Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# តោ

**​ ទំព័រគំរូ:Ficha de taxónតោ**  ឬ **​សិង្ហ** (អង់គ្លេស:  Lion ) គឺ ចម្លាក់តោភាគច្រើននៅក្នុងរចនាបថកោះកេរ បដិមាត្រូវបានគេឆ្លាក់ពីថ្មភក់ យើងកម្រឃើញមានរូបធ្វើអំពីសំរឹទ្ធណាស់។ ចម្លាក់សត្វតោធ្វើអំពីសំរឹទ្ធឈរលើទម្ររាងមូលភ្ជាប់ជាមួយសត្វតោតែម្តង។ តោមានភ្នែកក្រឡោតមូល រោមចិញ្ជើមក្រាស់ បង្ហាញចង្កូមនិងធ្មេញយ៉ាងមុតស្រួច សក់រួញធ្លាក់ចុះដូចទឹករលកតាមថ្នាក់ៗ បង្កើតបាននូវគំរូមួយពីដងខ្លួនលោង ហើយចម្លាក់តោដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ជាឆ្មាំការពារប្រាសាទនៃលំនៅស្ថានរបស់អាទិទេព សត្វនេះជានិមិត្តរូបនៃភក្តីភាព ជំនឿដែលពាក់ព័ន្ធទេវកថាឥណ្ឌារវាងព្រះមហឹង្ស កើតឡើងដោយភ្លើងកំហឹងរបស់អាទិទេពទាំងអស់ ដើម្បីសម្លាប់អសុរៈក្បាលក្របី។ គេតែងតែឆ្លាក់សត្វគ្រប់ប្រភេទហាមាត់បញ្ចេញសូរសំឡេងគ្រហឹម បង្អើលសត្វនិងបណ្តាលឧបទ្រព្យទាំងឡាយ។ ជើងមុខទាំងពីរប្រកបដោយក្រចកយ៉ាងមុតលើឡើងខ្ពសើជាងកាយវិការហាក់ដូចជាសង្ក្រប់អ្វីមួយជាលក្ខណៈចាំវាយប្រហារសត្រូវ។ លក្ខណៈបែបនេះឆ្លុះបញ្ចាំងពីសត្វមានចលនា ដែលបង្ហាញពីរបាំខ្មែរហើយនៅតែជាវប្បធម៌សំខាន់រហូតដល់ពេលបច្ចុប្បន្ន។ ក្នុងរបាំងខ្មែរមានប្រវត្តិយូរលង់មុនសម័យអង្គរ(សតវត្សរ៍ទី៦-៨)មកម្ល៉េះ ការសម្តែងតាមរយៈកាយវិការនិងឥរិយាបថដងខ្លួន តែងតែបង្ហាញតាមចម្លាក់ខ្មែរ។ សិលាចារឹកខ្មែរជាអនេករៀបរាប់អំពីដង្វាយ ជាអ្នករាំ អ្នកច្រៀង និងតន្ត្រីថ្វាយដល់ទេពផ្សេងៗនៅតាមប្រាសាទ។

## កំណត់
# នូវែលគីនេ

នូវែលគីនេ| ឈ្មោះក្នុងស្រុក: ប៉ាពួ, នូហ្គីនី, នូគីនី |
| --- |
| កោះនូវែលគីនេ |
| ភូមិសាស្ត្រ |
| ទីតាំង | អូសេអានី (ម៉េឡានេស៊ី) |
| កូអរដោនេ | ﻿ / ﻿ |
| ប្រជុំកោះ | Melanesia and Malay Archipelago |
| ផ្ទៃដី | ៧៨៥,៧៥៣ km២ (៣០៣.៣៨០៩ sq mi) |
| ចំណាត់ថ្នាក់ផ្ទៃដី | ទី២ |
| រយៈកម្ពស់ខ្ពស់បំផុត | ៤,៨៨៤ m (១៦.០២៤ ft) |
| ចំណុចខ្ពស់បំផុត | Puncak Jaya |
| រដ្ឋបាល |
| **ឥណ្ឌូនេស៊ី** |
| ខេត្ត | Papua Central Papua Highland Papua South Papua Southwest Papua West Papua |
| ការតាំងទីលំនៅធំបំផុត | ជ័យបុរៈ |
| Papua New Guinea |
| Provinces | * Central
* Simbu
* Eastern Highlands
* East Sepik
* Enga
* Gulf
* Hela
* Jiwaka
* Madang
* Morobe
* Oro
* Southern Highlands
* Western
* Western Highlands
* West Sepik
* Milne Bay
* National Capital District
 |
| ការតាំងទីលំនៅធំបំផុត | Port Moresby |
| ប្រជាសាស្រ្ត |
| ចំនួនប្រជាជន | 14,800,000 (2020) |
| ដង់ស៊ីតេ​ប្រជាជន | ១៨ /km២ (៤៧ /sq mi) |
| ក្រុមជនជាតិ | Papuan and other Melanesians |

**នូវែលគីនេ** ( ទុកពីស៊ីន : Niugini ; ហ៊ីរីម៉ូទូ : *Niu Gini* ; ឥណ្ឌូនេស៊ី: Papua ឬ *Nugini* , ជាប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីរៀន ) គឺជាកោះធំជាងគេទីពីររបស់ពិភពលោក ដែលមានផ្ទៃដី 785,753 square kilometres (303,381 sq mi) ។ មានទីតាំងនៅអូសេអានី ភាគនិរតីនៃមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក កោះនេះត្រូវបានបំបែកចេញពីប្រទេសអូស្ត្រាលី ដោយ 150 kiloម៉ែត្រs (81 nmi; 93 mi) ច្រកសមុទ្រទ័ររ៉េស ទោះបីជាផ្ទៃដីទាំងពីរស្ថិតនៅលើធ្នើទ្វីប តែមួយក៏ដោយ។ កោះតូចៗជាច្រើនមានទីតាំងនៅខាងលិច និងខាងកើត។

ពាក់កណ្តាលភាគខាងកើតនៃកោះគឺជាដីដ៏ធំនៃរដ្ឋឯករាជ្យប៉ាពួញូហ្គីណេ ។ ភាគខាងលិច ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាភាគខាងលិចញូហ្គីណេ, បង្កើតបានជាផ្នែកមួយនៃ ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី ហើយត្រូវបានរៀបចំជាខេត្តប៉ាពួ ប៉ាពួភាគកណ្តាល ខ្ពង់រាបប៉ាពួ ភាគខាងត្បូងប៉ាពួ ភាគនិរតីប៉ាពួ និង ភាគខាងលិចប៉ាពួ ។ ទីក្រុងធំជាងគេនៅលើកោះគឺជ័យបុរៈ (រដ្ឋធានីប៉ាពួ ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី) និងព័រម៉ូរ៉េសប៊ី (រដ្ឋធានីប៉ាពួញូហ្គីណេ)។

## ឯកសារយោង

Cite error: `<ref>` tags exist for a group named "lower-alpha", but no corresponding `<references group="lower-alpha"/>` tag was found.
# ក្រុមកំប្រុក

កំប្រុក​គ្មាន​ស្លាប​ជា​ប្រភេទ​ដែល​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​អំបូរ **Sciuridae** និង​កំប្រុក​មាន​ស្លាប ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​អំបូរ **Pteromyidae**។ កំប្រុក​មាន​ស្លាប​មាន​ភ្នែក និង​ត្រចៀក​ធំ ហើយ​កន្ទុយ​មាន​រោម​វែង​សំពោង។ សត្វ​កំប្រុក​មាន​វត្តមាន​នៅ​តាម​បណ្ដា​ប្រទេស​នានា នៅ​លើ​ពិភព​លោក។ ទម្លាប់​នៃ​ការ​រស់​នៅ​របស់​វា​មាន​លក្ខណៈ​ខុស​ប្លែក​ពី​ក្រុម​កំប្រុក​គ្មាន​ស្លាប ដោយ​ក្រុម​កំប្រុក​គ្មាន​ស្លាប​ចូល​ចិត្ត​រក​ចំណី​នៅ​ពេល​ថ្ងៃ រី​ឯ​ក្រុម​ប្រភេទ​មាន​ស្លាប​វិញ​ចូល​ចិត្ត​ស្វែង​រក​ចំណី​នៅ​ពេល​យប់។ កំប្រុក​ភាគ​ច្រើន​រស់​នៅ​លើ​ដើម​ឈើ និង​ភាគ​តិច​ចូល​ចិត្ត​បន្ស៊ាំ​ជីវិត​រស់​នៅ​លើ​ដី។ កំប្រុក​ជា​ប្រភេទ​តិណាសី ប៉ុន្តែ​មាន​ប្រភេទ​មួយ​ចំនួន​ចូល​ចិត្ត​ស៊ី​សត្វ​ល្អិត​តូចៗ និង​ពង​សត្វ​ផង​ដែរ។ មាន​ប្រភេទ​កំប្រុក​ជា​ច្រើន ដែល​បាន​ផ្លាស់​ពណ៌​សម្បុរ​ទៅ​តាម​តំបន់ ឬ​ទី​ជម្រក​ដែល​វា​រស់​នៅ និង​ជួន​កាល​វា​ប្ដូរ​ពណ៌​ពេល​ដែល​វា​រស់​នៅ​ក្នុង​តំបន់​តែ​មួយ។ កំប្រុក​មាន​ស្លាប​មាន​ភ្នាស​នៅ​ជើង​មុខ និង​ជើង​ក្រោយ​ដែល​អាច​ឱ្យ​វា​ហើរ​សំកាំង​បាន​រហូត​ដល់​ទៅ​រាប់​រយ​ម៉ែត្រ​ពី​ទី​កន្លែង​មួយ​ទៅ​ទី​កន្លែង​មួយ​ទៀត។ កំប្រុក​មាន​ធ្មេញ​ស្រួច​អាច​បង្ក​ឱ្យ​មាន​របួស ឬ ដំបៅ​ក្លាយ​បាន ព្រោះ​មាន​កំប្រុក​ខ្លះ​មាន​មេរោគ​ឆ្លង ពី​សត្វ​ល្អិត​ចង្រៃ​ដែល​ស្ថិត​នៅ​លើ​បន្លែ​ផ្លែ​ឈើ​ជា​ចំណី​អាហារ​របស់​វា។ អ្នក​ស្រាវ​ជ្រាវ​អង្កេត​សត្វ​កំប្រុក​ខ្លះ​អាច​សម្គាល់​ពី​វត្តមាន​សត្វ​កំប្រុក​នៅ​ក្នុង​តំបន់មួយ​បាន​តាម​រយៈ​រោម​ជម្រុះ​របស់​វា។ នៅ​ប្រទេស​រីក​ចម្រើន កំប្រុក​ប្រភេទ​ខ្លះ​ត្រូវ​បាន​គេ​បង្ហាត់​ឲ្យ​ចេះ​សម្ដែង និង​កាន់​ចំណី​អាហារ​ស៊ី​ដូច​ពពួក​សត្វ​ស្វា​ផង​ដែរ។ មាន​សត្វ​កំប្រុក ៦ប្រភេទ ត្រូវ​បាន​កត់​ត្រា និង​បញ្ជាក់​ថា​កំពុង​មាន​វត្តមាន​រស់​នៅ​ក្នុង​ព្រះ​រាជាណាចក្រ​កម្ពុជា។

* កំប្រុកពោះប្រផេះ
* កំប្រុកធំ
* កំប្រុកពណ៌
* កំប្រុកឆ្នូតខ្នង
* កំប្រុកស្លាបធំ
* កំប្រុកស្លាបតូច
* កង្ហិច
* កង្ហែន

#### ឯកសារ​យោង
# ពន្ធុវិទ្យា

**សេនេទិច​** (ទំព័រគំរូ:Genetics - បានមកពីពាក្យភាសាក្រិច "genno" ដែលមានន័យថា "ការបង្កើតជីវិត") ជាមុខ​វិជ្ជា​វិទ្យាសាស្រ្តមួយ​ដែលសិក្សាអំពីតំណពូជ (ទំព័រគំរូ:Heredity)។

## ប្រវត្តិ​សេនេទិច​

ពាក្យ "សេនេទិច​"​ ពីដំបូងត្រូវបានគេគិតថាបានរហូតដល់ទៅត្រូវបានអនុវត្តទៅផ្នែកសាស្រ្តថ្មីដែលទាក់ទងនឹងការសិក្សាអំពីជនជាតិភាគតិចនិងការវិវត្តន៍របស់វត្ថុ​មានជីវិត ដោយអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រអង់គ្លេសដែលមានឈ្មោះ វី​លៀម បិតសឹន ដែលបានបង្ហាញខ្លួននៅក្នុងសាររបស់​គាត់ដែលគាត់បានផ្ញើទៅឱ្យ អាដាម ដែលបានចារឹកនៅលើថ្ងៃទី ១៨ មេសា ឆ្នាំ ១៩០៥ ។

ពូជ​មនុស្ស​ចាប់​ប្រមូលចំណេះដឹងអំពីសេនេទិចចាប់តាំងពីសម័យបុរេប្រវត្តិ ដោយអំពីការបង្កាត់ពូជនិងការបន្តពូជប្រតិបត្ដិការទៅរុក្ខជាតិនិងសត្វ ។

## ​មើល​ផង​ដែរ

* ជីវវិទ្យា
* អណូជីវវិទ្យា
* សេណូទីប