Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ការវិត្តន៏របស់មនុស្សលោក

**ការវិត្តន៏របស់មនុស្សលោក** លោក ដារវិន, អ្នកប្រាជ្ញជនជាតិអង់គ្លេស បានធ្វការសិក្សាស្រាវជ្រាវឃើញថា មនុស្សយើងមានសណ្ឋានប្រហាក់ប្រហែលគ្នាទៅនឹងសត្វចិញ្ចឹមកូនដោយទឹកដោះ។ ជាពិសេសលោកបានពិនិត្យឃើញថា ឆ្អឹងឆ្អែង, ខួរក្បាល, សាច់ឈាម, សរសៃវិញ្ញាណ និង ក្រពះពោះវៀន -ល- មានសភាប ស្រដៀងទៅនឹង សត្វស្វា, សត្វទោច, សត្វខ្លាឃ្មុំ -ល- ។ ម៉្យាងវិញទៀតការវិត្តន៏នៃ ទារកនិងកូនសត្វផ្សេងៗ ទៀតក៏មានដំនើរស្រដៀងគ្នាដែរ ព្រោះទារកនឹងកូនសត្វជាដំបូងគឺកើតមកពីពងក៏ដូចជាពងសត្វឯ ទៀតៗដែរ ។ លុះពងនោះរីកចំរើនកើតជាទារក គេ ឃើញមានកន្ទុយបន្តិចនៅត្រង់ចុងគូថពីក្រោយ កន្ទុយនេះវានឹងរួញបន្តិចម្ដងៗរហូតដល់ពេលកើត​ចេញពីពោះម្ដាយទើបបាត់ ។ ប៉ុត្តែមានមនុស្សខ្លះ កើតមកហើយមានរោមដុះពេញខ្លួននិងកន្ទុយមួយយ៉ាងបង្គួរនេះបញ្ជាក់អោយឃើញថា មនុស្សយើសព្វថ្ងៃនេះ គឺវិវត្តន៏មកពីសត្វចិញ្ចឹមកូននិងទឹកដោះម្យ៉ាងដែលមានរោម ហើយនឹងកន្ទុយ ។
តាមទ្រឹស្ដីរបស់លោកដារ វិន ថាបុព្វសម័យកាលជាតិកំណើតមនុស្សដើម នៅជាសត្វជើងបួន នៅឡើយពេលនោះ មានជីវភាពសែនទុក្ខវេទនា រស់នៅលើដើមឈើ
យកផ្លែឈើធ្វើជាអាហារ ទ្រទ្រង់ជីវិត ។ លុះកន្លងបានជាច្រើនលានឆ្នាំក្រោយមក​ដោយមានការប្រែប្រួលពីធម្មជាតិ ធ្វើអោយមានការខ្វះចំណីអាហារ សត្វទាំងនោះត្រូវបង្ខំខ្លួនចុះពីលើដើមឈើ មករស់នៅលើដីទំនាបក្នុងចលនាបែបនេះ សត្វទាំងឡាយត្រូបប្រើ​កម្លាំងដៃ, ជើង,​កម្លាំងចង្កេះ,កម្លាំងខ្នង ។ ដើម្បីនឹងឈោងបេះផ្លែឈើ និងងាយស្រួលធ្វើដំណើរ ។ ការធ្វើចលនា លើដីយូរៗទៅ ជើងទាំងពីរក៏ចេះ តែរីកចំរើន ហើយបាតជើងក៏រីកធំ រីឯម្រាមជើងដែលមិនត្រូវការ ចាប់ កាន់ អ្វីសោះនោះក៏ចេះតែរួញខ្លីទៅៗ តកូនតចៅ ។ ចំណែកឯកន្ទុយទៀតសោត ក៏ដូច្នេះដែរ ឯចំណែកម្រាមដៃនិងបាតដៃ វិញក៏រីកចំរើតៅតាមពលកម្ម ។ ការក្ដាប់ចាប់កាន់ច្របាច់ ឈោង,ទាញ......​ដែលជាចលនាសម្រាប់ប្រចាំជីវភាពបានធ្វើអោយម្រាមដៃខ្លះរលូតវែង ខ្លះខ្លី ខ្លះធំមាំ , ខ្លះតូចឆ្មារ ។
ការវិវត្តិន៏ពីសត្វ ដល់មានសណ្ឋានដូចជារូបមនុស្សទោចនេះ ពុំមែនកើតឡើងនៅក្នុងរយៈពេលមួយដំណរ ពីរ បីដំណរឫបីបួនសតវត្ស បន្តគ្នានោះទេ គឺត្រូវឆ្លងកាត់ រយៈកាលរាប់រយលានឆ្នាំ ដូច្នោះក៏វាត្រូវវិវត្តន៏សន្សឹមៗ បន្តិចម្ដងៗ ទៅតាមគន្លាក់ជីវភាព​ទៅតាមឥទ្ធិពលធម្មជាតិ និងពលកម្ម ។
# ព្រឹត្តិការណ៍ផុតពូជ

**ព្រឹត្តិការណ៍ផុតពូជ** (ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា **ការផុតពូជដ៏ធំ** ឬ **វិបត្តិជីវសាស្រ្ត** ) គឺជាការថយចុះយ៉ាងទូលំទូលាយ និងឆាប់រហ័សនៃ ជីវចម្រុះ នៅលើ ផែនដី ។ ព្រឹត្តិការណ៍​បែប​នេះ​ត្រូវ​បាន​កំណត់​អត្តសញ្ញាណ​ដោយ​ការ​ផ្លាស់​ប្តូរ​យ៉ាង​ខ្លាំង​នៃ​ភាព​ចម្រុះ​និង​ភាព​សម្បូរ​បែប​នៃ ​សារពាង្គកាយ​ពហុកោសិកា ។ វាកើតឡើងនៅពេលដែលអត្រានៃ ការផុតពូជ កើនឡើងទាក់ទងទៅនឹងអត្រានៃ ការបញ្ជាក់ ។ ការប៉ាន់ប្រមាណនៃចំនួននៃការផុតពូជដ៏ធំបំផុតក្នុងរយៈពេល 540 លានឆ្នាំចុងក្រោយនេះមានចាប់ពី 5 ទៅ 20 ។ ភាពខុសគ្នាទាំងនេះកើតចេញពីការខ្វែងគំនិតគ្នាចំពោះអ្វីដែលបង្កើតជាព្រឹត្តិការណ៍ផុតពូជ "ដ៏សំខាន់" និងទិន្នន័យដែលត្រូវបានជ្រើសរើសដើម្បីវាស់ស្ទង់ភាពចម្រុះពីមុន។

 វិចិត្រករ​ម្នាក់​បាន​បង្ហាញ​ពី ​អាចម៍​ផ្កាយ ​មួយ​ដែល​មាន​ចម្ងាយ​ប៉ុន្មាន​គីឡូម៉ែត្រ​មក​បុក​ផែនដី។ ផលប៉ះពាល់បែបនេះអាចបញ្ចេញថាមពលស្មើនឹងអាវុធនុយក្លេអ៊ែររាប់លានដែលបំផ្ទុះក្នុងពេលដំណាលគ្នា។
 រុក្ខជាតិ និងសត្វជាច្រើនប្រភេទមានហានិភ័យខ្ពស់នៃការផុតពូជដោយសារតែ ការបំផ្លាញ ព្រៃអាម៉ាហ្សូន
## ឯកសារយោង
# ឆាលែស ដាវីន

Charles Darwin
**ឆាលែល​ រ៉ូប័ត ដាវីន** ( ១២ គុម្ភះ ១៨០៩ ដល់ ១៩ មេសា ១៨៨២ ) គឺជាអ្នកធម្មជាតិវិទូ ។ គាត់គឺ បានល្បីល្បាញ សំរាប់ការងាររបស់គាត់ ទៅលើទ្រឹស្តីនៃការវិវត្តន៍ ។ សៀវភៅរបស់​គាត់ ​ដែល​បានបោះពុម្ភនៅឆ្នាំ ១៨៥៩ ​មានរឿងពីរយ៉ាង៖

1. ផ្តល់នូវភាពជាក់ស្តែងដ៏ឆ្នើម នៃការវិត្តន៍
2. មានគោលបំណងចំពោះទ្រឹស្តីដើម្បីពន្យល់ អំពីការវិត្តន៍នៃការងារ ។

ហើយ​ទ្រឹស្តី​ទាំង​នេះ ជាធម្មជាតិត្រូវការ និងជ្រើសយក ។ ការវិវត្តន៍នៃធម្មជាតិគឺជាគន្លឹះ សំរាប់យល់អំពីជីវសាស្ត្រ និងមានច្រើនទៀតសំរាប់ជីវិត ដែលរស់នៅលើផែនដីនេះ ។

## ដំណើរផ្សងព្រេងតាមសមុទ្រ

ដាវីន ចំណាយពេលវេលា ប្រាំឆ្នាំនៅ​ តាមកងទ័ពជើងទឹកនៃព្រះរាជាណាចក្រអង់គ្លេស ដែលជាកប៉ាល់រុករក ។ គាត់គឺជាភ្ញៀវរបស់អ្នកធម្មជាតិវិទូ ដែលមានន័យថា គាត់ត្រូវ​ទទួលភារៈកិច្ច ក្នុងការជ្រើសរើស និងកត់ចំណាំអំពីពពួកសត្វ និង ភូគព្ភសាស្ត្រ នៃប្រទេសដែលគេបានទស្សនា​ ។ កប៉ាល់ធ្វើដំនើរនៅ លើតំបន់ឆ្នេរ​ទាំងអស់តាម​ផែនទី​ ​ដែលវា​អាចត្រូវបាន ប្រើដោយ ទាហានជើងទឹក ដែលពួកគេបានធ្វើ ដំនើរក្នុងពិភពលោកនេះhoi dit is grapige taal
។ នៅពេលនោះផងដែរ ទាហានជើងទឹក អង់គ្លេស គឺមានភាពវិសាល នៅលើពិភពលោក និង ​មានអំណាចនៅលើពិភពលោក ។

ដាវីន បានធ្វើការងាររបស់គាត់ គ្រប់ទីកន្លែងនៅពេលដែលកប៉ាល់ចត​ ។ ​ហើយគាត់ បានរកឃើញសត្វដ៏ធំ ដែលជាប់នៅលើថ្ម ច្រើនយុគមកហើយ ដែលថ្មី ៗ នេះវាជិតផុតពូជ ដែលជាបទពិសោធន៍ដូចជា ការរញ្ជួយដីនៅប្រទេស ឈីឡេ ។

boloss dans sa vie a 24ans
# ជីវគីមីសាស្ត្រ

**ជីវគីមីសាស្ត្រ** (អង់គ្លេស: biochemistry) គឺជាការសិក្សា​ពី​រចនាសម្ព័ន្ធ និង​ដំណើរការគីមី​ ដែល​កើតមាន​ឡើង​ក្នុង​សារពាង្គកាយ​ភាវរស់​ជារួម ប៉ុន្តែ​មិនកំណត់​វត្ថុធាតុ​មានជីវិត​ទេ ។

នេះ​គឺជា​មុខវិជ្ជា​ផ្គួបគ្នា​រវាង​គីមីវិទ្យា និងជីវវិទ្យា ហើយដែន​ស្រាវជា្រវ​មានផ្នែក​មួយចំនួន​ដូចទៅនឹង​មុខវិជ្ជា​កោសិកាវិទ្យា​(Cell biology)​ ជីវម៉ូលេគុលវិទ្យា​(Molecular biology)​ ឬតំណពូជ(Genetics)​ ។ ជីវគីមីវិទ្យា​ចែកជា​ពីរ គឺ​ជីវគីមី​ស្តាទិច​(មិនប្រែប្រួលនៅនឹង​) និង​ជិវគីមីស៊ីនេទិច​(ប្រែប្រួលមានចលនា)​។ ជីវគីមីស្តាទិច និយាយអំពី​ទម្រង់ ធាតុផ្សំ​របស់​សមាសធាតុ​ជីវ​ដូចជា​ លីពីត​(សារធាតុ​ខ្លា្ញញ់) ប្រូទីត​(សាច់) គ្លុយស៊ីត​(ម្សៅធញ្ញជាតិ)​ វីតាមីនជាដើម ។ ជិវគីមីស៊ីនេទិច ពិភាក្សា​អំពី​​ដំណើរការបំលែងធាតុ​(មេតាបូលីសmetabolism​​)​ ក៏ដូចជា​តួនាទី​របស់​បណ្ដា​សមាសធាតុ​ជីវ ។
# សត្វឥតឆ្អឹងកង

រុយផ្លែឈើទូទៅគឺ Drosophila melanogaster គឺជាប្រធានបទនៃការស្រាវជ្រាវជាច្រើន
សត្វឥតឆ្អឹងកង**Invertebrates** ជា ប្រភេទសត្វ ដែលឥតមាន ឆ្អឹង​កង. សត្វ​ឥតឆ្អឹងកងជា​ សត្វ​ ដែល​មិន​រាប់​បញ្ចូល​​ សាខារង សត្វឆ្អឹងកង. ឧទាហរណ៍​ងាយៗនៃសត្វឥតឆ្អឹងកងមាន​ insects, worms, clams, crabs, octopus, snails, and starfish. Taxonomically speaking, "ឆ្អឹងកងខ្នង" មិនលើសពីរយៈពេលនៃភាពងាយស្រួលទេ។ ប្រភេទសត្វភាគច្រើនគឺជាសត្វដែលមិនចេះរីងស្ងួតព្រោះថាមានតែសត្វប្រមាណ ៣% ប៉ុណ្ណោះដែលរួមបញ្ចូលជួរឈរឆ្អឹងខ្នងនៅក្នុងកាយវិភាគសាស្ត្ររបស់ពួកវា។ និយាយម៉្យាងទៀតសត្វទាំងអស់លើកលែងតែសត្វដែលនៅក្នុង chordate subphylum Vertebrata (ត្រីអាំប៊ីបសត្វល្មូនបក្សីនិងថនិកសត្វ) ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាសត្វគ្មានឆ្អឹង។ លើសពីនេះទៀតពន្ធលើសត្វដែលមិនចេះរីងស្ងួតបុគ្គលមានចំនួននិងប្រភេទសត្វច្រើនជាងប្រភេទរងនៃ Vertebrata ទាំងមូល។ តាមពិតអ្វីដែលគេហៅថា invertebrata ដូចជា Chaetognatha និង Hemichordata មានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយ Chordata ជាងសត្វ phlela ដែលមិនមានចលនា។ ការបែងចែកចក្រភពអង់គ្លេសទាំងមូលទៅជាសត្វឆ្អឹងខ្នង (ប្រហែល ៦៥០០០ ប្រភេទនៅក្នុងផ្នែកមួយនៃហ្វីលីម) និងសត្វពាហនៈមិនឆាប់ពិតជាងាយស្រួលក្នុងបរិបទជាក់ស្តែងខ្លះៗប៉ុន្តែដើម្បីដាក់វាទៅក្នុងទស្សនវិស័យពន្ធដារវាមានទំហំដូចគ្នានឹងការបែងចែកនគរសត្វទៅជា ឧទាហរណ៍ gastropods (ប្រហែលជា 60000 ប្រភេទនៅក្នុងផ្នែកមួយនៃ phylum មួយ) និងមិនមែន gastropods; មានប្រយោជន៍តែនៅក្នុងបរិបទដែលមានឧបសគ្គជាក់លាក់ប៉ុណ្ណោះ។

## ឯកសារយោង
# អាស៊ីតនុយក្លេអ៊ិច

**អាស៊ីតនុយក្លេអិក** (បារាំង: acide nucléique; អង់គ្លេស: nucleic acid) ជាប៉ូលីមែរបស់នុយក្លេអូទីតដែលភ្ជាប់គ្នាជាមួយសម្ព័ន្ធផូស្វរឌីអេស្ទែ ដោយក្រុមនៃផូស្វាតដែលជាសមាសភាគនៃសម្ព័ន្ធនឹងភ្ជាប់គ្នារវាងក្រុមអ៊ីដ្រុកស៊ីលនៅតំណែងទី 5' នៃនុយក្លេអូទីតម៉ូលេគុលមួយជាមួយនឹងក្រុមអ៊ីដ្រុកស៊ីលនៅតំណែងទី 3' នៃម៉ូលេគុលបន្ទាប់ ធ្វើឲ្យនុយក្លេអូទីតមានសមាសភាគនៃគ្រោងជាភូស្វាតនិងស្ករ និងមានខ្នែងចំហៀងជាបាស អាចបែងចែកបានជា DNA និង RNA។