# Мин империясы[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| **Мин империясы**  жойылған |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | 1368 — 1644

  |  |

 |
| **Астанасы** | Бейжің |
| **Тіл(дер)і** | қытай |
| **Аумағы** | 6 500 000 |
|  |

**Ұлы Мин империясы** (қыт. 大明朝, пиньинь Dà Míng Cháo, палл. да мин чао) — Қытай жерлерінде моңғолдардың Юань империясының билігі құлатылғаннан кейін құрылған мемлекет. 1368 жылдан 1644 жылға дейін өмір сүрді. Мин әулетінің астанасы Бейжің 1644 жылы Ли Цзычэн көтерілісі нәтижесінде құлағанымен, елдің бір бөлігі Мин әулетіне адал режимнің (Оңтүстік Мин) бақылауында 1662 жылға дейін қалды. Мин әулеті Қытайды билеген жергілікті хань халқының соңғы әулеті болды.

Мин империясында қуатты флот құрылып, жалпы саны бір миллион адамға дейін жеткен тұрақты әскер жасақталды.
Ұзаққа созылған соғыстардың нәтижесінде жер иеленудің жеке секторы барлық өңделетін жердің үштен біріне дейін қысқарып, соған қарама-қарсы мемлекеттік сектор күшейді. Негізінен, империяда үлестік (надельдік) жүйе үстемдікке ие болды, бірақ оның енгізілгені ресми түрде жарияланбады. Басқару жүйесі қатаң орталықтандырылып, азаматтардың өмірінің барлық салаларын реттеуге талпыныстар жасалды. Алғашқы екі император — Чжу Юаньчжан және оның ұлы Чжу Ди — сәтті билік жүргізгеніне қарамастан, уақыт өте келе империяның мемлекеттік аппаратында іріп-шіру белгілері пайда болды. XVII ғасырдың басына қарай ол толықтай сыбайлас жемқорлыққа батып, императорлар саясатқа аз көңіл бөлді, ал жоғарғы билік олардың көпсанды айналасының (туыстар, евнухтар және сарай қызметкерлері) қолына шоғырланды.

Дағдарыс аграрлық қатынастарға да әсер етті: императорға жақын адамдардың жерді жаппай жекешелендіруінен кейін мемлекеттік сектор іс жүзінде жойылып кетті. Мин дәуіріндегі Қытай өзін-өзі оқшаулау саясатын жүргізе бастады. Осы уақытта Қытайдың солтүстік-шығыс шекараларында Нурхаци әулетінің билігімен жас, бірақ қуатты маньчжур мемлекеті пайда болды. Ли Цзычэн бастаған шаруалар көтерілісін пайдаланып, олар Бейжіңді басып алып, Қытайды маньчжурлардың Цин империясына қосты.
Астананың құлауынан және өзін-өзі өлтірген император Чжу Юцзянь қайтыс болғаннан кейін, Мин әулетінің бақылауында қалған Нанкин, Фуцзянь, Гуандун, Шаньси және Юньнань билеушілері өз әрекеттерін үйлестіре алмады да, 1662 жылға қарай бірінен соң бірі маньчжурлардың қысымымен құлады.

Оңтүстік Миннің бас қолбасшыларының бірі Чжэн Чэнгун құрлықта маньчжурларға қарсы күрестің болашағы жоқ екенін түсініп, құрлықтан кетуге (өзіне Сямэнь мен Цзиньмэньдегі екі тірек базаны қалдырып), Тайваньдағы голландтарды қуып шығуға және бұл аралды жаулаушыларға қарсы соғыстың негізгі базасына айналдыруға шешім қабылдады.

Ресми түрде Тайвань Мин империясының бір бөлігі болып саналғанымен, соңғы заңды Мин императоры Чжу Юлан өлім жазасына кесілгеннен кейін Чжэн енді ешкімді монарх ретінде мойындамады. Осылайша әлем тарихында сирек кездесетін құбылыс — «монархсыз монархия» пайда болды: аралдағы нақты билік түгелдей «бас қолбасшы-тыныштандырушы» Чжэн Чэнгунның қолында болды, ол іс жүзінде жаңа әулеттің негізін қалады.

Чжэн әулеті Тайваньда билік жүргізіп, тағы жиырма жыл бойы Мин империясының туы астында маньчжурларға қарсы соғыс жүргізді.

## Тарихы

### Көтеріліс және билік үшін кейінгі күрес

Қытай болашақ Мин императорлары билікке келгенге дейін Юань империясы (1271—1368) құрамында болды. Моңғол үстемдігіне деген наразылық, соның ішінде, хань қытайларына қарсы бағытталған мемлекеттік кемсітушілік саясатымен түсіндірілді. Бұдан бөлек, режимнің құлауына ауыр салық езгісі мен Хуанхэ өзенінің апатты тасқыны әсер етті, бұл бұрынғы суару жүйелерінің жарамсыз күйге түсуінен болған еді[7].

Осының барлығының нәтижесінде өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы бірдей құлдырап, өзен бөгеттерін жөндеуге күштеп айдалған жүз мыңдаған шаруалар көтеріліске шықты.
Бұл көтеріліс тарихнамада Қызыл орамалдылар көтерілісі деген атаумен белгілі. Көтерілісшілердің әскерін құпия буддистік бауырластық — Ақ Лотос қоғамы мүшелері құрды.

Көтерілісшілер арасынан көп ұзамай Чжу Юаньчжан ерекшеленіп шықты. Көтеріліске дейін ол кедей шаруа, кейін будда монахы болған, ал 1352 жылы қызыл орамалдыларға қосылған. Алғашында ол өзгелерден аса ерекшеленбеді, бірақ көтеріліс жетекшілерінің бірінің асыранды қызына үйленгеннен кейін оның мәртебесі едәуір өсті[8]. 1356 жылы оның қолбасшылығындағы жасақ («Жасыл орман» деп аталған) Нанкинді басып алды[9], бұл қала кейін Мин әулетінің астанасына айналды.

Чжу Юаньчжан елдің оңтүстігінде өз билігін нығайтып, басты қарсыласы — көтеріліс жетекшілерінің бірі Чэнь Юлянды 1363 жылы Поянху көліндегі шайқас кезінде жеңді. Кейін Қызыл орамалдылардың көсемі белгісіз жағдайда қайтыс болған соң (ол бұған дейін Чжудың үйіне барған еді), Чжу өзінің императорлық амбицияларын жасырмай, 1368 жылы көтеріліс әскерін юань астанасына шабуылға жіберді[10].

Соңғы юань императоры солтүстікке, Шандуға қашты, ал Чжу бұрынғы әулеттің астанасы Ханбалықтағы (қазіргі Бейжің) сарайларды толық қиратқаннан кейін, жаңа Мин империясының құрылғанын жариялады[10]. Осылайша тәуелсіз Қытай мемлекеті қайта қалпына келтірілді.

Дәстүрлі қағиданы — мемлекет атауын оның алғашқы императоры шыққан өңірдің атымен атау дәстүрін — ысырып тастап, Чжу Юаньчжан моңғолдардың жарқын атаулар беру үлгісіне сүйене отырып, жаңа мемлекетке Мин (明) — «жарқыраған» деген атау таңдады[9]. Оның билік ету ұраны «Әскери қуаттың өрлеуі» (қыт. дәст. 洪武, пиньинь Hóngwǔ, палл. хунъу) болды.

Сондай-ақ ол өзінің Ақ Лотос ұйымына қарыздар екенін ұмытуды жөн көріп, билікке келе сала бұл ұйымға мүшелігін жоққа шығарды, ал император болғаннан кейін өз билігіне қарсы діни оппозицияны қатыгездікпен басып-жаншыды.

## Дереккөздер