Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Октава[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Октава** (лат. *octava* - сегізінші) - жиілік аралығының жүйеден тыс мөлшерсіз бірлігі. Белгілеуі — окт. Екі жиілік қатынасының негізгі екі логарифмі бірге тең жиілік аралығына тең болады, яғни 1 октава = log2 (f1/f2) • f2/f1 = 2, мүнда f1 тән f2 - жиіліктер. 1 окт 1200 бөлігі цент деп аталады.

## Дереккөздер
# Нота (музыка)

**Нота** (лат. *nota*) — музыканың қағазға жазып түсіруде қолданылатын графикалық шартты белгілер. Грекия, Мысыр, т.б. елдерде музыка жазуының әріптік, буындық, сандық, график., т.б. түрлері пайдаланылды. Бірақ олардың ешқайсысы да музыкалық дыбыс биіктігі мен созылымын нақты көрсете алмады. Ғасырлар бойы ізденістер нәтижесінде, 17 ғасырда Еуропада қазіргі нота жазу жүйесінің негізі қалыптасты. Нота жазу жүйесінде музыкалық әр дыбысты сопақша келген дөңгелек, ашық – және қара – ! таңбамен белгілеу қабылданды. Осы қос таңбаға қосымша: таяқша, жалауша (құйрықша), арқа (байлағыш) секілді белгілерді біріктіріп жазу арқылы музыкалық дыбыстардың ұзақтығы (созылуы) дәлме-дәл анықталады.
Дыбыс ұзақтығын көрсететін ноталарға сайма-сай келетін музыкалық тыныс (пауза) белгілері де бар:
Музыкалық дыбыстардың биіктік деңгейі олардың нота сызықтарының астына, үстіне, араларына орналасуына қарай айқындалады:
Халықаралық дипломат. қатынас термині. Бір елдің екінші бір елге наразылық көрсетуі мен қарсы ұстанымдары, көзқарастары қажет болған жағдайда сол елдің Сыртқы істер мин-не немесе елшілігіне нота тапсыру арқылы білдіріледі.

## Дереккөздер
# Италиян тілі

| Италиян тілі *italiano, lingua italiana*  |
| --- |
| Айтылуы: | IPA: [itaˈljano] |
| Сөйлеу орны: |  Италия  Швейцария  Сан-Марино  Ватикан  Мальта  Эритрея  Сомали  Ливия  Монако  |
| Аумағы: |  Словения
 Хорватия |
| Барлық сөйлеушілері: | 62 миллион адам |
| Тіл ұясы: | Indo-European  Italic   Romance    Italo-Dalmatian     **Италиян тілі**  |
| Жазу әдісі: | Latin (Italian alphabet)  |
| Ресми күйі |
| Ресми күйі бар жері: |  Еуропа одағы  Италия  Швейцария  Сан-Марино  Ватикан  Мальта  Хорватия (Istria County)  Словения (Slovenian Istria) |
| Реттеушісі: | Accademia della Crusca |
| Тіл белгілері |
| ISO 639-1: | it |
| ISO 639-2: | ita |
| ISO 639-3: | ita
Үлгі:Infobox Language/IPA |

**Италиян тілі** — италиялықтар тілі. Үнді-еуропалық тілдер шоғырының роман тобына жатады. Италиян тілі Италиядан басқа Сан-Марино, Швейцарияның Тессин пантонында, Корсика, Мальта аралында, АҚШ, Канада т.б. елдердегі Италия эмигранттары арасында да қолданылады. Жазба ескерткіштері 10 – 12 ғасырларға тән. Әдеби мұралары 13 ғасырдан белгілі. Диалектілік негізгі үш топқа: солтүстік (Пьемонттың галло-италия диалектісі, Ломбардия, Эмилии-Романьи, Венеция және Истри облысы), оңтүстік-орталық (Марке, Умбрия, Рим облысы, Кампании, Апулий, Абруцци, Молизе, Сицилия т.б.) және тосканаға (Флоренция, Сиена, Ареццо, Пиза) бөлінеді. Әдеби тілі флоренция диалектісі негізінде қалыптасқан (14 ғасыр). Қазіргі италиян тілі нде зат есімнің род, сандық мағыналары және етістіктің жақ, шақ, сан, рай категорияларының мағыналары флерсия арқылы беріледі.

Әлем бойынша итальян тілінің таралуы:жасыл түспен үлкен итальян тілді топтар; ақшыл көкпен Италия боданы болған кездегі ресми пайдаланылған аумақтар.
Еуропа мен Африкадағы Итальян тілінің пайдаланылуы
## Сілтемелер

* «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
* *Simone Raffaele* Enciclopedia dell'italiano —  Treccani, 2010.
* *Berloco Fabrizio* The Big Book of Italian Verbs: 900 Fully Conjugated Verbs in All Tenses. With IPA Transcription, 2nd Edition —  Lengu, 2018.
* *Palermo Massimo* Linguistica italiana —  Il Mulino, 2015.

## Дереккөздер
# Аккорд

**Аккорд** (латынша accordo – үйлесімдік) — биіктігі әр-түрлі бірнеше, үштен кем емес, дыбыстардың бір уақытта қосыла орындалуы. Аккордтың жиі кездесетін түрлерінің арақашықтығы терциялық дыбыстарды құрайды. Олар *үш дыбыстық*, *септаккорд*, *нонаккорд*, тағы басқа болып бөлінеді.

Аккорд сонымен қатар интервалдарды қолданатын ноталардың логикалық құрылысы болып табылады. Негізінде аккорд жеке құбылыс емес. Оны ноталар тізбегі арқылы сипаттауға болады, бірақ әрбір таныс және жиі қолданылатын жазбалар тізбегін сипаттау өте ұзақ уақытты алады - қысқа, есте сақтауға оңай пішінді бір немесе бірнеше әріптермен жазуға болады. Сондықтан әрбір аккордтың өзі құрастырылған бірінші нотаның атына байланысты латын әріптерімен жазылған атаулары бар: C, D, E, F, G, A, H (B).

## Дереккөздер
# Мажор

Мажор.
**Мажор** (фр. *majeur*, итал. *maggіore*, лат. *major* — *үлкен*; сондай-ақ dur, лат. *durus* — *қатты, көтеріңкі, сергек*) — үлкен (мажорлық) үш дыбыстылық аккордқа және осы үш дыбыстылықтың өзіндік мәнеріне негізделген, диатоникалық лад. Ұлттық ладтардың ішінен - иониялық ладына сәйкес. Мажорлық лад құрылымы төмендегідей болып келеді (C-dur, немесе до мажор болғанда):
Мажордың тоникалық аккордтары төменгі табиғи дыбыс қатарымен біркелкі үйлесімде болады. Оның негізгі үш дыбыстылықтары тек үлкен (мажорлық) түрде кездеседі. Мажорлық ладтың бұл қасиеті оның жарқын, көтеріңкі үнмен шығуына көмектеседі. Мажордың минорға қарама-қарсылығы музыкадағы бейнеліліктің негізгі эстетикалық құралдарының бірі болып табылады.

## Дереккөздер
# Рим сандары

Мәскеудегі сағаттағы рим цифрлары
**Рим Цифрлары**– сандарды белгілеу үшін қолданылатын таңбалау жүйесінің дәстүрлі аты. Рим сандары жүйесі ондық разрядтар мен олардың жартысы үшін айрықша таңбалар енгізуге негізделген:

```
Б.з.б. 500-жылдар шамасында этрускілерде пайда болып, Ежелгі Римде қолданылған.
```

Кез келген натурал сан осы цифрларды қайталау арқылы жазылады. Егер бұл жағдайда үлкен цифр кіші цифрдың алдында тұрса, онда олар өзара кемиді (азайту принципі), ал егер кіші цифр үлкен цифрдың алдында тұрса, онда кіші цифр үлкен цифрдан қосылады (қосу принципі). Соңғы ереже бір цифрды төрт рет қайталап жазбау үшін қолданылады.
Мысалы: VІІ=5+2=7, ІX=10–1=9, XІV=10+(5—1)=14, XXL= =50—10—10=30, XXXІІІ=10 +10+10+1+1+1=33, т.б. Рим цифрлары арқылы жазылған көптаңбалы цифрларға арифметикалық амалдар қолдану өте қолайсыз. Қазір Рим цифрлары көп қолданылмайды.

## Рим цифрларының оқылуы

|  |
| --- |
| {{{β, ȷ}}} |
| "2026" рим цифры бойынша жазылуы |

рим цифрлары

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 1 | I | лат. *unus* |
| 5 | V | лат. *quinque* |
| 10 | X | лат. *decem* |
| 50 | L | лат. *quinquaginta* |
| 100 | C | лат. *centum* |
| 500 | D | лат. *quingenti* |
| 1000 | M | лат. *mille* |

## Сілтемелер

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
# Энгармонизм

**Энгармонизм**(грек. еп және harmonia- үндестік) - бір биіктікте әр түрлі аталатын (мысfks, до-диез-ре-бемоль; ми-диез-фа-соль-дубль-бемоль) дыбыстарды ұқсастыру, теңеу. Бір дыбысты энгармониялық түрде алмастырса, диатоникалық интервал хроматикалы (мысалы, кіші терциядан үлкейтілген секунда) болады, аккордтың құрылымы, т.б. өзгереді.

## Дереккөздер
# Гармония

**Гармония** (көне грекше: ἁρμονία-үйлесім, үндестік, сымбаттылық, жарасым) - көркемөнер туындыларының барлық компоненттерінің өзара үйлесімді байланысуын, үндесе жарасуын білдіретін эстет. категория. Гармония - өсімдіктің ең негізгі белгілерінің бірі; 1) архитектурада - құрылыстың жеке бөліктерінің өзара үйлесімділігі, пропорц. келісімділігі; 2) кескіндеу өнерінде - бөлшектердің тек мөлшері бойынша ғана емес, түсі мен түрі, өзара сәйкесуі, үйлесуі; 3)музыкада - дыбыстардың сазды үндерінің заңдылықпен біріктірілуі және бұлардың ауысуында болатын байланыстарды белгілеу, яғни үйлестіру, әуездеу құралы. Үндестіктің негізгі түрі - аккорд. Гармония ладтардың белгілі заңдылықтарына құралады. Көпдауысты музыка (гомофония, полифония) әуендерінің қозғалысы (дамуы) нәтижесінде туады. Гармония - музыкада пішін тудырудың негізгі факторы. Музыка шығарманың композициясында тональдік, модуляция, каденция сияқты гармониялық ладтық құралдар ерекше роль атқарады. Гармония даму барысында жаңа құрал-тәсілдермен байып, өзгеріп отырады. Әр халықтың және әр заман композиторларының алуан түрлі стилі қалыптасады. Гармония мелодия, ырғақ және басқа муз. компоненттермен бірлікте көркем ойды жүзеге асыруға қатысады, акустик., физикалық -ол. және психол. шарттастықтарға негізделеді. Гармония, яғни Г. туралы ғылым-музыка теориясының аса маңызды және жан-жақты зерттеліп, жетілдірілген салаларының бірі. Гармония пән ретінде кәсіби музыка білім берудің бірден-бір негізі болып табылады.

## Дереккөздер
# Тоника[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Тоника** (көне грекше: tonos – тон), музыкада – 1) ладтың негізгі тұрақты дыбысы. Онымен ладтың басқа дыбыстары функция қарым-қатынаста болады. Музыка шығармада мелодияның не оның бөлімдері көбіне Тоникамен аяқталады. Нота жазуында Тоника рим цифрларымен (Қ және VҚҚҚ), сондай-ақ Тоника әріпімен белгіленеді. 2) Ладтың негізгі аккорды (гамманың 1-баспалдағына орналасқан мажорлық немесе минорлық үшдыбыстылықтар).

## Дереккөздер

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том
# Субдоминанта

**Субдоминанта** (лат. *sub* — астында, dominans (dominantis) басым). Адамға көптеген заттар мен құбылыстар әсер етеді. Көптеген тітіркендіргіштердің ішінде біреуі миға көбірек әсер етеді де, мидың бір бөлігін күшті қойдырады. Мұндай бөлікті доминанта, күші кем бөлікті субдоминанта деп атайды. Ми орталығындағы қозу бөліктері, яғни доминанта мен субдоминанта бірін-бірі алмастырып, ауысып отырады.

## Дереккөздер