# ប្រព័ន្ធខ្នាតអន្តរជាតិ

**ប្រព័ន្ធ​ខ្នាត​អន្តរជាតិ** (*អង់គ្លេស៖ International System of Units*) គឺ​ជា​ទ្រង់ទ្រាយ​ទំនើប​មួយ​នៃ​ប្រព័ន្ធម៉ែត្រ។ ឈ្មោះ​ប្រព័ន្ធ​នេះ​អាច​ហៅ​កាត់ថា **SI** មក​ពី​ពាក្យ​បារាំង S**ystème **I**nternational d'unités* ។

ប្រព័ន្ធ​ខ្នាត​អន្តរជាតិ គឺ​ជា​ប្រព័ន្ធ​រង្វាស់​មួយ​ដែល​ផ្អែក​លើ​ខ្នាត​គោល​ចំនួន​៧ ដូច​ជា៖ ម៉ែត្រ (ប្រវែង), គីឡូក្រាម (ម៉ាស), វិនាទី (ពេល​វេលា), អំពែរ (ចរន្ត​អគ្គិសនី), កែលវិន (សីតុណ្ហភាព), ម៉ូល (បរិមាណ), និង កង់ដេឡា (ពន្លឺ)។ គេ​អាច​ប្រើ​ខ្នាត​គោល​ទាំង​នេះ ដើម្បី​ផ្សំ​គ្នា​ទៅ​វិញ​ទៅ​មក។ ការ​ផ្សំ​បែប​នេះ​បង្កើត​ឲ្យ​មាន​ជា *ខ្នាត​កម្លាយ* ដែល​គេ​អាច​យក​ទៅ​បក​ស្រាយ​បរិមាណ​ដទៃ​ទៀត​ដូច​ជា កម្រិត​សំឡេង, ថាមពល, អានុភាព, និង ល្បឿន។

ប្រព័ន្ធ​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​យក​ទៅ​ប្រើ​ជា​សាកល ក៏​ប៉ុន្តែ​មាន​ប្រទេស​មួយ​ចំនួន​មិន​ប្រើ​ប្រព័ន្ធ​នេះ​ជា​ខ្នាត​រង្វាស់​ផ្លូវ​ការ​ឡើយ ដូច​ជា មីយ៉ាន់ម៉ា, លីបេរៀ, និង សហរដ្ឋអាមេរិក។ នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​ទាំង​នេះ គេ​តែង​ប្រើ​ប្រព័ន្ធ​ខ្នាត​អន្តរជាតិ​នៅ​ក្នុង​វិទ្យាសាស្ត្រ និង​វេជ្ជសាស្ត្រ។

## ប្រវត្តិ​និង​ការ​ប្រើ

ប្រព័ន្ធម៉ែត្រ ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​នៅ​ប្រទេស​បារាំង ក្រោយ បដិវត្តន៍បារាំង ក្នុង​ឆ្នាំ​១៧៨៩។ ប្រព័ន្ធ​ដើម​នេះ​មាន​តែ​ខ្នាត​គំរូ​ពីរ​ប៉ុណ្ណោះ​គឺ​គីឡូក្រាម និង​ម៉ែត្រ។ ប្រព័ន្ធ​ម៉ែត្រ​នេះ​មាន​ភាព​ពេញ​និយម​នៅ​ក្នុង​ចំណោម​អ្នក​វិទ្យសាស្ត្រ​ជាច្រើន។

នៅ​ក្នុង​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ​១៨៦០ James Clerk Maxwell និង William Thomson (ដែល​ក្រោយ​មក​ត្រូវ​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា Lord Kelvin) បាន​ស្នើ​ប្រព័ន្ធ​មួយ​ទៀត​ដែល​មាន​ខ្នាត​គោល​ចំនួន​បី មាន​ប្រវែង ម៉ាស និង​ពេល​វេលា។ ចំណែក​ខ្នាត​ដទៃ​ទៀត គេ​បាន​ធ្វើ​កម្លាយ​ចេញ​ពី​ខ្នាត​គោល​ទាំង​បី​នោះ។ ក្រោយ​មក​ទៀត គេ​បាន​ប្រើ​សំណើ​នោះ ដើម្បី​ប្រព័ន្ធ​ថ្មី​មួយ​ទៀត​មាន​ឈ្មោះ​ថា ប្រព័ន្ធ​ខ្នាត​សង់ទីម៉ែត្រ-ក្រាម-វិនាទី (centimetre–gram–second system of units ) ហៅ​កាត់​ថា CGS។ ខ្នាត​មួយ​នេះ​ប្រើ​សង់ទីម៉ែត្រ​ជា​ខ្នាត​គោល​សម្រាប់​ប្រវែង, ក្រាម​ជា​ខ្នាត​គោល​សម្រាប់​ម៉ាស និង​វិនាទី​ជា​ខ្នាត​គោល​សម្រាប់​ពេល​វេលា។ ក្នុង​នោះ​ក៏​មាន​រួម​បញ្ចូល​ខ្នាត ឌីន (dyne) ជា​ខ្នាត​គោល​សម្រាប់ កម្លាំងច្រាន និង អឺហ្កង់ ជា​ខ្នាត​គោល​សម្រាប់​ថាមពល។

នៅ​ពេល​អ្នក​វិទ្យាសាស្ត្រ​បាន​សិក្សា​ទៅ​លើ អេឡិចត្រូនិក និង ដែនម៉ាញេទិក ពួក​គេ​ក៏​បាន​នឹក​ឃើញ​ថា​ត្រូវ​មាន​ខ្នាត​គោល​ដទៃ​ទៀត ដែល​ត្រូវ​ការ​ចាំបាច់ ដើម្បី​បកស្រាយ​លើ​ប្រធានបទ​ទាំង​នោះ។ នៅ​ពាក់​កណ្ដាល​សតវស្ស​ទី​២០ កំណែ​ផ្សេងៗ​នៃ​ប្រព័ន្ធ​ម៉ែត្រ​ត្រូវ​បាន​ប្រើ ដែល​ជា​ហេតុ​នាំ​ឲ្យ​មាន​ការ​យល់​ច្រឡំ​ច្រើន។

នៅ​ក្នុង សន្និសីទសាកលស្ដីពីទម្ងន់និងរង្វាស់ (CGPM) ឆ្នាំ​១៩៥៤ គេ​បាន​បង្កើត​ឡើង​នូវ​កំណែ​ដំបូង​នៃ​ប្រព័ន្ធ​ខ្នាត​អន្តរជាតិ។ គេ​បាន​ប្រើ​ខ្នាត​គោល​ចំនួន​ប្រាំមួយ​រួម​មាន​ម៉ែត្រ គីឡូក្រាម វិនាទី អំពែរ កែលវិន និង​កង់ដេឡា។ ខ្នាត​គោល​ទី​ប្រាំង​ពីរ គឺ​ម៉ូល ត្រូវ​បាន​បន្ថែម​នៅ​ឆ្នាំ​១៩៧១។

បច្ចុប្បន្ន​នេះ គេ​បាន​ប្រើ​ប្រព័ន្ធ​ខ្នាត​គោល​អន្តរជាតិ​ស្ទើរ​គ្រប់​ទីកន្លែង​នៅ​លើ​ពិភព​លោក លើក​លែង​តែ សហរដ្ឋអាមេរិក, លីបេរៀ និង មីយ៉ាន់ម៉ា ប៉ុណ្ណោះ ដែល​គេ​នៅ​ប្រើ​ខ្នាត​ចាស់។ ប្រទេស​មួយ​ចំនួន​ដែល​មាន​ទំនាក់​ទំនង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ទៅ​នឹង ចក្រភពអង់គ្លេស មាន​ភាព​យឺតយ៉ាវ​ក្នុង​ការ​ជំនួស​ប្រព័ន្ធ​ចាស់​ដោយ​ប្រព័ន្ធ​ម៉ែត្រ ឬ​ក៏​ប្រើ​ទាំង​ពីរ​ក្នុង​ពេល​តែមួយ។

## ខ្នាត​រង្វាស់

### ខ្នាត​គោល

ខ្នាត​គោល​នៃ​ប្រព័ន្ធ​ខ្នាត​អន្តរជាតិ គឺ​ជា​រង្វាស់ ដែល​អ្នក​វិទ្យាសាស្ត្រ និង​មនុស្ស​ជុំវិញ​ពិភព​លោក​យក​ទៅ​ប្រើ​ប្រាស់។ គេ​ក៏​អាច​សរសេរ​ខ្នាត​ផ្សេង​ទៀត ដោយ​រួម​ផ្សំ​ខ្នាត​គោល​ទាំង​ប្រាំ​ពីរ​នេះ​ក្នុង​វិធី​ផ្សេងៗ។ ខ្នាត​ផ្សេង​ទាំង​នោះ ហៅ​ថា *ខ្នាត​កម្លាយ*។

ខ្នាត​គោល​នៃ​ប្រព័ន្ធ​ខ្នាត​អន្តរជាតិ| ឈ្មោះ​ខ្នាត | សញ្ញាខ្នាត | បរិមាណ​រង្វាស់ | អត្ថន័យ​ទូទៅ |
| --- | --- | --- | --- |
| ម៉ែត្រ | m | ប្រវែង | * **Original** (1793): 1/10000000 of the meridian through Paris between the North Pole and the Equator
* **Current** (1983): The distance traveled by light in a vacuum in 1/299792458 second
 |
| គីឡូក្រាម  | kg | ម៉ាស | * **Original** (1793): The **grave** was defined as being the weight [mass] of one cubic decimetre of pure water at its freezing point.
* **Current** (1889): The mass of the International Prototype Kilogram, a cylinder of platinum-iridium alloy kept at the International Bureau of Weights and Measures near Paris.
 |
| វិនាទី | s | ពេលវេលា | * **Original** (Medieval): 1/86400 of a day
* **Current** (1967): The time needed for 9192631770 periods or cycles of the radiation created by electrons moving between two energy levels of the caesium-133 atom.
 |
| អំពែរ | A | ចរន្តអគ្គិសនី | * **Original** (1881): A tenth of the *abampere*, the unit of current used in the electromagnetic CGS.
* **Current** (1946): The current passing through two very long and thin wires placed 1 m apart that produces an attractive force equal to ២×10−៧ newton per metre of length.
 |
| កែលវិន | K | សីតុណ្ហភាព | * **Original** (1743): The **centigrade scale** is obtained by assigning 0° to the freezing point of water and 100° to the boiling point of water.
* **Current** (1967): The fraction 1/273.16 of the thermodynamic temperature of the triple point of water.
 |
| ម៉ូល | mol | ចំនួនសារធាតុ | * **Original** (1900): The molecular weight of a substance in mass grams.
* **Current** (1967): The same amount as the number of atoms in 0.012 kilogram of carbon-12.
 |
| កង់ដេឡា | cd | អាំងតង់ស៊ីតេពន្លឺ | * **Original** (1946): 1/60 of the brightness per square centimetre of a black body at the temperature where platinum freezes.
* **Current** (1979): The luminous intensity, in a given direction, of a source that emits monochromatic radiation of frequency ៥៤០×10១២ hertz and that has a radiant intensity in that direction of 1/683 watt per steradian.
 |
| ចំណាំ |

### ខ្នាត​កម្លាយ

ខ្នាត​កម្លាយ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ដោយ​ការ​ផ្សំ​រវាង​ខ្នាត​គោល។ គេ​អាច​ធ្វើ​កម្លាយ គុណ ឬ​លើក​ជា​ស្វ័យគុណ។ ខ្នាត​កម្លាយ​ខ្លះ​មាន​ឈ្មោះ​ពិសេស។ ជា​ធម្មតា គេ​ខ្នាត​កម្លាយ​ទាំង​នេះ ដើម្បី​ឲ្យ​មាន​ការ​គណនា​ងាយ​ស្រួល។

ខ្នាត​ដែល​ក្លាយ​ចេញ​ពី​ខ្នាត​គោល​នៃ​ប្រព័ន្ធ SI| ឈ្មោះ | សញ្ញា | បរិមាណ | ការ​សរសេរ​ក្នុង​ខ្នាត​ដទៃ | ការ​សរសេរ​ក្នុង​ប្រព័ន្ធ​ខ្នាត​អន្តរជាតិ |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **រ៉ាដ្យង់** | **rad** | plane angle |  | − |
| **ស្តេរ៉ាដ្យង់** | **sr** | solid angle |  | − |
| **អ៊ែក** | **Hz** | frequency |  | s−1 |
| **ញូវតុន** | **N** | force, weight |  | m∙kg∙s−2 |
| **ប៉ាស្កាល់** | **Pa** | pressure, stress | N/m2 | m−1∙kg∙s−2 |
| **ស៊ូល** | **J** | energy, work, heat | N∙m | m2∙kg∙s−2 |
| **វ៉ាត់** | **W** | power, radiant flux | J/s | m2∙kg∙s−3 |
| **គូឡុំ** | **C** | electric charge |  | s∙A |
| **វ៉ុល** | **V** | voltage, electrical potential difference, electromotive force | W/A& or J/C | m2∙kg∙s−3∙A−1 |
| **ផារ៉ាត់** | **F** | electrical capacitance | C/V | m−2∙kg−1∙s4∙A2 |
| **អូម** | **Ω** | electrical resistance, impedance, reactance | V/A | m2∙kg∙s−3∙A−2 |
| **ស៊ីមិន (siemens)** | **S** | electrical conductance | 1/Ω | m−2∙kg−1∙s3∙A2 |
| **វេប៊ែរ** | **Wb** | magnetic flux | J/A | m2∙kg∙s−2∙A−1 |
| **តេស្លា** | **T** | magnetic field strength | Wb/m2 or V∙s/m2 or N/A∙m | kg∙s−2∙A−1 |
| **ហង់រី** | **H** | inductance | Wb/A or V∙s/A | m2∙kg∙s−2∙A−2 |
| **អង្សាសេ** | **°C** | temperature relative to 273.15 K | TK − 273.15 | K |
| **លូម៉ង់** | **lm** | luminous flux | cd∙sr | cd |
| **លុច** | **lx** | illuminance | lm/m2 | m−2∙cd |
| **បិកឺរ៉ែ** | **Bq** | radioactivity (decays per unit time) |  | s−1 |
| **ក្រេយ** | **Gy** | absorbed dose (of ionizing radiation) | J/kg | m2∙s−2 |
| **ស៊ីវើត** (sievert) | **Sv** | equivalent dose (of ionizing radiation) | J/kg | m2∙s−2 |
| **កាតាល់** | **kat** | catalytic activity |  | s−1∙mol |

### បុព្វបទ

មិន​ថា​រង្វាស់​ធំ​ឬ​តូច សុទ្ធ​តែ​អាច​សរសេរ​បាន​ដោយ​ប្រើ​បុព្វបទ។ គេ​ប្រើ​សុព្វបទ​នៅ​ពី​មុខ​ខ្នាត ដើម្បី​បង្កើត​ខ្នាត​ថ្មី​មួយ។ ឧទាហរណ៍​ថា *គីឡូ* មាន​ន័យ​ថា "១០០០" ដង​នៃ​ខ្នាត​ដើម ហើយ *មីល្លី* មាន​ន័យ​ថា "០.០០១" ដង​នៃ​ខ្នាត​ដើម។ ដូច​ច្នេះ មួយ*គីឡូក្រាម* ស្មើ​នឹង ១០០០ ម៉ែត្រ ហើយ​មួយ*មីល្លីក្រាម* ស្មើ​នឹង​ទី ១០០០ នៃ​មួយ​ក្រាម។

បុព្វបទនៅក្នុងប្រព័ន្ធខ្នាតអន្តរជាតិ| Multiples | ឈ្មោះ |  | deca- | hecto- | kilo- | mega- | giga- | tera- | peta- | exa- | zetta- | yotta- |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| បុព្វបទ |  | da | h | k | M | G | T | P | E | Z | Y |
| Factor | 100 | 101 | 102 | 103 | 106 | 109 | 1012 | 1015 | 1018 | 1021 | 1024 |
|   |
| Fractions | ឈ្មោះ |  | deci- | centi- | milli- | micro- | nano- | pico- | femto- | atto- | zepto- | yocto- |
| បុព្វបទ |  | d | c | m | μ | n | p | f | a | z | y |
| Factor | 100 | 10−1 | 10−2 | 10−3 | 10−6 | 10−9 | 10−12 | 10−15 | 10−18 | 10−21 | 10−24 |

## មើល​ផង​ដែរ

* បុព្វបទនៅក្នុងប្រព័ន្ធខ្នាតអន្តរជាតិ
* ខ្នាតកំលាយនៅក្នុងប្រព័ន្ធខ្នាតអន្តរជាតិ
* ខ្នាតគោលនៅក្នុងប្រព័ន្ធខ្នាតអន្តរជាតិ

## ឯកសារ​យោង