Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Доломит

‎Үлгі:Infobox
**Доломит**  (француз геологы Д.Доломьенің есімімен аталған) – 1) карбонаттар класының минералы [CaMg (СО3)2]. Тригональдық сингонияда кристалданады. Кристалдары ромбоэдр, призма пішіндес. Ірі кристалды агрегаттары гидротермальдық түзілімдер мен қайта кристалданған карбонатты қабаттарда кездеседі. Түсі сұрғылт ақ, кейде сарғыш, қоңыр немесе жасыл реңді болады. Қаттылығы 3,5 – 4, меншікті салмағы 2,85 г/см3, шыныдай жылтыр, морт сынғыш; 2) негізінен Доломит минералынан тұратын шөгінді карбонатты тау жынысы. Негізгі қоспалары кальцит, ангидрит. Доломит әдетте әктаспен бірге кездеседі және құрамындағы Доломитің мөлшеріне байланысты әктас Доломит (95 – 75%) және Доломитті әктас (50%-дан аз) болып бөлінеді. Егер негізгі қоспа – ангидрит болса, тау жынысы ангидритті Доломит, саз болса Доломит мергель, құм болса құмды Доломит деп аталады. Доломит кембрийге дейінгі және палеозой шөгінділерінде кең таралған. Ол металлургияда (отқа төзімді материал, флюс ретінде), шыны өнеркәсібінде, глазурь және ақ магнезит әзірлеуде, сондай-ақ ауыл шаруашылығында топырақтың қышқылдығын азайту үшін қолданылады.

## Доломит ұнтағы

Сырт көрінісі ұнға яки құмға ұқсайтын
доломит кристалшаларынан тұратын борпылдақ та сусымалы масса. Доломит ұнтағы
доломитпен жақсы қаныққан аймақгардың *морылу қыртыстарында* доломитті
таужыныстың бірте-бірте босаңсуы және тандамалы түрде шаймалануы
нәтижесінде қалыптасады.

## Балдырлық доломиттер

Балдыр тіршілігінің іздерін көптеп кіріктіретін доломиттер.

## Туынды доломиттер

Әкті құрамды *шөгіндінің* яки
*таужыныстың* доломитпен алмасуы нәтижесінде қалыптасқан доломиттер.

## Диагенетикалық доломиттер

Әктасты шөгіндінің
*диагенезденуі* сатысында сол *әктастардың* доломитпен алмасуы нәтижесінде
қалыптасатын доломиттер.

## Метасоматиттік доломиттер

Әкті шөгінділердің
немесе таужыныстардың доломитпен алмасуы нәтижесінде қалыптасатын
*доломиттердің* генетикалық типі.

## Сынықты доломиттер

Карбонатты немесе сазды-карбонатты материалдармен дәнекерленген *доломит* сынықшаларынан тұратын
таужыныстар.

## Алғаш шөгінді доломиттер

Негізінен
ашқылтым сулы алаптарда химиялық тұнбалану нәтижесінде түзілген
*доломиттердің* генетикалық типі.

## Седименттік-диагенетикалық доломиттер

Сепкіл-сепкіл сырт бейнесімен ерекшеленетін, әдетге линза тұрқылас
денелер құрайтын бүкіл *метасоматиттік доломиттер*. Орыс ғалымы Страхов
олардың қалыптасуын алғашында *әкті-доломитті* құрамды иеленген *шөгінді таужыныстағы* доломиттердің диагенез сатысында қайтадан таралуыньщ нәтижесі
деп есептейді, алайда бұл тұжырым толығымен мойындалған ресми қағида емес.

## Строматолиттік доломиттер

Негізінен
*строматолиттер* мен олардың сынықшаларынан тұратын *доломиттер*; көне
карбонатты *қатқабаттарда* кеңінен тараған.

## Дереккөздер
# Вассалдық

**Вассалдық** - лат.  *[ vassallus - вассал, vassus - қызметші, малай]*  - орта ғасырдағы Батыр Еуропа елдеріндегі кіші феодалдардың ірі феодалдарға тәуелділігі. Вассал алғаш рет VIII-IX ғасырларда Франк мемлекетінде пайда болып, корольдер мен ірі феодалдар әскери қызметкерлерге істеген қызметі үшін жер, мүлік, т.б. пайда табу көздерін берді. Алғашында олар өмір бойы берілді, кейіннен мұраға қалдырыла бастады. Вассалдың негізгі міндеттері: сеньорға әскери қызмет көрсету, сеньорды» сотына және кеңесіне қатысу, керек жағдайда оның маңынан табылу және т.б. болды. Бұған қоса ол егер сеньоры тұтқынға түсіп қалса күн төлеп, сатып алуға, егер басқа феодалға қызмет етуге ауысса рельеф төлеуге міндетті болды. Сеньор өз кезегінде жер берумен қоса, өз вассалы мен оның дүние-мүлкін қорғауға міндеттеледі. Бүл міндеттердің біреуінің орындалмауы көп жағдайда екі арада соғыстың тұтануына себепші болды. ірі феодалдар өз кезегінде жоғарғы билеушілерге вассал болып табылады. Сөйтіп корольден кіші феодалдарға дейінгі кезенді қамтитын билік сатысы келіп шықты. Кейіннен бір орталықтан басқарылатын мемлекеттердің нығаюына байланысты феодалдық жасақтарды жалдамалы жасақтар ығыстырып шығарды да, вассалдық жойылды. Вассалдықтың дамыған жері Батыр Еуропа болды. Шығыс елдерінде, әсіресе, Түрік қағанаты, Қытай империялары, Шыңғыс хан мемлекетінде ел басқарудың осыған ұқсас үлгілері кездесті.
Басқа мемлекетке вассалдық тәуелділікте болған мемлекетті - вассал мемлекет деп атайды. Мұндай жағдайда бағынышты елдің билеушісі өз зереніне "адалдық" жөнінде ант беріп отыруға, әскери кәмек беруге және белгілі бір сомада төлем төлеуге міндетті болды. Вассал мемлекетке өз ақшасын шығаруға, басқа мемлекеттермен дипломатиялық, одақтастық шарттар жасауға тыйым салынды. Бүл істерді оның орнына сюзерен мемлекет атқарды. Нарықтық қатынастардың дамуына байланысты вассал мемлекеттер де жойылды. Кейіннен биліктің осы формасын отарлаушы мемлекеттер өз отарларына қолданды. Қараңыз: Отарлау.

## Дереккөздер
# Ғибадатхана[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Луксорлық ғибадатханасы, Мысыр
Гефесттың ғибадатханасы, Афинада дорий ежелгі ғибадатханасы
**Ғибадатхана** (араб. ғибадат-жалбарыну, сиыну) — Құдайға құлшылық ететін, діни рәсімдер мен парыздар атқарылатын ғимараттардың жалпы атауы. Исламда — мешіт, христиан дінінде-шіркеу, собор,монастырь, костел, кирха; иудаизм дінінде — синагога; ал будда дінінде ортақ атау жоқ, әр елде әр түрлі аталады (мыс., Жапонияда тэра, Шри-Ланкада вихара, Моңғолияда хурэ, т. б.). Ғибадатханалар, негізінен, іргелі, еңселі, биік мұнаралы, көп күмбезде бірнеше текшелі күрделі ғимарат болып келеді. Ғимараттың ішінде михраб, мінбар, алтарь секілді Құдайға мінажат ететін арнайы орындар болады. Ғибадатхана іші хүснихаттармен, періштелер мен әулиелердің бейнелерімен, ою-өрнектер мен әсем жазулармен безендіріледі. Ғибадатханалар архитектурасы адамның Құдайға құлшылық етіп, онымен байланысқа түсетін орны ретінде әр дінде әр түрлі діни тұспал нышандармен, сондай-ақ ұлттық ерекшеліктерімен өзгешеленеді. Мысалы, мешіт күмбезінің ұшар басында міндетті түрде исламның белгісі — жарты ай бейнесі, ал шіркеуде — айқыш (крест) орнатылады.

## Дереккөздер
# Ляудұң түбегі

|  |
| --- |
|  Ляудұң түбегі  |
|  |
| Орналасуы |
| 40°00′ с. е. 122°30′ ш. б.﻿ / ﻿40.000° с. е. 122.500° ш. б.﻿ / 40.000; 122.500    |
| Ел |  Қытай |
| Ляудұң түбегі |
|  **Ляудұң түбегі** Ортаққорда |

**Ляудұң түбегі** – Сары теңіздегі Батыс Корея мен Ляодун шығанағының аралығындағы түбек.

Қытайдың құрамына кіреді. Ұзындығы 225 км, ені 80-130 км. Оңтүстік-шығыс және солтүстік-батыс жағалаулары жазық. Жері төбелі, қырқалы келеді; көпшілік бөлігінің биіктігі 300 м-ден аспайды. Ең биік жері 1132 м (Буюньшаньтауы). Негізінен әк тас, тақта тас және кварцты құм тастан, кей бөлігі базальтты жамылғылардан тұрады. Беткейлерінде емен, жаңғақ бұталары өседі. Жағалауында *Далянь, Люйшунь ірі порттары* орналасқан.
# Сусындар

Коктейль
Жеміс шырыны
**Сусындар** — ертеден сусындарды екі топқа бөлген: (алкогольсіз) салқындатқыш, сусынды қандырғыш немесе алкогольді. Ғылыми және аспаздық-тағамдық түрде құндылығы бірдей емес.

Табиғи шикізаттар негізінде дайындалған сусындар:

* Табиғи сусындар:
* а) су, сүт, минералды сулар, балмен араластырылған сулар, ағаштардың балғын, көкөністердің, жеміс-жидектердің, кокос жаңғағының шырындары;
* б) ерекше өңдеу арқылы алынған толық табиғи сусындар (қымыз, чал, айран, шұбат, тарақ, шай, кофе, какао, мате, морстар, квас, қышқыл щилер).

* Жоғары сапалы табиғи шикізаттарды өндеу негізінде алынған алкогольді, бірақ құрамында қант жоқ сусындар:
* а) құрғақ жүзім шараптары, үй жағдайында дайындалған сыраның ұлттық түрлері, бал және жеміс сусындары;
* ә) жоғары сапалы тамақ шикізаттарын (жүзім, алма, қарабидай, арпа, күріш, тұт, қант құрағы) көп рет айдау арқылы алынған алкогольді ішімдіктер (француз коньяктары, арақ, виски, кальвадос, тутовка, саке, ром). Бұл сусындар мен ішімдіктер шағын мөлшерде тағамдардың дәмін, консистенциясын келтіруге, аспаздық мақсатқа да пайдаланылады. Аспаздық өңдеуде тағам жоғары температураға дейін өнделінетін болғандықтан, оған қосылған алкогольді ішімдіктің құрамындағы спирт буға айналып кетеді.

* Сақтау, тасымалдау кезінде бұзылмас үшін қосылатын қоспалары бар, табиғи шикізаттардан дайындалынатын алкогольсіз сусындар:
* а) өндірісте шығарылған көкөніс және жеміс шырындары;
* б) лимонадтар.

* Құрамында қант немесе басқа қоспалары бар табиғи шикізаттар негізінде дайындалған сусындар: а) жүзім шараптары, көмірқышқыл газымен қанықтырылған көпіршікті шампан шараптары; б) сапасын тұрақтандыру үшін спирт қосып күшейтілген ішімдіктер (барлық асханалық, десерттік, маркалы немесе жай жартылай құрғақ және тәтті шараптар); в) құрамында қанты бар жеміс-жидек шырындарынан дайындалған құймалар, тұндырмалар, ликерлер; г) барлық арманьяктар, брендилер, екінші сортты коньяктар және «Столичная» арағы; д) құлмақ, мальтоза қосылған дәндерден дайындалған сыралардың барлық түрі.

Жасанды сусындар.

1. Жасанды қоспалар көп мөлшерде қосылған сусындар: а) хош иістік альдегидтер эссенциялар негізінде дайындалған газды сулар;
б) осы эссенциялар пайдаланылған жеміс сулары; в) табиғи уыт қоспай дайындалған алкогольсіз сыра түрі, "Кока-кола", "Пепси-кола", "Фанта".

2. Күрделі жасанды араласпалар қосылған алкогольді сусындар: а) арзан шараптар, портвейндер, вермуттар, жасанды херестер; б) төмен сортты өнімдерден дайындалған арақ, ром, джин, виски, ханшина, Вьетнам күріш арағы. Бұл ішімдіктер зиянды болғандықтан аспаздықта қолданбаған дұрыс.

Араласпа (купажные) сусындар. ішер алдында әр түрлі компоненттерді араластырып дайындалған сусындар: коктейльдер, глинтвейндер, крюшондар, пунштар, грг.тар, флиптер және т. б.

## Дереккөздер
# Ваджраяна

**Ваджраяна** - (Алмасты күйме, Алмасты жол) — махаяна буддизмінің тибеттік ламаизмде және буддизмнің Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияның жекелеген мектептерінде кең тараған тантристік формасы.Өзіне буддалықтан сырт мағлұматтарды, жергілікті сенімдер мен діндерді біріктіру арқылы буддалық ілімді алғашқы қалпынан көп өзгертіп жіберіп отырды.

## Дереккөздер
# Құқықтардан айыру[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Заңдарда құқықтардан айырудың мынадай түрлері көзделген: белгілі бір лауазымды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыру, ата-ана құқықтарынан айыру, арнаулы құқықтардан айыру.

## Бас бостандығынан айыру

Сотталушыны колония-қонысқа жіберу, жалпы, қатаң, ерекше режимдегі түзеу колониясына немесе түрмеге отырғызу жолымен оқшаулау.

## Өмір бойына бас бостандығынан айыру

2007 жылға дейін өмір бойына бас бостандығынан айыру өмірге қастандық жасалатын аса ауыр қылмыс жасағаны үшін өлім жазасына балама ретінде ғана белгіленді және сот өлім жазасын қолданбауға болады деп ұйғарған жағдайларда тағайындалды. Өмір бойы бас бостандығынан айыру әйелдерге, сондай-ақ он сегіз жасқа толмай қылмыс жасаған адамдарға және үкім шығарылу сәтінде алпыс бес жасқа толған еркектерге тағайындалмайды.

## Әлеуметтік құқықтардан айыру

Азаматқа ұсынылған құқықты (аң аулау, қаруды өзімен бірге алып жүру, көлік құралдарын басқару құқығы) пайдалану тәртібін өрескел немесе жүйелі түрде бұзғаны үшін қолданылатын әкімшілік жаза түрі.

## Белгілі бір лауазымды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыру

Мемлекеттік қызметте, жергілікті өзін-өзі басқару органдарында белгілі бір лауазымды иелену не белгілі бір кәсіптік немесе басқа қызметпен (жазалаудың негізгі түрі мен қосымша жазалау түрі ретінде сот тағайындаған жасалған қылмыс пен кінәлінің жеке басының қоғамға қауіптілік деңгейі мен сипатын есепке ала отырып) айналысу құқығынан айыру.

## Ата-ана құқықтарынан айыру

1.Егер ата-аналар (олардың біреуі):

* 1)ата-ана міндеттерін орындаудан, оның ішінде алимент төлеуден қасақана жалтаратын болса;
* 2)өз баласын перзентханадан(бөлімшесінен) не өзге де балаларды тәрбиелеу, емдеу немесе басқа да мекемелерден алудан дәлелді себептерсіз бас тартса;
* 3)өздерінің ата-ана құқықтарын пайдаланып қиянат жасаса;
* 4)балаларға қатыгездік көрсетсе, оның ішінде олардың денесіне немесе психикасына зорлық-зомбылық жасаса, олардың жыныстық пәктігіне қастандық жасаса;
* 5)заңдарда белгіленген тәртіппен маскүнемдікпен, нашақорлықпен және уытқұмарлықпен ауырады деп танылған болса, олар ата-ана құқығынан айырылуы мүмкін.

2.Өз балаларының не жұбайының өміріне немесе денсаулығына қарсы қасақана қылмыс жасаған жағдайда ата-аналар (олардың біреуі) ата-ана құқығынан айрылуы мүмкін.

## Дереккөздер
# Қыркүйек

**Жыл айлары**| Қаңтар |
| Ақпан |
| Наурыз |
| Сәуір |
| Мамыр |
| Маусым |
| Шілде |
| Тамыз |
| Қыркүйек |
| Қазан |
| Қараша |
| Желтоқсан |

*Басқа мағыналар үшін Қыркүйек (айрық) деген бетті қараңыз.*

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | **2026 жылғы қыркүйек** | >> |
| Жек | Дүй | Сей | Сәр | Бей | Жұм | Сен |
|  |  |  |  | 1 | 2 | 3 |
| 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 |
| 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 |
| 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 |
| 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 |  |
| **MMXXVI** |

 |

**Қыркүйек** (лат. September) — қазіргі Григориан күнтізбесінің 9-шы айы. 30 күннен тұрады. Қыркүйек – Жердің солтүстік жарты шарында күздің бірінші айы, ал оңтүстік жарты шарда көктемнің басы.

Көлсай көлі қыркүйек айында.
Ежелгі қазақ күнтізбесінің 7-ші айы. Қазіргі санмен қыркүйектің 19 — қазанның 18.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз

* Қазақ күнтізбесі
* Григориан күнтізбесі

|  |
| --- |
|  |
| **Жыл айлары мен күндері** |
| Қаңтар | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Ақпан | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 (29) |
| Наурыз | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Сәуір | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| Мамыр | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Маусым | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| Шілде | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Тамыз | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Қыркүйек | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| Қазан | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Қараша | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| Желтоқсан     | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |