# Испан империясы[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| **Испания империясыис. *Monarquía universal española (Monarquía hispánica / Monarquía de España / Monarquía española) империя отарлық империя |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | 1492 — 1976

  |  |

 |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
|  | Байрақ | Елтаңба |  |

 |
| **Ұраны** Plus Ultra «Шектен тыс» |
|  Испания империясы 18 ғасырдың екінші жартысында ең үлкен болды. |
| **Астанасы** | Мадрид (1561—1601) Вальядолид (1601—1606) Мадрид (1606—1898) |
| **Тіл(дер)і** | испан тілі |
| **Діні** | Католицизм |
| **Аумағы** | 20 000 000 км² (1790 жыл) |
| **Халқы** | 60 млн. (1790 жылы әлем халқының 6% -ы) |
| **Басқару формасы** | жеке одақ (Габсбургтар) абсолютті монархия (Бурбондар президенттік республика (1873-1874) президенттік-парламенттік республика (1931-1939) |
|  |

**Испан империясы** (ис. *Imperio Español*) — Еуропа, Америка, Африка, Азия және Океаниядағы Испанияның тікелей бақылауында болған территориялар мен колониялардың жиынтығы. Испания империясы өзінің күш-қуатының ең жоғары кезеңінде дүниежүзілік тарихтағы ең ірі империялардың бірі болды. Оның құрылуы алғашқы отарлық империялардың бірі болған ұлы географиялық ашылулар дәуірінің басталуымен байланысты. Испан империясы 15 ғасырдан бастап (африкалық иеліктер жағдайында) 20 ғасырдың соңына дейін өмір сүрді. Испания территориялары 1480 жылдардың аяғында католик корольдерінің одағымен біріктірілді: Арагон королі және Кастилия ханшайымы. Монархтар әр жерді басқаруды жалғастырғанына қарамастан, олардың сыртқы саясаты ортақ болды. 1492 жылы олар Гранадады басып алып, Пиреней түбегіндегі Маврондарға қарсы *реконкистаны* аяқтады. Гранада, яғни бұрынғы Гранада эмиратының территориясының Кастилия тәжіне кіруі Испания екі патшалыққа бөлінгеніне қарамастан испан жерлерін біріктіруді аяқтады. Сол жылы Христофор Колумб Атлант мұхиты арқылы батысқа қарай алғашқы испан барлау экспедициясын өткізіп, жаңа әлемді еуропалықтарға ашты және сол жерде Испанияның алғашқы шетелдегі колонияларын құрды. Осы сәттен бастап Батыс жарты шар испандық барлау мен отарлаудың басты нысанасына айналды.

XVI ғасырда испандықтар Кариб теңізінің аралдарында қоныстар орнатты, ал конкистадорлар Американың материктегі сәйкесінше Ацтектер мен инктердың империялары сияқты мемлекеттерді жойып, жергілікті халықтар арасындағы қарама-қайшылықтарды пайдаланып, қолданды. жоғары әскери технологиялар. Кейінгі экспедициялар империяны қазіргі Канададан Оңтүстік Американың оңтүстік шетіне дейін, оның ішінде Фолкленд аралдары немесе *Мальвин* аралдарын кеңейтті. 1519 жылы Фернанд Магеллан бастаған және Хуан Себастьян Элкано 1522 жылы аяқтаған әлем бойынша алғашқы саяхаты Колумбтың сәтсіздікке ұшырауына, яғни Азияға батыс жолына жетуге бағытталған және нәтижесінде Қиыр Шығысты Испанияның ықпал ету аймағына қосқан. Колониялар Гуамда, Филиппинде және жақын аралдарда құрылды. Сигло-де-Оро кезінде Испания империясының құрамына Нидерланды, Люксембург, Бельгия, Италияның едәуір бөлігі, Германия мен Франциядағы жерлер, Африка, Азия және Океаниядағы колониялар, сондай-ақ Америкадағы ірі территориялар кірді. XVII ғасырда Испания осындай көлемдегі империяны бақылап отырды, ал оның бөліктері бір-бірінен соншалықты алыс болды, оған бұрын ешкім қол жеткізе алмады.

XVI ғасырдың аяғы мен XVII ғасырдың басында Терра аустралиусты іздеуге экспедициялар жасалды, оның барысында Тынық мұхитындағы бірқатар архипелагтар мен аралдар, соның ішінде Питкэрн, Маркас аралдары, Тувалу, Вануату, Соломон аралдары және Жаңа Гвинея, олар испан тәжінің меншігі деп жарияланды, бірақ онымен сәтті колонияланбаған. Испанияның көптеген еуропалық иеліктері 1713 жылғы испан мұрагері үшін соғысынан кейін жоғалған, бірақ Испания өзінің теңіздегі территорияларын сақтап қалды. 1741 жылы Картахенада (қазіргі Колумбия) Ұлыбританияны жеңген маңызды жеңіс Америкадағы испан гегемониясын 19 ғасырға дейін кеңейтті. 18 ғасырдың аяғында Тынық мұхитындағы испан экспедициялары Канада мен Аляска жағалауларына жетіп, Ванкувер аралында елді мекен құрып, бірнеше архипелагтар мен мұздықтарды ашты.

1808 жылы Наполеон Бонапарттың әскерлері Испанияны француздардың жаулап алуы Испанияның колонияларының метрополиядан үзілуіне әкеліп соқтырды, ал 1810-1825 жылдардағы тәуелсіздік қозғалысы бірқатар жаңа тәуелсіз испандықтардың пайда болуына әкелді -Оңтүстік және Орталық Америкадағы Америка республикалары. Куба, Пуэрто-Рико және Испанияның Шығыс Үндістанын қоса алғанда, 400 жылдық Испания империясының қалдықтары 19 ғасырдың аяғына дейін испан-американдық соғыстан кейін бұл территориялардың көп бөлігі АҚШ-қа қосылған кезде испандықтардың бақылауында болды. Қалған Тынық мұхит аралдары Германияға 1899 жылы сатылды.

20 ғасырдың басында Испания Африкада тек Испания Гвинеясын, Испания Сахарасын және Испанияның Мароккосын ғана ұстады. Испания 1956 жылы Мароккодан кетіп, 1968 жылы Экваторлық Гвинеяға тәуелсіздік берді. Испания 1976 жылы Испания Сахарасынан шыққан кезде бұл колония бірден Марокко мен Мавритания, содан кейін 1980 жылы - БҰҰ шешімімен техникалық жағынан болса да, толықтай Марокконы қосып алды, бұл аумақ Испания әкімшілігінің бақылауында қалады. Бүгінгі күні Испанияда тек Канар аралдары және Солтүстік Африка жағалауында Испанияның әкімшілік бөліктері болып табылатын Сеута мен Мелилла атты екі анклав бар.

## Анықтаманы қолдану

Пиреней түбегінің жерлері Ежелгі Рим кезінде *Hispania* атауын алды және кейіннен төрт патшалыққа бөлінді: Кастилия, Арагон, Наварра және Португалия. Католиктік корольдер кезінде Кастилианның (оған Наварраны қосқан) және Арагон тәждерінің арасындағы династикалық одақ 18 ғасырдың басына дейін өмір сүрген, Испания монархиясы немесе империясы деп аталатын саяси жүйені тудырды: Испания патшалары өздерінің билігін біртұтас түрде барлық аумақтарда жергілікті басқару жүйесі арқылы басқарды, дегенмен олардың патшалық билігінің әсер ету күші империяның әртүрлі бөліктерінде өзгеріп отырды, сонымен бірге әрбір иелік өзінің иелігінде болды өзінің жергілікті әкімшілігі және өзінің заңдары. Мемлекеттің бірлігі оның біртектілігін білдірмеді. 1580-1640 жж. «Әулеттік одақ» алған атауына қарамастан, саяси позиция бойынша саяси құрылымның бұл формасы Португалия империясын өзінің әкімшілік аппараты басқарды ма және өз территориясына иелік етті ме деген ғалымдардың пікір таласына себеп болды немесе басқа Патшалықтар мен басқа да иеліктерді Испан Хабсбургтері қалай басқарғаны туралы пікірталастарының себебі болып табылады. Осыған қарамастан, кейбір тарихшылар кейде Португалияны испан монархиясының құрамына кірген корольдік деп санайды; ал басқалары Португал мен Испан империясының арасындағы айырмашылықты анық көрсетеді.

Испания империясының құрамына Америка, Азия, Океания және Африка елдеріндегі испанның шет елдердегі колониялары кірді, ал тарихшылар Еуропаның қандай территорияларын империя иелігіне жатқызу керек деген пікірлер әртүрлі. Мысалы, Габсбург Нидерланды, әдетте, Испания губернаторлары басқаратын және испан әскерлерімен қорғалған Испания королінің иелігінің бөлігі болып саналады. Алайда, британдық тарихшы Генри Камен сияқты авторлар бұл территориялар Испания мемлекетіне толық интеграцияланбаған және Габсбург иеліктерінің дербес бөліктері деп санайды. Кейбір тарихшылар Карл I немесе Филипп II династиялық мұрагері туралы айтқан кезде «Габсбург империясы» мен «Испан империясы» терминдерін бір-бірінің орнына қолданады.

## Империяның басталуы (1402-1521)

Кастилияның Энрике III (1390-1406) Норман дворяны Жан де Бетанкурмен феодалдық келісім (1402) жасау арқылы Канар аралдарын отарлауды бастады. Гуанчтар мекендейтін Канар аралдарын жаулап алу Кастилия әскерлерінің ұзақ және қанды соғыстағы жеңісімен және Гран Канария (1478-1483), Ла Пальма (1492-1493) және Тенерифе (1494-1496) аралдарын басып алумен аяқталды.

Reyes Católicos Арагондық Фердинанд II мен Кастилиядағы Изабелла І-нің үйленуі тәждердің одақтастығына алып келді, олардың әрқайсысында өзіндік басқару аппараты болды. Генри Кейменнің пікірінше, бірнеше ғасырлық одақтан кейін ғана бұл бөлек патшалықтар толықтай біртұтас мемлекетке айналды.

1492 жылы Испания түбектегі соңғы мұсылман мемлекеті — Гранада әмірлігін жаулап алды. Колумб өзінің алғашқы саяхаты кезінде (1492) еуропалықтарға бұрын белгісіз континент тауып, оны отарлай бастады. Кастилия ұлы географиялық ашылулар дәуіріне енгізіліп, Ост-Индия оның ықпал аймағына түсті.

Бұл жерлерге испандықтардың талаптары папалық бұқа Inter caetera (1493) арқылы расталды және Тордесильяс келісімімен қамтамасыз етілді (1494), Рим Папасы әлемді Испания мен Португалия арасындағы екі жарты шарға бөлді. Осылайша, Испания Жаңа Дүниеде Аляскадан Горн мүйісіне дейінгі колонияларды (Бразилиядан басқа), сондай-ақ Азияның ең шығыс аудандарын басып алуға ерекше «құқықтарға» ие болды. Испания империясы Жаңа Дүниедегі тез отарлық экспансияның және Африкадағы отарлық иеліктерді жаулап алудың нәтижесінде пайда болды: Кастилия Мелильяны (1497), Мерс эль-Кебирді (1505) және көршілес Оранды (1509) басып алды. Испан экспансиясы мен отарлауы ел экономикасына айтарлықтай әсер етіп, ұлттық беделін арттырып, католицизмнің жаңа әлемде таралуына ықпал етті.

Испан патшалары Францияға қарсы саясат жүргізді. Олардың балалары Португалия, Англия және Габсбургтар корольдік отбасыларына үйленді. Испания Франция королі VIII Карлға қарсы Неапольдегі арагондық үйді қолдап, Франция мен Венеция республикасына қарсы Италияны бақылау үшін соғысқа кірді (1494 жылдан бастап). Итальян соғысы король Фердинандтың сыртқы саясатында басты орын алды. Осы кезден бастап испан әскері XVII ғасырға дейін еуропалық шайқас алаңдарында басымдыққа ие болды.

Королева Изабелла қайтыс болғаннан кейін Фердинанд жалғыз монарх бола отырып (1502-1516), одан да агрессивті саясат жүргізе бастады. Ол Аньяделло шайқасында (1509) Венецияға қарсы Франция жағына шықты. Бір жылдан кейін Фердинанд Франциямен болған Қасиетті Лигаға қосылды, ол өзі династиялық байланыста болған Неаполь Корольдігі мен Жермена де Фуаға үйлену арқылы Наварра корольдігін талап етті. Бұл соғыс онша сәтті болған жоқ. 1516 жылы Франция бітімгершілік келісімге келді. Милан Францияның бақылауына өтті, Франция Испанияның Солтүстік Наваррадағы билігін мойындады.

XVI ғасырдың басында Эспаньоланы отарлағаннан кейін испандар кеңею үшін жаңа жерлер іздей бастады. Эспаньола өте жақсы жұмыс істемейтін, ал оның жаңа тұрғындары өз бақыттарын жаңа жерлерде байқап көруге дайын болатын. Осы жерден Понсе де Леон Пуэрто-Риконы бағындыруға бет алды, ал Диего Веласкес Кубаға жол тартты. Панамадағы Санта-Мария ла Антигуа дель-Дарьен, Америка материгіндегі алғашқы колонияны Васко Нуньес де Бальбоа құрды (1512). 1513 жылы Балбоа Панама мойнағын кесіп өтіп, Тынық мұхитқа құрлықпен жеткен алғашқы еуропалық болды. Балбоа Тынық мұхитын және барлық ашық жерлерді испан тәжінің меншігі деп жариялады.

Сол уақытта Солтүстік Африкадан шыққан берберлік қарақшылар Испанияның, Италияның және Жерорта теңізі аралдарының жағалауындағы қалалары мен ауылдарына үнемі шабуылдады. Нәтижесінде Испания мен Италия жағалауларының үлкен бөліктері түгелдей дерлік халықтан айырылды. Алжирді басқарған түрік қарақшысы Хайр ад-Дин Барбаросса жағалаудағы елдерді қатты шошытты. Тарихшы Роберт Дэвистің айтуынша, 1-ден 1,25 миллионға дейін еуропалықтар Солтүстік Африка қарақшыларының қолына түсіп, XVI-XIX ғасырларда Солтүстік Африка мен Осман империясындағы араб құл саудагерлері құлдыққа сатқан.

## Дереккөздер