Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Әмудария

| Әмудария өзені |
| --- |
|  |
| Сипаттамасы |
| **Ұзындығы** | 1415 км |
| **Су алабының ауданы** | 309 мың км² |
| **Су алабы** | Арал теңізі |
| Су ағысы |
| **Бастауы** | Гиндукуш тауының солтүстік беткейі |
|  • Координаттары | 37°06′21″ с. е. 68°18′22″ ш. б.﻿ / ﻿37.10583° с. е. 68.30611° ш. б.﻿ / 37.10583; 68.30611    |
| **Сағасы** | Арал теңізі |
|  • Координаттары | 44°06′30″ с. е. 59°40′52″ ш. б.﻿ / ﻿44.10833° с. е. 59.68111° ш. б.﻿ / 44.10833; 59.68111    |
| Орналасуы |
|  Арал теңізі төңірегіндегі аумақтың картасы. Арал теңізінің шекаралары шамамен 2008 жылы көрсетілімі. Әмударияның су жинау алабы қызғылт сары түспен, ал Сырдарияның алабы сары түспен белгіленген. |
| **Ел** |  Ауғанстан  Тәжікстан  Түрікменстан  Өзбекстан |
|  |

Әмударияның үстінен жүргізілген көпір (Өзбекстан, Үргеніш қаласы
**Әмудария**, Әмудәрия – Орталық Азиядағы ең ірі және суы мол өзен. Пяндж және Вахш өзендерінің қосылған жерінен Әмудария (ежелгі атаулары Әму, Оксус, Балх, Жәйхун) деп аталады. Ұзындығы 1415 км (*Пяндж өзенінің бастауынан есептегенде 2540 км*), алабының ауданы 309 мың км².

## Бастауы

Әмудария Гиндукуш тауының (Ауғанстан және Пәкістан жеріндегі тау) солтүстік беткейінен бастау алады. Негізгі салалары: Гунт, Бартанг, Язгулем, Ванч, Қызылсу, Кафирниган, Сурхандария, Құндыз, Шерабад. Жазыққа шыққаннан кейін 1100 км бойы Тұран ойпатының шөлді аймағын басып ағады. Бұл бөлігінде өзенге бір де бір сала қосылмайды. Арал теңізіне құяр жерінде тарамданып (Талдық, Қазақдария, т.б.) кетеді де зор ауқымды атырау (7000 км²) құрайды.

## Гидрологиясы

Ағыны таудағы мұз бен қар суынан түзіледі. Өзен көктем мен жазда тасиды және өте лайлы болып келеді. Ең төмен деңгейі қаңтар мен ақпан айларына келеді. Деңгейдің жыл ішіндегі ауытқуы 2 – 3 м-ге дейін барады. Булануға, сіңуге және жер суаруға пайдалануына байланысты Нүкістің тұсына барғанда ағын 40%-ға азаяды. Төменгі ағысында 2 – 2,5 ай қатады. Арнасы жұмсақ тау жыныстарынан құралған. Әмудариядан Қарақұм, Әму–Бұхара, Қаршы каналдары бастау алады. Төменгі саласында балық шаруашылығы дамыған. Чарджоу қаласы тұсынан бастап кеме жүзе алады. Әмудария бойындағы ірі қалалар: Термез, Керкі, Нүкіс. Өзен аңғарындағы Қызылқұм және Әмудария қорықтарында қабан, шиебөрі, қоян, қырғауыл, Бұхара елігі, қарақұйрық, т.б. сирек кездесетін жануарлар мекендейді.

## Дереккөздер
# Хань Юй[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Хань Юй** (қыт. 韓愈, пиньинь Hán Yù, 768-824) – қытай философы, тарихшы, жазушы, ақын, каллиграф. Буддизм мен даосизмге қарсы шыққандығымен тарихқа енген. 768 жылы Хэян уезінде дүниеге келген. 3 жасқа толғанда ата-анасынан айырылып, үлкен ағасының тәрбиесінде өседі. 792 жылы император емтиханынан өткен. Хань Юйдің идеялары ХІ ғасырдағы Сун әулетінің император кеңесшісі болған Оуян Сюдің реформаторлық қызметіне ықпал жасап отырған. Оның туындылары: «Юаньдао», «Юаньсинь», «Юй Мэн шаншу шу», «Цзянь ин фогу бяо». Эссе, өмірді сипаттау, философиялық лирика сынды жанрларда жазған. 824 жылы қайтыс болған.

## Дереккөздер
# Тыйым салынған қала

**Тыйым салынған қала** — Пекиннің ескі императорлық бөлігі. Қаланың айналасы ормен және қабырғамен қоршалған. Оның ішінде бұрын Қытай императорлары пайдаланған сарайлар тұр, бірақ қазір қоғамдық мұражайлар ретінде келушілер үшін олардың есігі қашанда ашық.

## Дереккөздер
# Өзен атырауы[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

*Басқа мағыналар үшін Атырау (айрық) деген бетті қараңыз.*
 Өзен атырауы
**Атырау** — ірі өзендердің көлге немесе теңізге құяр жерінде өзен шөгінділерінен пайда болатын, тарамдар мен тармақтарға тілімденген ойпат. Ол өзен ағыны, теңіз толқуы, желқума-желбөгет ағысы, судың толығуы мен қайтуы, т.б. құбылыстардың өзара күрделі әрекеттесуінің нәтижесінде қалыптасады. Атыраудың беті негізінен тегіс, ортасы дөңестеу болып келеді. Оның өсу жылдамдығы әр өзенде әр түрлі болады және жылына бірнеше метрден жүздеген метрге жетеді. Атырау пішіні үш бұрышты (Ніл, Іле өзендері), қалақ (Миссисипи өзені), доға (Лена өзені), құстұмсық (Тибра өзені) болады, кейде бөлініп (Камчатка өзені) не ілгері (Еділ, Жайық өзендері) шығып тұрады. Амазонка, Ганг өзендерінің атырауы 100000 км², Еділ өзенінде13000 км², Іленің атырауы 5,0 мың км²-ге жетеді.

## Қосымша

**Атырау** - өзеннің сағасындағы, негізінен, өзен шөгінділерінен түзілген және оның тарамдары мен тармақтарының жүйесімен тілімденген ойпат. Ол өзен ағысының, теңіз толқуының және желкөтерме-желқума ағыстардың өзара әрекеттерінің әсерінен пайда болады. Атыраудың тез ұлғайып қалыптасуына өзенмен ағып келген тасындылардың молдығы мен ірілігі, суқойма деңгейінің төмендеуі, өзен сағасының, шығанақтың үшкір шетінде немесе лагунада (коршалған атырауда) болуы, сондай-ақ өзен құятын алаптың таяз болуы жақсы жағдай жасайды.

## Атыраулық жаға

Атыраулық жаға - өзенмен ағып келіп, атыраудың сыртқы шетінде шөккен, борпылдақ қабаты тосқындардан түзілген, біршама тармақталған немесе тарамдалған аласа, жазық бетті жаға.

## Атыраулық көл

Өзен тасыған кезде судың жаға бойлық белестерді бұзып өтіп, атыраудың ойпаң жерлеріне құйылуынан пайда болған не атырау қойнауларының арасында бөлектеніп қалған теңіздің немесе көлдің суға толған бөліктері. Атыраулық көлдер өзен және теңіз суларымен қоректенеді.

## Атыраулық шөгінділер

Өзеннің сағалық өңірінде - атырауда тосқындардың қорлануы негізінде пайда болған әр түрлі механикалық құрамдағы шөгінділер. Өзен сағасынан теңізге қарай алыстаған сайын шөгіндіні құрайтын материал жұқаланып, біртектіленеді және қабаттылығы тегістеліп, ең соңында белгісіз болып қалады.

## География және геологиясы

Атырау өзен ағыны, тасындылар ағындысы, теңіз толқуы, тасуы мен желшегерме-желкөтерменің өзара әрекеттесуі нәтижесінде пайда болады.

Салыстырмалы түрде тынық суқоймаларына құятын өзендердің атыраулары үлкен өлшемдерге жетеді:

* Ганг — 105,6 мың км²;
* Амазонка — 100 мың км²;
* Лена — 45,5 мың км²;
* Меконг — 40,6 мың км²;
* Үнді — 41,4 мың км²;
* Миссисипи — 28,6 мың км²;
* Ніл — 24 мың км²;
* Еділ — 19 мың км².

## Дереккөздер
# Вэйфан

**Вэйфан** – Қытай Халық Республикасы, Шаньдун провинциясының орталық бөлігіндегі қалалық аймақ.

2005 жылы жүргізілген санақ бойынша халық саны 8 млн 520 мың адамды құрайды. Жер аумағы – 15,8 мың км.

Вэйфан қалалық аймағы Дуньин, Цзыбо және Линьи, және Жичжао қалалық аймақтарымен шектеседі. Циндао – Цзинань теміржол торабындағы транспорттық сауда орталығы. Weichai фабрикасы мен машина компаниясының, батпырауықтың отаны болып саналады.

Қалалық аймақ 4 ауданнан, 6 қалалық уезден және 2 уезден тұрады.
Қалада Вэйфан техникалық университеті және әуежай бар.

## Дереккөздер
# Вакцина

Вакцина
**Вакцина(лат.* vacca *— сиыр, vaccіnus — сиырдікі)* — микроорганизмдерден (бактерия, вирус, т.б.) алынып, адам мен жануарлар организміне жұқпалы аурулардан алдын ала сақтану және олардың иммундық қасиетін арттыру үшін егілетін препараттар.

Азиялық көшпелілер ежелгі дәуірден-ақ адам мен малға шешекті, ешкіге кебенекті, сиырға алаөкпені егу арқылы оларды қатерлі аурулардан сақтандырып отырған.

## Тарихы

1796 жылы ағылшын дәрігері Э.Дженнер алғаш рет сиыр шешегін адамға егу арқылы алды.

## Классификация

Вакцина тірі, өлтірілген, химиялық, анатоксиндер, ассоциацияланған болып ажыратылады.

### Тірі вакцина

Тірі вакцина — микробтардың уыттылығын әлсіретіп, ауру тудырғыш қабілетін жою, иммунитет қалыптастыру үшін алынады. Алғаш рет француз микробиологы Л. Пастер тірі вакцинаны түйнемеге (1881) және құтыру ауруына (1885) қарсы қолданды. Ал 1926 жылы француз ғалымдары А. Кальмет пен К. Гереннің ашқан тірі туберкулез *(БЦЖ)* вакцинасы ғылымдағы үлкен жаңалық болды. Тірі вакциналар шешек, құтыру, оба, туляремия, т.б. ауруларға қарсы пайдаланылады.

### Өлтірілген Вакцина

Өлтірілген Вакцина — микроорганизмдерді физикалық (қыздыру арқылы) және химиялық жолмен (фенол, ацетон және спиртпен өңдеу) өлтіру әдістері арқылы алынады. Бұлардың қорғаныштық қабілеті тірі вакцинаға қарағанда төмендеу болғандықтан бірнеше рет егіледі.

### Химиялық вакцина

Химиялық вакцина — микроорганизмдерден бөлінетін активті антигендерден алынады. Бұл вакциналар паратиф, іш сүзегі, т.б. ауруларға қарсы пайдаланылады. Анатоксиндер — улы токсиндерді формалинмен өңдеу арқылы алынған усыз вакциналар. Бұларды алғаш рет (1923 — 1926) француз ғалымы Г. Рамон алды. Анатоксиндер дифтерия (күл), ботулизм, сіреспе, т.б. ауруларға қарсы қолданылады.

### Ассоциацияланған Вакцина

Ассоциацияланған Вакцина — 2 — 3 ауруға бірден қолданылатын вакциналар. Мысалы, сиырларды, қараталақ пен қарасан (эмкар) ауруына қарсы бір вакцинамен егіп тастау өте тиімді. Вакциналарды организмге әр түрлі әдіспен енгізеді. Мысалы, шешек, туберкулез вакцинасын тері үстіне (тырнап), полиомиелитке қарсы ауыздан, гриптікін танау қуысынан құяды. Сүзек, тырысқақ, топалаң, құтыру вакцинасын тері астына, қызылша мен қарасан вакцинасын бұлшық етке егеді. Вакцина егілген организмде ауруға қарсы иммунитет 2 — 3 аптадан кейін қалыптасып, бірнеше жылдар бойы сақталады.

## Тағы қараңыз

* Вакцинация
* иммунитет

## Дереккөздер
# Дэн Сяопин

Үлгі:Infobox Officeholder

Шэньчжэньдегі ескерткіші
**Дэн Сяопин** (Дың Шәупін) қыт. 鄧小平; (Туғаннан **Дэн Сяньшэн** қыт. 鄧先聖 (1904-1997)) - Қытайдың мемлекет және қоғам қайраткері.

* 1915-1918 жылдары бастауыш мектепте білім алады.
* 1920 жылы Францияға оқуға кетіп, екі жылдан кейін осында құрылған Қытай коммунистік жастар одағына мүше болады.
* 1926 жылы саяси қызметі үшін Франциядан қуылып, Мәскеуге келіп, Сунь Ятсен атындағы университетте оқыды.
* 1927 жылы есімін өзгертіп, Қытайға қайтадан оралып, саяси күреске араласады. Ол Цзянси провинциясында болған котеріліске жетекшілік етті, Қытайдың 7-қызыл армиясын құрды, жапон басқыншылығына қарсы 8 жылға созылған азаттық күрес басшыларының бірі болды. Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін (1949) **Дэн Сяопин** елдің басқару жүйесіндегі әртүрлі қызметтерде болды.
* 1956 жылы Қытай Коммунистік партиясы ОК-нің Бас хатшылығына сайланып, 10 жыл бойы осы қызметті атқара жүріп, Қытай коммунистері кәсемдерінің біріне айналды. "Мәдени төңкеріс" жылдарында (1966-1976) орнынан алынып, саяси қуғынға ұшырады. **Дэн Сяопин** саяси әміріндегі өрлеулер мен құлдыраулар оның принциптілігіне, батылдығы мен жаңашылдығына тікелей байланысты. Ол мәдени революция аяқталганнан кейін Қытай халқын "екінші төңкеріс" жасауға шақырды.
* 1978 жылы желтоқсан айында өткен Қытай Компартиясы ОК-нің 3-пленумында **Дэн Сяопиннің** жаңа бағдарламасы қабылданды, онда социализм жайында ел экономикасын нарықтық қарым-қатынастарға көшіру идеясы негізделді. Бағдарламада ел экономикасын дамытудың үш кезеңдік тұжырымдамасы бекітілді. Реформа алдымен ауыл шаруашылығында басталып, шаруаларға үкімет тарапынан қызу қолдау көрсетілді. Кейін ауыл шаруашылығындағы реформаның тәжірибесі қорытындылана келе, қайта құрулар толқыны қалаға қарай ойысты. Нәтижесінде XX ғасырдың 80-жылдарынан бастап Қытайда экономика тез қарқынмен дами бастады. Д.Сяопин енді елдің шет елдермен қарым-қатынасын жан-жақты кеңейту мәселесін көтерді. Осы мақсатта арнайы ашық экономикалық аймақтар құрылды. "**Ашық есік**" саясаты ел экономикасының даму қарқынын одан әрі жеделдетті. Қытайдың тұтастығын қалпына келтіру үшін ол нақты жағдайды ескере отырып, "бір мемлекет - екі құрылым" деген тұжырымдама ұсынды. Бұл саясатта өз жемісін беріп, 1997 жылы жүз жылдан аса ағылшын отары болған Сянган (Гонконг) аралы Қытайға бейбіт түрде қайтарылды.
* 1989 жылы өз өтініші бойынша зейнеткерлікке шыққан **Д.Сяопин** XX ғасырдағы "*Қытай реформасының атасы*" болып қалды. Ол өмірінің соңына дейін бас ақылшы ретінде елдегі саяси және қоғамдық істерге араласып отырды.

## Суреттері

* Францияда оқып жүрген кезі
* Дэн Сяопин 1941 жылы
* Дэн Сяопиннің Джимми Картермен кездесуі

## Дереккөздер
# Эстуарий[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Эстуарий** (лат. *aestuarіum* – өзен сағасының су басатын бөлігі) – өзеннің теңіз жағасына қарай кеңейген сағалық бөлігі. Эстуарий теңіз деңгейінің көтеріліп, өзен аңғарының төменгі бөлігіне жайылуынан пайда болады. Ол теңіздің толысуы мен қайтуы болатын жағалауларға тән. Амазона, Ніл, Эльба, т.б. өзендер теңізге эстуарий жасап құяды.

## Дереккөздер
# China Railways

|  |
| --- |
| China Railways |
|  |

Қытай темір-жолы тармақтары
**China Railways** (қыт. 中国铁路, *Жоңғуо Тиелу*) Қытай Халық Республикасының халықтық темір-жол операторы, Қытай темір-жол министрлігінің құзырында.

## Сілттемелер

## Сыртқы сілттемелер

* Ministry of Railways Мұрағатталған 22 ақпанның 2010 жылы.  (қыт.)
* Ministry of Railways of Science and Technology Information Institute Мұрағатталған 18 желтоқсанның 2012 жылы.
* China Railway Network Мұрағатталған 5 желтоқсанның 2016 жылы.
* Ministry of Railways network query Мұрағатталған 21 маусымның 2012 жылы.
* Chinese Railways
* Railway Network (www.railcn.net)
# Қойтүн (қала, Қытай)[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| Қалалық аудан |
| Қойтүн |
| ұйғ. *كۈيتۇن شەھىرى* қыт. 奎屯 пінин: Kuítún |
|  |
| Әкімшілігі |
| Ел |  ҚытайҚытай |
| Автономиялы аудан |
Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы
 |
| Автономиялы облыс |
Іле Қазақ автономиялық облысы
 |
| Тарихы мен географиясы |
| Координаттары | 44°25′11″ с. е. 84°54′04″ ш. б.﻿ / ﻿44.41972° с. е. 84.90111° ш. б.﻿ / 44.41972; 84.90111    |
| Жер аумағы |
1171,21 км²
 |
| Уақыт белдеуі |
UTC+8
 |
| Тұрғындары |
| Тұрғыны | 166 261 адам (2010) |
| Сандық идентификаторлары |
| Телефон коды |
992
 |
| Пошта индексі |
835000
 |
| Автомобиль коды |
新D
 |
| kuitun.gov.cn |
| Қойтүн
Қойтүн |
| Қойтүн шекарасы [көрсет ►]

Wikimedia | © OpenStreetMap
 |

**Қойтүн** (ұйғ. *كۈيتۇن شەھىرى*, қыт. 奎屯, пінин: Kuítún) — ҚХР-дың Шыңжаң-Ұйғыр автономиялы ауданындағы Іле-Қазақ автономиялы облысының қалалық ауданы. Бұл атау моңғол сөзі, «үлкен аяз» дегенді білдіреді.

## Тарихы

1884 жылы Шыңжаңның әскери билігі бұл жерлерде пошта бекетін құрды. 1913 жылы Синхай төңкерісінен кейін бұл жерлер Қойтүн ауылы ретінде Ұсу уезінің құрамына кірді (уездегі тоғыз ауылдың бірі). 1950 жылы тамызда ҚХР құрылғаннан кейін әкімшілік бөліністі қайта құру жүргізіліп, Койтүн Ұсу 2-уезд ауданының 1-болысы болды. 1957 жылдың наурыз айынан бастап Шыңжаң өндірістік-құрылыс ғимаратының бір бөлігі Қойтүнде орналасты.

1958 жылы Қойтүн Ұсу уезінен бөлініп, жаңадан құрылған Қарамай қалалық ауданына ауыстырылды. 1975 жылы 25 наурызда Шыңжаң өндірістік-құрылыс ғимараты таратылып, оның бөліктері алып жатқан жерлер жергілікті билік басқаруына берілді.

1975 жылы 29 тамызда ҚХР Мемлекеттік кеңесінің жарлығымен Шәуешек ауданының Қарамай қалалық уезінен шығарылып, Іле Қазақ автономиялық облысының үкіметіне тікелей бағынатын Қойтүн қалалық ауданы құрылды.

1975 жылы 10 қыркүйекте Іле-Қазақ автономиялық облысының астанасы Құлжадан Қойтүнге көшірілді.

1979 жылы қазанда Іле-Қазақ автономиялық облысының астанасы Қойтүннен Құлжаға қайтарылды.

1981 жылы желтоқсанда Шыңжаң өндірістік-құрылыс ғимараты қайта құрылды.

## Географиясы

Қойтүн солтүстігі мен оңтүстігінде Қарамай қалалық ауданы, шығысы мен батысында Тарбағатай аймағымен шектеседі.

## Әкімшілік бөлінісі

Қойтүн қалалық ауданы 5 көше комитетіне және 1 болысқа бөлінеді.
# Тарақ

Тарақ
Эрмитажда сақталған, Солоханың қорғанынан табылған, Солох алтын тарақ
**Тарақ** —

1. тіскескіш Тарақ — дөңгелектету әдісі бойынша тісті доңғалақтар кесуге арналған тісті төрткілдеш түріндегі құрал;
2. бұрандалы Тарақ — бір өту арқылы сыртқы және ішкі бұрандаларды кесуге арналған көп орамды бұрандалы кескіш.

## Дереккөздер
# Шэн Ко

|  |
| --- |
| Шэн Ко |
| 沈括 |
|  |
| Туған күні | 1031 (1031) |
| Туған жері |
Ханчжоу
 |
| Қайтыс болған күні | 1095 (1095) |
| Қайтыс болған жері |
Чжэньцзян
 |
| Ғылыми аясы |
математика, астрономия, метеорология, геология, зоология, ботаника, фармакология, агрономия, этнография, картография
 |

**Шэн Ко** немесе **Шэн Куа** (*қытайша:* 沈括, 1031—1095) - ұлы қытай ғалымы, көптеген ғылыми аяларында жұмыс істеген. Шэн Ко математика, астрономия, метеорология, геология, зоология, ботаника, фармакология, агрономия, этнография және картография ғылымдарының дамуына өз үлесін қосқан. Тек қана ғылым ретінде ғана емес, мемлекеттік салаларда да өзін көрсеткен: дипломат, генерал, қаржы министрі, мемлекеттік инспектор, гидромелиорация саласындағы инженер болып қызмет еткен. Шэн Ко ақын және музыкант ретінде де халыққа танымалы болған.
# Каллиграфия[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Каллиграфия** (грек. kallіgraphіa – көркем жазу) – көркем әрі анық жазу өнері. Каллиграфия тарихы қаріп және жазу құралдары, стилистика өнері дамуы тарихымен тығыз байланысты. Каллиграфия оқуға қолайлы ғана емес, сонымен қатар хатқа графикалық эмоционалды-бейнелі ұғым беру мақсатын көздейді. Каллиграфия стилі қашықтан оқуға мүмкіндік беретін таңбаларының анық болуына, шапшаң жазылатын курсивке немесе оқуға қиын, бірақ сәнді өрнекке бейім болып келеді. Ислам елдерінде каллиграфия жоғары бағаланды. Ірі каллиграфтар “насхи” қарпінің шеберлері арасында ибн Мукла (10 ғасыр). ибн Бавваб (11 ғасыр), Сұлтан Әли Мешхеди (15 ғасыр, “насталик” қарпінің шебері) және басқалар болды (қ. Хұснихат), Еуропада грек және латын жазуларының классик. үлгісі біздің заманымызға дейінгі дәуірде жасалды. Ал орыс жерінде каллиграфияның тамаша үлгілері 11 ғасырда басталды. Кітап басу ісінің және машинамен жазудың өрістеуіне байланысты каллиграфияның қолданылуы азайды, ол, негізінен, бастауыш мектепте пән ретінде оқытылды. каллиграфия кітапты көркемдеу, плакаттар жасау, графика, т.б. салаларда қолданылады. Қазіргі кезде де мектеп оқушыларынан каллиграфия принциптерін сақтау талап етіледі.

## Сілтемелер

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

## Ішкі сілтемелер

* Көркем жазу
# Циньлин тау жотасы

Хуашаньнi қасиеттi тауды батыс төбесi
**Циньлин тау жотасы** — Куньлунь тау жүйесінің шығысындағы жота, Янцзы және Сары өзендерінің суайрығы.

**Координаталар :**

33°57′48″ с. ш. 107°37′05″ в. д.

Ұзындығы 1000 км-дей, ең биік жері 3666 м (Тайбайшань тауы). Негізінен әктас және мезозойдың метаморфтық тақтатастарынан түзілген. Батыс бөлігі біртұтас монолитті жота, шығысы төрт жотаға тарамдалған. Солт. беткейін қоңыржай белдеудің қуаң даласы, оңт-н субтропиктік аралас орман алып жатыр. Тайбайшань, Фопин-Юэба, т.б. резерваттар бар.

## Ciлтемелер :

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, XVIII том
# Ерігіш жынысты үңгірлер

Үңгір
 Ерігіш жынысты үңгір Гаваи.
Үңгір
**Tрігіш жынысты үңгірлер**. Ерігіш жынысты үңгірлер ерігіш жынысты жартастарда түзіледі. Олардың құрамында әктасты жыныстар басым. Дегенмен араларында бор, долмит, мрамор, гранит, тұз, құмтас, тасқа айналған маржандар мен гипс те кездеседі. Үңгірдің түзілуі барысында орын алатын кең таралған үдеріс – «карстану» деп аталады. Бұл – жартастардың жаңбыр суына еруі. Ең үлкен және ең бай ерігіш жынысты үңгірлер әктасты жарастарда болады. Әктасты жартастар көмір қышқылы және табиғи оргпникалық қышқылдармен араласқан жаңбыр мен жерасты суларында ериді. Көптеген жабайы жануарлар ерiгiш жынысты үңгiрлерде өмір сүредi. Көптеген ipi жыртқыштар ол жерлердi баспана ретiнде әpi демалу үшiн пайдаланады. Құстар мен ағаш егеуқұйрығы сияқты ұcaқ сүтқоректілер көбiне уңгiрлер мен ойпаттарда ұя салады. Үңгiрлер - жарғанат тұқымдастары үшiн таптырмайтын баспана. Олар қонақтау үшiн және сол жерлерде қыстау үшін үңгірлерге тәуелді.

## Қызықты деректер

* Кейбір аймақтарда жерасты суларынан жоғары тұрған үңгірлер мұз басу дәуірінің соңына қарай, теңіздің көтерілуінің салдарынан су астына кеткен болатын. Су асты ерігіш жынысты үңгерлерінің кіреберісі «көк саңылау» деп аталады.
* Бұлан мен бұғы, әдетте, үңгірдің кіреберісінде түнейді
* Гардинер үңгірі Вашингтондағы ең үлкен әктасты үңгір болып табылады.

## Дереккөздер
# Шібір қаған

|  |
| --- |
| Шібір қаған  |
| Лауазымы |
|

|  |
| --- |
| Шығыс Түркі қағанатының 2-ші қағаны |

 |
| 609 — 619 |
| Ізашары | Жанғар қаған |
| Ізбасары | Ілікбек қаған |
| Өмірбаяны |
| Діні | Тәңіршілдік |
| Дүниеге келуі | Белгісіз |
| Қайтыс болуы | 619 (0619) |
| Әкесі | Жанғар қаған |
| Жұбайы | Инчжен |
| Балалары | Толыс хан Шибоби |
| өңдеу  |

**Шібір қаған** (т.ж.б. - 619) - бірінші Шығыс Түрік қағанатының билеушісі (608-619). 608 ж. күзде Қытайға жартылай бағынышты түркілердің билеушісі қайтыс болды да Суй әулетінен шыққан императо Ян-ди оның орнына Дұғишадты тағайындады.

## Басқаруы

Дұғи " Шибір хан" лауазымын қабылдады. Көп ұзамай Қытайда ян-диге қарсы көтеріліс басталды. Осыны пайдаланған Шибир қаған көтерлісшілермен одақтасып, Ішкі Қытайға жорық жасады. Көп ұзамай Шибир қағанның Қытайға жасаған шапқыншылықтары империяның астанасына дейін жетті. Ол көтерісшілердің басшылы Ли Юаньнің император тағына отыруына көмектесті. 618 ж. Ли Юань таққа отырып, өзін Гаоцзу императормын деп жариялап, Тан әулетінің негізін салды. Бірақ билікке қол жеткізген табғаштар түркілерге байырғы қытайлардан бетер жау болып шықты. Сондықтан Шибир қаған оларға қарсы 619 ж. жорыққа аттанды. осы жорық барысында Шибир қаған аяқ астынан ауырып, қайтыс болады.

## Дереккөздер

 Қазақстан ұлттық энциклопедия. 9 том. Алматы, 2007.

## Тағы қараңыз
# Иминишу Сылиби қаған Сымо

**Иминишу Сылиби қаған Сымо**, *Ильби Незук Ирбис* – бірінші Түрік қағанатының ыдырау кезеңінде билік құрған түркі қағандары бірінің қытай деректеріндегі есімі.Қаған болғанға дейін тегін лауазымын иеленген. 618 – 626 жылдары бірнеше рет Қытайға елшілік сапармен барып қайтқан. 630 жылдан бастап Таң императорынан әскери шен алып, түркі тайпаларына басқарушы болып тағайындалғанымен, іс жүзінде қытай императоры сарайында қызметте болды. 641 жылы Таң әулетінің ықпалымен ол өзі басқаратын тайпаны бастап солтүстікке қарай қоныс аударады, Ордостың шығыс жағындағы аймақты иеленеді. 644 жылы Иминишу Сылиби қаған Сымо түркі тайпаларының қысымына шыдай алмай Қытайға қашуға мәжбүр болды. 645 жылы ол қытай-қидан соғысына қатысқан.

## Дереккөздер
# Қапаған қаған[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| Қапаған қаған    |
| Лауазымы |
|

|  |
| --- |
| Екінші Шығыс Түрік қағанатының 2-ші қағаны |

 |
| 691 — 716 |
| Ізашары | Елтеріс қаған |
| Ізбасары | Инел қаған |
| Өмірбаяны |
| Діні | Тәңіршілдік |
| Дүниеге келуі | белгісіз |
| Қайтыс болуы | 716 (0716) |
| Династия | Ашина |
| Әкесі | Сыгинь |
| Жұбайы | Цзинь Шань |
| Балалары | Янвочжи Дэлэ Инел қаған |
| өңдеу  |

**Қапаған қаған**, Қабылан, Мочур (туған жылы белгісіз – 716 ж.) – Шығыс Түрік қағанатының бас қағаны (691 – 716). Елтеріс қағанның немере інісі, Күлтегін мен Білгенің немере ағасы.

## Басқаруы

Қапаған Қаған түрік қағандығының қуатын арттырып, оның әскерін күшейтті.Шығыс түрік қағандығының иелігін Темір қақпадан (Дербент) Қадырхан тауына, Тоқарыстаннан Ұлы Хинган тауларына, Сарыөзенге (Хуанхэ) дейін ұлғайтуды мақсат етті.
Қапаған қағанның Қытаймен соғыстары негізінен Сарыөзеннің Солтүстік жагалауларында жүргізілді. 694 жылы басталған қытаймен соғыстары Қытай корғанының арғы жағында жатқан Ордос түркілерін елге қайтару мақсатында жүргізілді. 697 жылы қытай шапқыншылығына ұшыраған қидандарды түгелімен, бүкіл Маньчжурия өзіне қосып алды. 706 жылы Солтүстік Қытайға шабуыл жасады. 706-07 жылдары қытай және та¬табы шапқыншылықтарына тойтарыс беріп отырды. 709 жылы тоғыз-оғыздарды женді. 711-12 жылдары Енисей аздары мен шіктерін өзіне қаратты. 712-13 жылдары Алтайдан асып, Жетісудағы он оқтарды бағындырды. Сырдариядан өтіп, Темір қақпаға жалғас жатқан Тоқарыстанға жетіп, соғдыларды күйрете жеңді. 714 жылы қайта бас көтере бастаған табғаштарға алты рет соққы берді. Қапаған Қаған үдере көшпек болган тоғыз- оғыздарды тоқтатып, Ұлы Құм даланың (Гоби) солтүстігінде оларға күйрете соққы берді. Қапаған қаған қытай заңына негізделген заңды бұзып, ежелгі түркілер заңын қалпына келтірді. 716 жылы Толы өзенінің жағасында Бай-егу (Байырғы) тайпасы Қапаған қағанның әскерімен шайқасып, күйрей жеңілді. Шағын ғана жасақпен жорықтан оралып келе жатқан Қапаған қағанға байегулер тұтқиылдан шабуыл жасап өлтіреді де, қағанның басын қытайларға апарып береді.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз