# Адам даму индексі

Әлемдегі Адам Даму Индексін көрсететін карта (2023 жылға сәйкес)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|      0.950 және жоғары
     0.900–0.949
     0.850–0.899
     0.800–0.849
     0.750–0.799 |      0.700–0.749
     0.650–0.699
     0.600–0.649
     0.550–0.599
     0.500–0.549 |      0.450–0.499
     0.400–0.449
     0.350–0.399
     0.350-ден төмен
     белгісіз |

**Адам даму индексі** (**АДИ**) адамдардың дамуы бойынша мемлекеттерді салыстыратын индекс. Ол бойынша мемлекеттің даму дамымағандығы өлшенеді. Көбінесе АДИ индексіне қарап мемлекеттерді дамыған, дамушы және дамымаған болып бөледі.

## Қысқаша мәлімет

АДИ адамның өмір ұзақтығын, білімін, әріп тану және адам басына шаққандағы ЖІӨ өлшемдерін біріктіреді. Индекс адамның жалпы даму деңгейін көрсетеді. Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму Бағдарламасы АДИ-дың даму деңгейін адамдардың таңдау қыбілеті, білім алу мүмкіншіліктері, денсаулық сақтауға арналған, табыс табу мен жұмыс жағдайлары сияқты факторларды есепке алатын үрдіс деп атайды.

АДИ үш басты қағидалардан тұрады:

* Өмір Ұзақтығы - Халық денсаулығы мен ұзқтығын өлшейді
* Білім деңгейі мен білім бері жүйесі
* Өмір сүру стандарты, адам басына шаққандағы жалпы ішкі өніммен өлшенеді.

## Методологиясы

АДИ даму бағыттары 1975 пен 2004 аралығында

|  |  |
| --- | --- |
|      OECD
     Орталық және Шығыс Еуропа, және ТМД
     Латын Америка және Кариб Бассейні
     Шығыс Азия |      Араб Елдері
     Оңтүстік Азия
     Суб-Сахаралық Африка |

Жалпы таза математикалық айнымалыны, мысалы үшін WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 ті, таңбасы жоқ 0 мен 1-ді индекске айналдыру үшін (түрлі индекстерді қосатындай), келесідей формула қолданылады:

* WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 -индексі = WIKINIUM\_MATH\_PH\_4

сондағы WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 және WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 айнымалысының сәйкесінше ең жоғарғы және ең төменгі көрсеткіштерін көрсетеді.

Адам Даму Индексі сонымен қатар келесі индекстердің аралық шамасын көрсетеді:

* Өмір Ұзақтығы Индексі = WIKINIUM\_MATH\_PH\_12
* Білім Индексі = WIKINIUM\_MATH\_PH\_14
	+ Ересек Білім индексі (ЕБИ) = WIKINIUM\_MATH\_PH\_16
	+ Gross Enrollment Index (GEI) = WIKINIUM\_MATH\_PH\_18
* ЖІӨ = WIKINIUM\_MATH\_PH\_20

## 2008 статистикалық жаңарту

2008 жылдың 18 желтоқсанында жаңа тізбек шықты. Халық арасында статистикалық жаңарту деп аталып кеткен тізбе осы жолы қосымша түіндірмесіз шыққан. Жаңарған тізбек аларман қабілет тепетендігінің (АҚТ) жаңадан шыққанына байланысты басылды. Осы жаңарған тізбекте Қазақстан бірнеше қадам көтеріліп, АДИ индексіне сәйкес орташа дамыған елдері арасынан жоғары дамыған елдері қатарына қосылды.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 1. Исландия 0.968 (▬)
2. Норвегия 0.968 (▬)
3. Канада 0.967 (▲ 1)
4. Аустралия 0.965 (▼ 1)
5. Ирландия 0.960 (▬)
6. Нидерланд 0.958 (▲ 3)
7. Швеция 0.958 (▼ 1)
8. Жапония 0.956 (▬)
9. Люксембург 0.956 (▲ 9)
10. Швейцария 0.955 (▼ 3)
11. Франция 0.955 (▼ 1)
 | 1. Финляндия 0.954 (▼ 1)
2. Дания 0.952 (▲ 1)
3. Аустрия 0.951 (▲ 1)
4. АҚШ 0.950 (▼ 3)
5. Испания 0.949 (▼ 3)
6. Бельгия 0.948 (▼ 1)
7. Грекия 0.947 (▲ 6)
8. Италия 0.945 (▲ 1)
9. Жаңа Зеландия 0.944 (▼ 1)
10. Ұлыбритания 0.942 (▼ 4)
11. Гонконг 0.942 (▼ 1)
 | 1. Германия 0.940 (▼ 1)
2. Израиль 0.930 (▼ 1)
3. Корея Республикасы 0.928 (▲ 1)
4. Словения 0.923 (▲ 1)
5. Бахрейн 0.919 (▲ 3)
6. Сингапур 0.918 (▼ 3)
7. Кувейт 0.912 (▲ 4)
8. Кипр 0.912 (▼ 2)
9. БАӘ 0.903 (▲ 8)
10. Бахрейн 0.902 (▲ 9)
11. Португалия 0.900 (▼ 4)
 |

### Тізбекке кірмеген елдер

Келесі елдер 2008 жылғы тізбекке кірмейқалған. Себебі, олардың үкіметтері керекті ақпаратты жинай алмаған немесе онымен бөліскісі келмеген.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Африка Сомали
* Зимбабве
 | **Еуропа Андорра
* Лихтенштейн
* Монако
* Сан-Марино
* Ватикан
 | **Океания Кирибати
* Маршалл аралдары
* Микронезия
* Науру
* Палау Республикасы
* Тувалу
 |

## 2007/2008 баяндама

2007/2008 жж баяндама Бразилияның Брасилия қаласында ең алғаш жарияланды. Оның басты тақырыбы "Климат өзгерісіне қарсы күрес: бөлінген әлемдегі адам ынтымақтастығы." болды.

A HDI of 0.8 or more is considered to represent "high development". This includes all developed countries, such as those in Солтүстік Америка, Western Europe, Океания, and Eastern Asia, as well as some developing countries in Eastern Europe, Орталық және Оңтүстік Америка, Southeast Asia, the Caribbean, and the oil-rich Arabian Peninsula. Seven countries were promoted to this category this year, leaving the "medium development" group: Albania, Беларусь, Бразилия, Ливия, Солтүстік Македония, Ресей and Сауд арабиясы.

On the following table, green arrows (▲) represent an increase in ranking over the previous study, while red arrows (▼) represent a decrease in ranking. They are followed by the number of spaces they moved. Blue dashes (▬) represent a nation that did not move in the rankings since the previous study.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 1. Исландия 0.968 (▲ 1)
2. Норвегия 0.968 (▼ 1)
3. Аустралия 0.962 (▬)
4. Канада 0.961 (▲ 2)
5. Ирландия 0.959 (▼ 1)
6. Швеция 0.956 (▼ 1)
7. Швейцария 0.955 (▲ 2)
8. Жапония 0.953 (▼ 1)
9. Нидерланд 0.953 (▲ 1)
10. Франция 0.952 (▲ 6)
 | 1. Финляндия 0.952 (▬)
2. АҚШ 0.951 (▼ 4)
3. Испания 0.949 (▲ 6)
4. Дания 0.949 (▲ 1)
5. Аустрия 0.948 (▼ 1)
6. Бельгия 0.946 (▼ 4)
7. Ұлыбритания 0.946 (▲ 1)
8. Люксембург 0.944 (▼ 6)
9. Жаңа Зеландия 0.943 (▲ 1)
10. Италия 0.941 (▼ 3)
 | 1. Гонконг 0.937 (▲ 1)
2. Германия 0.935 (▲ 1)
3. Израиль 0.932 (▬)
4. Грекия 0.926 (▬)
5. Сингапур 0.922 (▬)
6. Корея Республикасы 0.921 (▬)
7. Словения 0.917 (▬)
8. Кипр 0.903 (▲ 1)
9. Португалия 0.897 (▼ 1)
10. Бахрейн 0.894 (▲ 4)
 |

## 2009 баяндама

2009 жылғы баяндаама 2009 жылдың қазан айында шығып, адам миграциясы сұрақтарымен айналысатын болады.

## Соңғы бірінші болған 10 ел

Төмендегі тізім түрлі жылдары тізбектегі бірінші болған елдерді көрсетеді. Канада сегіз рет тізбекте ең жоғарғы орын алса, Норвегия алты рет, Жапония үш рет және Исландия екі рет бірінші болып аталынды.

### Баяндамалардағы болған нәрселер

Сондағы жыл баяндама басылған мерзімді белгілейді. Жақшадағы жылдар индекстің қай жылға сәйкес саналғандығын көрсетеді.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| * 2008 (2006)– Исландия
* 2007 (2005)– Исландия
* 2006 (2004)– Норвегия
* 2005 (2003)– Норвегия
* 2004 (2002)– Норвегия
* 2003 (2001)– Норвегия
* 2002 (2000)– Норвегия
 |  | * 2001 (1999)– Норвегия
* 2000 (1998)– Канада
* 1999 (1997)– Канада
* 1998 (1995)– Канада
* 1997 (1994)– Канада
* 1996 (1993)– Канада
* 1995 (1992)– Канада
 |  | * 1994 (????)– Канада
* 1993 (????)– Жапония
* 1992 (1990)– Канада
* 1991 (1990)– Жапония
* 1990 (????)– Жапония
 |

### 2008 қайта қарау

The 2008 Statistical Update calculated HDIs for past years using a consistent methodology and data series. They are not strictly comparable with those in earlier Human Development Reports. The index was calculated using data pertaining to the year shown.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * 2006– Исландия
* 2005– Исландия
* 2004– Норвегия
* 2003– Норвегия
* 2000– Норвегия
 |  | * 1995– Норвегия
* 1990– Канада
* 1985– Канада
* 1980– Норвегия
 |

## Сынау

The Human Development Index has been criticized on a number of grounds, including failure to include any ecological considerations, focusing exclusively on national performance and ranking, and not paying much attention to development from a global perspective. Two authors claimed that the human development reports "have lost touch with their original vision and the index fails to capture the essence of the world it seeks to portray". The index has also been criticized as "redundant" and a "reinvention of the wheel", measuring aspects of development that have already been exhaustively studied. The index has further been criticized for having an inappropriate treatment of income, lacking year-to-year comparability, and assessing development differently in different groups of countries.

Some authors have proposed alternative indices to address some of the index's shortcomings.

Economist Bryan Caplan has criticized the way scores in each of the three components are bounded between zero and one, so rich countries effectively cannot improve their ranking in certain categories, even though there is a lot of scope for economic growth and longevity left, "This effectively means that a country of immortals with infinite per-capita GDP would get a score of .666 (lower than South Africa and Tajikistan) if its population were illiterate and never went to school." Scandinavian countries consistently come out top on the list, he argues, "because the HDI is basically a measure of how Scandinavian your country is."

The HDI has been criticized as a redundant measure that adds little to the value of the individual measures composing it; as a means to provide legitimacy to arbitrary weightings of a few aspects of social development; as a number producing a relative ranking which is useless for inter-temporal comparisons, and difficult to compare a country's progress or regression because the HDI for a country in a given year depends on the levels of, say, life expectancy or GDP per capita of other countries in that year. However, each year, UN member states are listed and ranked according to the computed HDI. If high, the rank in the list can be easily used as a means of national aggrandizement; alternatively, if low, it can be used to highlight national insufficiencies. Using the HDI as an absolute index of social welfare, some authors have used panel HDI data to measure the impact of economic policies on quality of life.

## Түсініктемелер

## Қосымша Сілтемелер

* Адам Дамуы бойынша баяндама
* Адам Дамуы сұрақтарымен айналысатын ұжым офисі
* Адам Даму Индексі - Жаңарған елдер тізімі (Dec. 2008)
* АДИдің мағынасын түсіндіретін техникалық сараптамаPDF(5.54 MB)
* NationMaster.com ға сәйкес елдер тізімі Мұрағатталған 28 сәуірдің 2006 жылы.
* АДИ картасы