Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Қидан мемлекетінің тарихы

**"Қидан мемлекетінің тарихы"** (қытайша - Ци-дань Го Чжи, "齊 - 進貢過之" ) - 1180 жылы жазылған тарихи шығарма. Авторы Е Лун - Ли (Юйлинь) - Сун патшалығының лауазымды қызметін атқарған адам. Ол оңтүстік Сун императоры Сяо - Цзунның (1163 - 1189) бұйыруымен Ляо мемлекетінің тарихын баяндап, осы кітапты жазды. Бұл өзге мемлекеттің тарихына арналған қытайлық бірінші шығарма болатын.

Шығарма 27 тараудан және қосымша 5 толықтырулардан тұрады. Онда қидандардың тарихта таныла бастауы; хронологиялық реттілікпен берілген танымал тоғыз билеушінің өміріндегі маңызды оқиғалар; қидан императорларының шығу тегі шежіресі; Ляо империясының географиялық картасы және Сун императорына арнап құрастырылған мәліметтер келтірілген.

Алғашқы он екі тарауында қидан императорларының мемлекеттік іс-шаралары, Абаоцзи көсемнің қидан мемлекетін 907 жылы құруы мен оның 1125 жылдан кейін құлдырауы баяндалады. Одан кейінгі жеті тарауда (13 - 19) қидан билеушілерінің отбасы жөнінде, қызметкерлері жайында (қидандарға қызмет еткен қытайлықтар жайлы) айтылады. 20-тарауда Цзинь және Сун әулеттері арасындағы мемлекетаралық құжаттар, 21-тарауда қидан және Сун әулетінің арасындағы сый - сыяпат, тарту-таралғылар алмасу және қидандарға тәуелді иеліктерден әкелінген дүниелер жайлы мәліметтер, 22 және 23-тарауларда қидандардың географиялық орналасуы, 24 және 25 тарауларда қидан жеріне барған қытай саяхатшыларының қолжазбалары берілген. 26-тарауда қидандармен көршілес иеліктер жайында айтылса, 27-тарауда қидандардың салт-дәстүрі туралы сөз болады.

## Дереккөздер
# Таңғұттар

**Таңғұттар** (Тангуд) - Орталық Азияның шығысындағы Гоби шөлі мен Ұлы Қытай қорғанының аралығын қоныстанған тайпалар бірлестігі.

Таңғыт жауынгерлері
## Си Ся мемлекеті

Таңғұттар елі XI ғасырда күшейіп, Си Ся (Батыс Ся) мемлекетін құрды. Алғашқы кездері қытайлықтарға тәуелді болған олар Сун империясының солтүстік - батысындағы Ішкі Моңғолиямен шекаралас аймақтағы Ганьсу және Шэньси өңірін қоныстанды. 1038 жылы таңғұттар билігіне император Юань Хао келді. Таңғұт мемлекеті жас болса да, оның жақсы қаруланған атты әскері болатын.

## Қытай - таңғұт соғыстары

XI ғасырда ұзаққа созылғат қытай - таңғұт соғыстары Си Ся мемлекетіне де, Қытайға да ауыр тиді. Сәл тыныштық орнай қалса, шекаралық аймақта қақтығыс бұрқ ете түсетін. Немесе таңғұттар соғыс ашса болды, гүлдеп тұрған аймақ шаңы көтеріліп, тозып кететін болды. Осы себептерге байланысты Үндістан мен Орталық Азияға баратын сауда жолдары үзіліп, Қытайдың дамуы тоқырап қалды. Сауда жолдары қайта ашылса да, оларды таңғұттар үнемі жауып отырды. Ақыры өз жерінен айырыла бастаған Сун империясы 1043 жылғы келісім бойынша таңғұттарға салық төлеуге келісті. Күшіне енген таңғыттар Ляо мемлекетімен Қытайға қарсы одақ құрып, XII ғасырда қазіргі Қытай жерінің иеленген төрт мемлекеттің біріне айналды.

## Шыңғыс хан жорықтары

1205 жылы Шыңғыс ханның әскері Си Ся мемлекетін алғаш рет шабуылдап, одан еш нәтиже шығара алмады. 1207 және 1210 жылдары қайта басталған шабуылдары да табыс әкелмей, ақыры бітім жасап тарасты. Тек 1226 жылы Батысқа жорығын тәмамдаған Шыңғыс хан, табандылықпен қарсылық көрсеткен Си Ся мемлекетін қайта шабуылдады. Таңғұттар 1227 жылғы моңғолдардың соққысына шыдамай біржолата талқандалды.

## Дереккөздер
# Б. з. д. 720 жыл

| Жылдар
 |
| --- |
| б. з. д. 724 · б. з. д. 723 · б. з. д. 722 · б. з. д. 721 — **б. з. д. 720** — б. з. д. 719 · б. з. д. 718 · б. з. д. 717 · б. з. д. 716
 |
| Онжылдықтар
 |
| б. з. д. 740 жж. · б. з. д. 730 жж. — **б. з. д. 720 жж.** — б. з. д. 710 жж. · б. з. д. 700 жж. |
| Ғасырлар
 |
| б. з. д. IX ғасыр

```
— **б. з. д. VIII ғасыр**
```

 **— б. з. д. VII ғасыр** |

## Оқиғалар

## Туғандар

*Тағы қара: Санат:Б. з. д. 720 жылы туғандар*

## Қайтыс болғандар

*Тағы қара: Санат:Б. з. д. 720 жылы қайтыс болғандар*

## Тағы қараңыз

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа санаты бар: 720 BC |

  Б. з. д. 720 жыл
## Түсініктемелер
# Б. з. д. 314 жыл[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

| Жылдар
 |
| --- |
| б. з. д. 318 · б. з. д. 317 · б. з. д. 316 · б. з. д. 315 — **б. з. д. 314** — б. з. д. 313 · б. з. д. 312 · б. з. д. 311 · б. з. д. 310
 |
| Онжылдықтар
 |
| б. з. д. 330 жж. · б. з. д. 320 жж. — **б. з. д. 310 жж.** — б. з. д. 300 жж. · б. з. д. 290 жж. |
| Ғасырлар
 |
| б. з. д. V ғасыр

```
— **б. з. д. IV ғасыр**
```

 **— б. з. д. III ғасыр** |

## Оқиғалар

## Туғандар

*Тағы қара: Санат:Б. з. д. 314 жылы туғандар*

## Қайтыс болғандар

*Тағы қара: Санат:Б. з. д. 314 жылы қайтыс болғандар*

## Тағы қараңыз

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа санаты бар: 314 BC |

  Б. з. д. 314 жыл
## Түсініктемелер
# Ұрлық

Paul-Charles Chocarne-Moreau, *The Cunning Thief*, 1931
**Ұрлық** — мүлікті жасырын қымқыру. Ұрлық қоғамдық немесе жеке меншікке қарсы жасалған қылмыстардың қатарына жатады. Жәбірленуші мен басқа адамдар байқамайды деген сеніммен қылмыскердің мүлікті жасырын жымқыруы ұрлықтың тонау мен барымталаудан айырмашылығы болып табылады. Кейбір мемлекеттердің қылмыстық кодекстерінде ұрлықты мемлекеттік немесе қоғамдық меншікті иемдену мақсатындағы ұрлық және жеке меншікті иемдену мақсатындағы ұрлық деп екіге бөледі. Мемлекеттік немесе қоғамдық меншікті ұрлық үшін жеке меншікті ұрлағаннан гөрі қатаңдау жаза қолданылады. Азаматтардың жеке мүлкін ұрлағаны үшін жауапкершілікті ауырлататын мән-жайларға заң бойынша мыналар жатады: ұрлықты қайталап жасау; ұрлықты бір топ адамдардың алдын ала келісіп жасауы; жәбірленушіге едәуір залал шектіру; ұрлықты аса қауіпті кәнігі қылмыскердің жасауы.

Пайдакүнемдік мақсатпен бөтен мүлікті жасырын ұрлау. Бөтен мүлікті осы мүліктің меншік иесіне немесе өзге иеленушісіне залал келтіре отырып айыптының немесе басқа адамдардың пайдасына заңсыз қайтарымсыз алып қою және (немесе) айналдыру.

## Дереккөздер
# Көтеріліс[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Көтеріліс** - орын алған биліктерге қарсы болған табысты немесе сәтсіз бұқаралық қарсылық, әдетте революциядан айырмашылығы, билік жүйесі тиянақты шүбәге душар болмайды, және сонымен қатар төнкерістен айырмашылығы, соңында көпшілік емес, «өз адамдары» қатысады. Көтерілістердің революцияларға сирек әкеліп соғуының себебі, саяси ұйым түрлері саяси және экономикалық ұйымдарда тап және нағыз баламаларда құрастырылған индустриалды қоғамдардың көрінуіне дейін жоқ болуы.

## Дереккөздер
# Чжан Цянь[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Орта Азия мен Қазақстан жеріндегі ру-тайпалық одақтар мен ертедегі мемлекеттердің әлеуметтік-саяси құрылымы, олардың өзара және Орталық Азиядағы көне иеліктермен байланысы жөніндегі алғашқы деректерді бізге Чжан Цянь жеткізді. Чжан Цянь бұл елдерге б.з.б. 138 жылы және б.з.б. 115 жылы екі рет саяхат жасаған. Қытайлықтар ғұндарға қарсы Орта Азия тұрғындары - юэчжилермен және Жетісу үйсіндерімен одақтасу мақсатын көздеген еді. Чжан Цянь , әсіресе,өз саяхаты барысында жатжерліктердің шаруашылығының жай-күйне, әскерлерінің санына, қару-жарақтарына баса назар аударған. Сондай-ақ олардың әдет-ғұрпының, мінез-құлқының, киім-кешегінің ерекшеліктерінің бәрін жазып алып отырған.

## Дереккөздер

Сен білесің бе? аруна баспасы
# Өлім жазасы

**Өлім жазасы** – ежелден келе жатқан ең ауыр жаза.

Өлім жазасы қоғамдағы ауыр қылмыстармен күресу үшін қолданылған. Көне замандарда негізінен патшаның әмірін орындамаған адамды, иесіне қарсыласқан құлды, ұрлық жасаған адамды, бұйрықты орындамаған жауынгерді өлім жазасына кескен. Шыңғысхан әскерінде бір адам шайқас кезінде шегінсе немесе қашса құрамына сол жауынгер кіретін бір ондық түгел өлтірілген. 13 ғасырда Еуропада басталған инквизиция католик шіркеуінің ілімінен дүниетанымы өзгеше адамдарға өлім жазасын (өртеу) қолданды. Ислам елдерінде кісі өлтірушілер, зинақорлар осы жазаға кесілді. Қазақ қоғамында да жазаның бұл түрі ауыр қылмыс жасағандарға қолданылды. Қанға қан қағидасын бірте-бірте құн төлету жазасы ығыстырғанымен, соғыс кезіндегі сатқындық, туыс адаммен көңіл қосу сияқты бірқатар қылмыстар үшін өлім жазасына кесті (ат құйрығына байлау, таспен атқылау). 20 ғасырдың 2-жартысында адам қоғамын ізгілендіру ағымының күш алуы нәтижесінде өлім жазасын жоюға бағытталған халықаралық шаралар іске асырыла бастады.

Еуропа Кеңесі Адам құқықтары мен бостандығын қорғау туралы конвенцияға қосымша 1983 жылғы 28 сәуірде өлім жазасын жою туралы №6 хаттама қабылдады. БҰҰ Бас Ассамблеясы Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықар. пактіге қосымша 1989 жылы 15 желтоқсанда өлім жазасын жою туралы екінші қосымша хаттама қабылдап, әлем елдерін сол хаттамаға қол қойып, қосылуға шақырды. Осы шаралардан кейін әлемнің 80-нен астам мемлекеті өз қылмыстық заңынан өлім жазасын алып тастады. Қазақстанда өлім жазасы (ату) тек айрықша ауыр қылмыстар (лаңкестік, геноцид, айуандықпен кісі өлтіру, т.б.) үшін тағайындалады. 18-ге толмаған жасөспірімге, әйел адамға, сот үкімі шыққанға дейін 65 жасқа толған ер адамға қолданылмайды. Рақымшылық жасалған жағдайда өлім жазасы өмір бойына немесе 25 жылға бас бостандығынан айыру жазасына ауыстырылуы мүмкін. Қазақстанда 2003 жылдан бастап өлім жазасына *мораторий* жарияланған.

Осы замандағы өлім жазасы.
**Белгілеу:**     Бас тартылды      Кәдімгі сот ісінде бас тартылған, бірақ ерекше сот істерінде әлі бар (мысалы әскери істе)     Бар, бірақ өмірлік тәжірибеде қолданылмайды     Қолданыста

## Дереккөздер
# Сарай

**Сарай** - сәулет өнерінің әсем де салтанатты, бірін-бірі қайталамайтын көркем ғимараты. 13 - 15 ғасырлардан мемлекеттік өкімет орындарының маңызды қүрылыстарын, ал 19 ғасырдағы әр түрлі қоғамдық маңызы бар үйлерді де Сарай деп атады. Сарайларлар құрылысына әр дәуірдің көрнекті сөулетшілері мен бейнелеу өнері шеберлері ат салысты. Жастар, мәдениет, неке, окушылар мен спорт, т.б. Сарай түрлері болады. Қазақстанда Сарай ғимараттарын салу ісі 2-дүниежүзілік соғыстан кейін қолға алынды. Республикадағы Сарай ғимаратын тұрғызу барысындағы ірі жетістік Алматы қаласында Республика сарайының (1970) салынуы болды. Алматы қаласында Неке Сарайы (1972), Оқушылар Сарайы (1983), Астана қаласында Жастар Сарайы (1974), Ақтау қаласында Мәдениет арайы. (1977), т.б. Сарайлар бар.

## Дереккөздер
# Спорт

Балалар спорты.
**Спорт** (фр. *desport* — бекершілік (leisure)) — белгілі ережелер немесе дәстүрлерге сай көбінесе жарыс күйінде өтетін әрекет. Спорт жалпы алғанда физикалық мығымдығы өте маңызды болатын (жеңіске немесе жеңіліске әкелетін) әрекетті сипаттағанымен, ақыл-ой немесе құрал-жабдық сапасы да маңызды рөл атқаратын ақыл-ой спорты және мотор спортына қатысты айтылады. Адам баласы спортпен денсаулығын жақсарту, моральді және затты қанағаттану үшін, өзін-өзі дамыту үшін шұғылданады.

Cпорт сөзінің арғы төркіні Көне Француз тілінен басталады, desport - көңіл ашу дегенді білдіреді екен. Ағылшын тіліне бұл сөз 1300 жылдары еніпті, кейін басқа тілдерге таралып, 19ғ. соңына таман қазақ тілінде қолданысқа ене бастапты.

Оның басқа мағынасы ұтысу, аулау, ойын, көңіл ашу, шынығу деген мағыналарды береді. Рогеттің анықтамасы бойынша, зат есім күйіндегі спорт сөзі "босау мен көңіл ашу үшін жасалатын әрекет" дегенді білдіреді.

Крокет
## Тарихы

Спорттың даму тарихына зер салсақ қоғамдағы өзгерістер мен қатар спорттың мән-мағынасын да түсінуге болады.

Баскетбол
Бүгінгі күнге белгілі үңгір өнерінің көп үлгілерінде дәстүрлі ырымдық ритуалдар көріністері бейнеленген. Осы бейнеленген көріністерді сенімді түрде қазіргі мағынадағы спортқа жатқызуға болмағанымен сол кездің өзінде спортқа жақын әрекеттердің орын алғаны хақында байлам жасауға болады. Франция, Африка, және Аустралияда орналасқан бұл бейнелердің осыдан 30 000 жыл бұрын жасалғанын айта кеткен жөн.

Қытай жерінде біздің дәуірімізден 4000 жыл бұрын қазіргі спорт мағынасына жақын әрекеттің болғанын айтатын заттар мен құралыстар бар. Гимнастика ежелгі Қытайдағы кең тараған спорт түрі болыпты-мыс. Перғауындар мазарларындағы бейнелер мен заттар бірнеше ғасырлар бұрын да спорттың әр түрі болғандығынан хабардар етеді, оның ішінде жүзу мен балық аулауды айта кетуге болады. Ежелгі Персияда поло және атты рыцарлардың найзамен жарысы негіздері қаланды.

Ежелгі Грекия өзінде алуан түрлі спорт болған. Ең дамыған түрлері — күрес, жүгіру, диск лақтыру және арба жарысы. Осы тізімге қарағанда Ежелгі Грекияда(жалғыз ол жерде ғана емес т.б. жерлерде) әскери мәдениет мен әскери өнер спортқа тікелей қатысты болған. Сол жерде әр төрт жыл сайын Пелопонессе атты ауылда Олимпия деп аталған Олимпиада ойындары өтіп тұрған.

Осы күндері адамзаттың даму деңгейіне сәйкес, әсіресе БАҚ пен жаhандық байланыс жүйелерінің пайда болуымен спортпен шұғылдануға көпшіліктің мүмкіндігі өсуде. Спорт *кәсіпқой спортқа* айналып одан әрі адамзатты қызықтыруда.

## Қазақ спорты

Қазақстанда дамыған спорт түрлері қатарына бокс, хоккей, күрес, велоспорттарды жатқызуға болады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

* Спорт порталы
* Спорт гәзеті Мұрағатталған 17 желтоқсанның 2007 жылы.
* Ел спорт туралы сайт Мұрағатталған 26 қарашаның 2018 жылы.
* Malimetter.kz Спорт реферат Мұрағатталған 4 желтоқсанның 2021 жылы. (қазақша)
# Тоңмеоңсоң ван

|  |
| --- |
| Тоңмиоңсоң  |
|  |
| Лауазымы |
|

|  |
| --- |
| Когурёның 1-ваны |

 |
| б.з.б 33 — б.з.б 18 |
| Ізашары | мемлекет негізін қалады |
| Ізбасары | Юримен ван |
| Өмірбаяны |
| Дүниеге келуі | б.з.б 59 Корея түбегі |
| Қайтыс болуы | б.з.б 18 |
| Династия | Ко |
| Туған кездегі есімі | Жумоң |
| Әкесі | Хемосу |
| Анасы | Юхуа |
| Жұбайы | Ие Со Я Со Со Но |
| Балалары | Юри |
| өңдеу  |

**Жумоң** - кәріс мифологиясында Когурё мемлекетінің негізін қалаушы, Ко әулетінің арғы бабасы. Жумоң туралы аңыздар негізінен, Пуё мемлекетінің негізін қалаушы Тонмён туралы аңызбен үндес. Ертедегі жазбаларда (Квангэтхо-ван стелласы, V ғ., Вэй шу, VI ғ.) Чумон туралы аңыз Тоңмион аңызынан жеке айтылған. Бірақ XII — XIII ғғ. дереккөздерде екі аңыз бірігіп, Тонмён-Жумоң туралы аңыз Хэбуру және Гымуа, Хэмосу және Люхва аңыздарының жалғасы болды. Тоңмион аты Жумоңның өлгеннен кейінгі храмдық аты болды. Ли Гюбоның "Тоңмион ван" поэмасындағы айтылатын аңыз бойынша, Хабектің қызы Люхва Аспан билеушісінің ұлының заңсыз әйелі болған. Оған күн сәулесі түскен соң, оң қолтығынан жұмыртқа дүниеге келген. Оны атқораға тастаса да, аттар оған тиіспейді. Жұмыртқаны адам аяғы баспаған тауға апарып тастайды. Дегенмен, аңдар жұмыртқаны қорғап, күзетеді. Үнемі ол өзінен жарық сәуле шашып тұрады. Жұмыртқаны анасына қайта әкеліп береді де, жұмыртқадан ерекше бала пайда болады. Ол бала кезінен садақ атудан алдына жан салмайды, сондықтан оған Жумоң (Буио тілінде — «керемет мерген») деген ат беріледi. Пуё билеушісі Гымуаның ұлдары, Жумоңның ағалары, қызғаныштан
Жумоңды ағашқа байлап, олжасын тартып алады. Ағашты тамырымен қопарып Жумоң үйіне қайтып оралады. Жумоң Чолбончхон («Вэйшу»: Хылсынголсон) жеріне келіп, астананың негізін қалады. «Капсин» жылында, яғни б.з.д 37 жылы Жумоң 22 жасында таққа отырды. Мемлекетті Когурё деп атады. Хэ тегін ауыстырып, Ко («биік») тегін алды. Жумоңға көрші билеуші Сониян бағынды. Жумоң билігінің 19 жылында аспанға көтеріліп, кері қайтпады. Оның қалдығын Айдаһар (Ёнсан) тауынан тапты. Аспан қалауымен Жумоңның үлкен ұлы — Юри таққа отырды. 6 ғасырда Пхеньянда
Жумоң құрметіне тұрғызылған ғибадатхана — Кодынсина. Корё билеушілері (10-14 ғғ.) оған ата-баба рухы ретінде табынған.

## Жумоң кино саласында

2006 жылы Оңтүстік Корея режиссёрлері "Ханзада Жумоң" сериалын түсірді. Сериалда Жумоң рөлін актёр Сон Ил Гук сомдады. Сериал Қазақстанда үлкен танымалдыққа ие болды. Қазақстандық "Жұлдыздар отбасы" журналының нұсқасы бойынша "Жыл сериалы" атағына ие болды.

## Дереккөздер
# Империалық рыцарьлар

Метрополитен-мұражайы, Нью-Йорк

**Империалық рыцарьлар** - " Қасиетті Рим империясындағы" көбінесе Германияның оңтүстік және батыс облыстарындағы ұсақ және орта феодалдар. Өз иеліктерінде жергілікті мемлекеттің билігінің құқықтарына ие болды. Рейхстагта өкілдігі болмады. Олар князьдарға қарсы тұра алмай, мал-мүлкінен жұтап, оларға кіріптар болып қалып отырған. 1577 жылы Шваб, Франк, Рейн аймақтарына бөлінген корпорация құрып, бірте-біртесан және иелігі жағынан азая берді. Империяның таратылуына (1806) байланысты олардың иеліктері Рейн одағы мемлекеттерінің құрамына енгізілді.

* Экспонат
*
*

## Дереккөздер

Қазақ энциклопедиясы
# Б. з. д. 123 жыл

| Жылдар
 |
| --- |
| б. з. д. 127 · б. з. д. 126 · б. з. д. 125 · б. з. д. 124 — **б. з. д. 123** — б. з. д. 122 · б. з. д. 121 · б. з. д. 120 · б. з. д. 119
 |
| Онжылдықтар
 |
| б. з. д. 140 жж. · б. з. д. 130 жж. — **б. з. д. 120 жж.** — б. з. д. 110 жж. · б. з. д. 100 жж. |
| Ғасырлар
 |
| б. з. д. III ғасыр

```
— **б. з. д. II ғасыр**
```

 **— б. з. д. I ғасыр** |

## Оқиғалар

## Туғандар

*Тағы қара: Санат:Б. з. д. 123 жылы туғандар*

## Қайтыс болғандар

*Тағы қара: Санат:Б. з. д. 123 жылы қайтыс болғандар*

## Тағы қараңыз

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа санаты бар: 123 BC |

  Б. з. д. 123 жыл
## Түсініктемелер
# Саяси ұстаным

Үлгі:Басқа тілдерге жасалған сілтемесі қате, салыққа сілтенген
**Саяси ұстаным** - қоғамдағы саяси қатынастар жүйесіндегі топтар немесе жеке адам жағдайы, орны және интегралдық сипаты.

## Дереккөздер
# Домна[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Домна пеші, домна** — темір рудалы материалдардан шойын қорытатын шахталы тік пеш; аузы мен түп жағы бүйірінен сәл қушықтау; биіктігі 30 метрдей, бүйірінің диаметрі 6-8 метр, пайдалы көлемі 1400-1800 м3 шамасында, тәуліктік жұмыс өнімділігі 1600-1700 тонна.

Домна пешін отқа төзімді, аса берік кірпіштен қалыңдығын 1 метрдей етіп қалайды да, сыртын қалыңдығы 30-40 мм болат қаптамамен қаптайды. Табаны мен қабырғаларын отқа күймеу үшін сумен салқындатып тұратын етіп салады. Іргетасы мен табаны қалың етіліп, берік материалдардан жасалады.

Пештің ішкі бетінің балқымауы үшін және пеш қорабын (қаптамасын) жоғары температурадан қорғау мақсатында домна пешінде суы айналып тұратын салқындатқыштар пайдаланылады. Пештің сыртқы қорабы мен колошниктің құрылғысы іргетасқа орнатылған бағаналарға бекітіледі. Шихта (кентас, агломерат, кокс, флюс, т.б.) пеш колошнигіне скиптермен (сусымалы материалдар салынатын ыдыс) беріледі. Ауа үрлеуіш машинадан шыққан үрлеу пешінің горнына (көрігіне, яғни пештің төменгі бөлігіне) айнала орналасқан қыздырғыштар (мұнда ауа 1000 – 1200°С-қа дейін қызады) мен фурмалық приборлар арқылы жіберіледі. Сонымен қатар пешке фурмалар арқылы қосымша отын да (табиғи газ, мазут немесе көмір тозаңы) енгізіледі. Қорыту өнімдері горнның төменгі бөлігінде орналасқан балқыма ағатын науалармен шойын және шлак тасығыш шөміштерге жіберіледі. Пеште пайда болатын колошник газы пеш күмбезінде орналасқан газ шығарғыштар арқылы әкетіледі.

Қазақстанда Теміртау қаласындағы «Испат – Кармет» акционерлік қоғамы құрамында төрт домна пеші бар.

## Дереккөздер
# Цао Бусин

**Цао Бусин** ( қытайша: 曹不興; 3 ғасырда жұмыс істеген) — қытай суретшісі.

Цао Бусин ежелгі дәуірдің әйгілі суретшісі болды. Бүгінде ол тек әдеби деректерден белгілі. Бұл суретші батыстық стильде туындылар жасаған, көне ханзу дәстүріне жаңа көркемдік әдіс-тәсілдерді сіңірген қытай кескіндемесінің реформаторларына тиесілі болса керекті, сондықтан да ол тарих шежіресінде қалған.

Цао Бусин 11 ғасырда өмір сүрген, «Кескіндеме туралы жазбалар: менің көргенім және естігенім» трактатының авторы Го Жосюй анағұрлым көне дереккөзге сілтеме жасай отырып, мынаны хабарлайды: *Шу Жэньсянялық монахтың «Суреттер туралы жаңа мәліметтер жинағы» кітабында Цао туралы былай делінген: «Ежелгі уақытта Кан Сэнхуй Үндістаннан У Князьдігіне мектептер ашып, (буддизм) ілімдерін тарату үшін келді. Содан кейін Цао Бусин батыс елдерінің буддалық суреттерін көріп және оларға үлгі ретінде еліктеді, сондықтан Цао Орта Патшалықта кеңінен танымал болды...»* және одан әрі Оңтүстік Ци Князьдігінен Си Хэ былай деген: *«Енді Бусиннің шығармаларынан айдаһардың басынан басқа ештеңе көрінбейді. (Құпия павильонда) сақталған, бірақ қаңқа сұлбасына қарасаңыз (анық болады) суретшінің атақ-даңқы кездейсоқ емес»*. Яғни, Си Хэ (479-542) өмір сүрген уақытта Бусиннің бүкіл шығармашылығының бір ғана туындысы сақталған және бұл атақты суретші және сыншы оның мақтауға лайық екенін атап өтеді. Одан кейін Го Руосю өз заманында, яғни 800 жылдан кейін Цао Бусиннің «Айдаһар басын» көру мүмкін болмай қалғанын, ал айдаһарлардың шын мәнінде қандай болатынын да көру мүмкін емес деп ашынады: «Айдаһарларды өсірген ежелгі Хуан-лунь руы жойылды, содан кейін айдаһарлар қолға үйретілмеді».

Цао Бусин қытайлық көркемдік дәстүрде айдаһарларды, буддизм субъектілерін, адам фигуралары мен жолбарыстарды бейнелеудің тамаша шебері болып қалды. Әдетте, қытай кескіндемесінің кез келген тарихы оның атымен басталады.

## Дереккөздер

## Әдебиет

* *Го Жо-сюй* . Сурет бойынша жазбалар: көргенім мен естігенім. - М.: Наука, 1978 ж
# Бандитизм[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Бандитизм** — тұрақты түрде әрекет етіп, азаматтар мен ұйымдарға шабуыл жасау мақсатын көздеген қаруланған топтың қылмыстық әрекеттері. Сот тәжірибесінде, банда белгілі бір уақытқа есептеле отырып, бір адамның еркіне бағындырылып ұйымдастырылған адамдардан тұратын қылмыстық бірлік түрінде анықталады. Жалпы ерік болған кезде, олар біріккен мақсаттарды көздеп, өзара өздерін біртұтас одақ (тұтастық) ретінде сезінетін қатынастарда болады.

Бұл қылмыстың жазасы Қылмыстық кодекстің 268-бабында келтірілген.

## Тағы қарағыз

* Қарақшылық
* Мафия

## Дереккөздер
# Кейіпкер

**Кейіпкер** – көркем шығармада суреттелетін оқиғаға қатысушы адам, әдеби образ. Әдебиетте адамның көркем бейнесін жасағанда, жазушы оның кескін-тұлғасын, іс-әрекетін, мінезін сол ортаның, дәуірдің өзгешеліктерін танытатын типтік сипаттарымен қатар өзінің басына ғана тән ерекшеліктерді де анық байқалатындай етіп суреттейді. Көркем бейненің типтік өзгешелігі қоғамдық өмірдің ішкі сырын, мәнін ашып беру үшін қандай қажет болса, оның даралық, жекелік сипат-белгілері адам тұлғасын, іс-әрекетін, мінез-құлқын көзге айқын елестету үшін, нақтылық қалпында көріп-білу үшін сондайлық қажет. Көркем бейнеге тән типтік және даралық сипат-ерекшеліктер – тұтас ұғым. Кейіпкердің іс-әрекетіндегі, мінезіндегі көптеген жекелік сипат-белгілер өзінің даралық, нақтылық қалпын сақтай отырып, типтік мағынаға да ие бола алады. Кейіпкердің типтік бейнесін суреттеу үшін қоғамдық өмірді жан-жақты, терең зерттеп, білу шарт. Өйткені, көркем бейненің типтік қасиет-сипаты неғұрлым жоғары болған сайын, оның танымдық күші де соғұрлым арта түседі. Кейіпкердің драмалық шығармада атқаратын міндеті басымырақ. Мұнда оқиға бастан-аяқ қатысушы персонаждардың айтқан сөздері (реплика) арқылы өрбиді.

### Кейіпкер түрлері

Әр кейіпкердің көркем бейнесі оның өз сөзі арқылы ашылады. Көркем шығармада жан-жақты толық суреттелетін, негізгі тұлға басты кейіпкер болады. Мыс., *“Абай жолы”* эпопеясындағы Абай бейнесі. Сонымен қатар, бір шығармадағы басты кейіпкер бірнеше болуы мүмкін. Мыс., М.Әуезовтің *“Айман – Шолпан”* пьесасында бірнеше кейіпкер бар, онда жеке біреуді басты кейіпкердеп көрсету мүмкін емес.
Кейіпкердің тұлғасын, мінезін, іс-әрекетін суреттеу өзгешелігі әдебиетте, көркемөнерде қолданылатын әдіске сәйкес болады. Айталық, романтизм әдісі қолданылған шығармадағы кейіпкерлерді суреттеу тәсілі реалистік әдебиеттегі кейіпкерді бейнелеу тәсілінен бөлек. Реализм әдісі әдебиет пен көркемөнер шығармасында кейіпкерлердің тұлғасын, мінез-әрекетін мейлінше шынайы суреттеуге мүмкіндік береді. Адам мінезін, тұлға бейнесін өзгерісті даму үстінде алып, өмірлік күрес-тартыспен ұштастырып көрсету – реалистік әдістің ең ұтымды жағы.

## Дереккөздер
# Де-юре

**Де-юре** (лат. *de iure, de jure*) — заң жүзінде мыс, жаңа үкіметтің шетелдермен де-юре мойындалуы. Жиі осы сөз, "фактіде" сөзіне синоним, "де-факто" деген cөзге қарсы ұғым ретінде қолданылады.

## Терминология

«Де-юре» және «де-факто» терминдері «формалды» және «практикада» сөздерінің орнына саяси ақуалға сәйкес қолданылады. Ереже тек де-факто бар болуы мүмкін, мысалы, жеткен келісімге оны орындауға міндеттейтін кезде заң болмаған тұста бағынады. Сондай-ақ, ескірген заңның заңдық күшінің жойылуы (фр. *désuétude*) процессі де бар, бұл кезде практикадағы де-факто формалды түрдегі де-юре бұйрығын ауыстырады. Басқа жағынан, практикада де-юре бар болуы мүмкін және сол елдің құқықтық кеңістігін азаматтарымен мойындалған болуы да мүмкін. «Де-юре және де-факто» ресми ереже ретінде де, тәжірибе ретінде де жұмыс істеуі мүмкін, сондықтан осы екі ұғымды антонимдар ретінде қарастыруға болмайды.

## Тағы қараныз

* Статус-кво
* Де-факто
* Стандарт де-факто

## Дереккөздер