសាសា)
* កុងហ្គូ (ប្រេសាវីល)
* អេក្វាទ័រ ហ្គីនី
* ហ្កាបុង
* សៅតូមេ និង ព្រីនស៊ីប

### ​អាហ្វ្រិកខាងជើង​

| លេខរៀង | ទង់ជាតិ និង ឈ្មោះប្រទេស | ឈ្មោះប្រទេសជាអក្សរអង់គ្លេស | អក្សរកាត់ | ទីក្រុង | ផ្ទៃដី (km2) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ១ |  អាល់ហ្សេរី | Algeria | ALG | Algiers | 2,381,740 |
| ២ | ទំព័រគំរូ:ទិន្នន័យប្រទេស កោះកាណារី | Canary Islands |  |  |  |
| ៣ | ទំព័រគំរូ:ទិន្នន័យប្រទេស សេយូតា | Ceuta |  |  |  |
| ៤ |  អេហ្ស៊ីប |  |  | Cairo | 1,001,451 |
| ៥ |  លីប៊ី | Libya |  | Tripoli | 1,759,540 |
| ៦ | ទំព័រគំរូ:ទិន្នន័យប្រទេស ម៉ាឌីរ៉ា | Madeira |  |  |  |
| ៧ | ទំព័រគំរូ:ទិន្នន័យប្រទេស ម៉េឡីលឡា | Melilla |  |  |  |
| ៨ |  ម៉ារ៉ុក | Morocco |  |  |  |
| ៩ |  ស៊ូដង់ | Sudan |  |  |  |
| ១០ | ទំព័រគំរូ:ទិន្នន័យប្រទេស ទុយណេស៊ី | Tunisia | TUN | Tunis | 163,610 |
| ១១ |  សាហារ៉ាខាងលិច | Western Sahara |  |  |  |

* អាល់ហ្សេរី
* អេហ្ស៊ីប
* លីប៊ី
* ម៉ារ៉ុក
* ស៊ូដង់
* ទុយណេស៊ី
* សាហារ៉ាខាងលិច
* ប្រជុំកោះកាណារីអាស (រាជាអាណាច័ក្រអេស្ប៉ាញ)
* សេអូតា (រាជាអាណាច័ក្រអេស្ប៉ាញ)
* ប្រជុំកោះម៉ាដេអីរ៉ា (ព័រទុយហ្គាល់)
* មេលីយ៉ា (រាជាអាណាច័ក្រអេស្ប៉ាញ)

### ​ អាហ្វ្រិកខាងត្បូង

* បូសស្វានណា
* លេសូតូ
* ហ្ស៊ីមបាវ៉េ
* ណាមីប៊ី
* ប្រទេសអាហ្វ្រិកខាងត្បូង
* អេស្វាទីនី

### អាហ្វ្រិកខាងលិច

* ប៊ែនីន
* ប៊ូគីណា ហ្វាសូ
* ខេបវើត
* កូឌីវ័រ
* ហ្សែមបៀរ
* ហ្គាណា
* ហ្គីនៀ
* ហ្គីនៀ-ប៊ីសូ
* លីបេរីយ៉ា
* ម៉ាលី
* មូរីតានី
* នីហ្សេ
* នីហ្សេរីយ៉ា
* សាងហេឡេង អាសេណសីអូណ និង ទ្រីស្សតាង របស់កូណា (ចក្រភពអង់គ្លេស)
* សេណេហ្គាល់
* សេរ៉ាឡេអូន
* តូហ្គូ

* ព្រះចៅហ្វារ៉ាអុង រ៉ាមេសេស្សទី២ នៅអេហ្ស៊ីប
* នៅហ្ស៊ីមបាវ៉េ
* នៅតង់ហ្សានៀរ
* មនុស្សប្រុសប្រជាជន តូអារ៉េក នៅអាល់ហ្សេរី
* មនុស្សប្រុសប្រជានកុលសម្ពន្ទ នៅបូសស្វានណា
* មនុស្សស្រី នៅប៊ែនីន
* មនុស្សស្រី នៅកេនយ៉ា
* វិហារអ៊ីស្លាម នៅទីក្រុង (ម៉ាលី អាហ្វ្រិកខាងលិច
* ទីក្រុង (កាអីរូ នៅ​ អេហ្ស៊ីប

## ឯកសារយោង