Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Доу Цзянь-дэ[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Доу Цзянь-дэ
**Доу Цзянь-дэ** (572-621) 7 ғасырдың 1-ширегінде Қытайдағы феодалдарға қарсы шаруалар көтерілістері басшыларының бірі.

Шаньдун провинциясында шаруаның отбасында туған. Өз уезінде көтерілісшілер отрядын құрауға көмектескен. Кейін бірнеше көтерісшілер отрядын біріктіріп, үлкен армия (100 мың адамнан аса) құрды. Көтерілістің нәтижесінде Суй әулетінің өкіметі құлады.

## Дереккөздер
# Ляо

|  |
| --- |
| **Ляо 遼** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Байрақ
 | Елтаңба
 |

 |
| Ляо мемлекеттік әнұраны
 |
| Қидан Қағанаты |
| Тарихы |
| **Құрылды** | 907 |
| Мемлекеттік құрылымы |
| **Ресми тілі** | Қидан тілі, қытай тілі |
| **Елорда** | Шаншын |
| **Үкімет түрі** | монархия

  |
| **Мемлекеттік діні** | Тәңіршілдік, Даоизм, Конфуциандық, Буддизм |
| Географиясы |
| **Жер аумағы** • Барлығы
  |  2,600,000 км² (947) 4,000,000 км² (1111) км² |
| Экономикасы |
| Қосымша мәліметтер |

Ляо дәуірінде жасалған Гуаң Ын мүсіні.
Қидан тамақ дайындауы.
**Ляо** (моңғ. *Қидан улс*, *қытайша:*遼朝|辽朝|Liao chao|Ляо Чао) - Солтүстік Қытайда құрылған кидани-моңғолдардың мемлекеті. Абаоцзи (Амбагай) в 907 жылғы көтеріліс бастаған тайпа көсемі Абаошыдің басқаруымен құрылып, 1125 жылғы чжурчжендердің көтерілісіне дейін болған.

Астаналары — Шаншын (қазіргі Хуэйнинфу), Ляоян (шығыс жағында), Датун (батысында), Наңшын (оңтүстігінде, қазіргі Бейжіңнің маңында).

Ляо ғ-ларда Алтайдан Тынық мұхитқа дейін созылып жатқан көшпелілер империясы болды. Құрамында маньчжур-тұңғыс, моңғол тайпаларымен қоса Орталық Азияның мекендеген түркі ұлыстары (ұйғырлар,қырғыздар, т.б.) да болды.

1125ж. қытайлық Сун және Жүжен мемлекетінің біріккен күші Ляо мемлекетін құлатты. Қидандардың бір бөлігі Жетісуда Қара қытай мемлекетін құрды

## Дереккөздер
# Чжу Юаньчжан

**Чжу Юаньчжан**, Тайцзу (1328, Аньхой провинциясы – 1398, Нанкин) - қытай императоры, Мин әулетінің негізін қалаушы (1368–1398). Жастай жетіп қалып, будда дінін қабылдаған. 1354-ші жылы Янцзы өзенінде әскери флот жасақтап, моңғол әскерлеріне қарсы шайқастарда үлкен табыстарға жетті. 1354–1356-шы жылы Сучжоу, Ханьчжоу қалаларын және Орталық Қытайды моңғолдардан толық азат етті. Чжу Юаньчжанның күшеюіне "Ақ лотос" ұйымы жетекшілік ететін "қызыл орамалды әскерлер" жасақтарының оған келіп қосылуы себеп болды. Оның әскери күштері 1368-ші жылы елді моңғол басқыншыларынан толық азат етті. Моңғолдық Юань әулетінің билігі құлатылып, Чжу Юаньчжан оңтүстік астана Интянь (Нанкин) қаласында таққа отырды. ол дәстүр бойынша Тай-цзу деген императорлық атты иеленіп, билік еткен дәуірін Хун У деп атап, Мин әулетінің негізін салды (Мин "жарық" пен "от" деген мағынаны білдіреді). 1382–1387-ші жылы елді біріктіруді аяқтаған ол бағынышты жерлердегі ауыл шығысын бақылау үшін арнайы басқарма құрды. Билікті барынша орталықтандыру және мемлекет басшысының жеке билігін күшейту мақсатында басқару аппаратына бірқатар өзгертулер енгізді. Чжу Юаньчжан өз басы білімді адам болды, қытайлық тарихи және философиялық дәстүрлерді өте жақсы меңгерді. Ол мемлекет қызметкерлерді императорға шексіз бағындыру мақсатымен 1382-ші жылы үш сатылы емтихан жүйесін енгізді. Бұл жүйе Қытайда 20-шы ғасырдың басына дейін сақталды. Бұл тәртіп жүйесін кейіннен абсолюттік тәртіпке негізделген Еуропа қоғамы да өзіне үлгі етіп алды. Чжу Юаньчжан өзіне бағынышты әкімдерді өте қатал ұстап, 40 мыңға жүық шенеунік қуғын-сүргін көрді. Елдегі ірі жекеменшік иелері азайтылды. Кейбір жерлер мемлекет меншігіне алынып, кейбірі шаруалардың меншігіне берілді. Барлық егістікке жарамды жерлер ондағы халқымен салық жүйесіне тартылды. 1370-ші жылы осы мақсатты жүзеге асыру үшін халық санағы жүргізілді. 1381-ші жылы бұл жүйеге салық пен еңбек міндеткерлігін реттеуге бағытталған өзгерістер енгізді. Сонымен бірге халыққа қарсы қатаң жазалау саясатын жүргізді. Ол өлген соң мұрагерлері арасында тақ үшін өзара күрес басталды.

## Дереккөздер

 Қазақстан ұлттық энциклопедия. 9 том. Алматы, 2007.
# Садыр балуан Хушахмәтұлы

**Садыр балуан Хушахмәтұлы** (1798, Шығыс Түркістан, Құлжа қаласы, Молла тоқты қыстағы, - 1871, сонда), ұйғырдың халық батыры әрі атақты жырау. Бүкіл өмірін маньчжур-қытай басқыншыларына, жергілікті феодал- бектерге қарсы күреске арнап, бірнеше рет қамалған. Садыр балуан Құлжадағы шаруалар көтерісіне (1864-67) басшылық етушілердің бірі. Ол өз өлеңдерін өзі орындаған. "Садыр атады басқа, Дұшпан атады тасқа", "Жамбылда көп жатып", "Ат міндім күрең қасқа" т.б. өлеңдері халық арасына кең тараған. Садыр балуан өмірінен пьеса (М. Асимов, "Садир балуан", 1958), повесть (И. Мухлисов, "Садир балуан", 1964) жазылды.

## Дереккөздер
# Қытай Республикасы (1912—1949)

|  |
| --- |
| **Қытай Республикасықыт. дәст. 中華民國, жеңіл. 中华民国, пінин: *Zhōnghuá Mínguó  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ←  | 11 наурыз 1912 — 1 қазан 1949

  |  →    → |

 |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
|  | Байрақ | Елтаңбасы |  |

 |
|  |
| **Астанасы** | Бейжің (1912—1928) Нанкин (1928—1949) |
| **Ақша бірлігі** | юань |
| **Басқару формасы** | республика |
| **Президент** |
|  - 1912—16 (алғашқы) | Сунь Ятсен (Уақытша президент ретінде) Юань Шикай |
|  - 1948—49 (соңғы) | Ли Дэлинь |
| **Премьер-министр** |
|  - 1912 (алғашқы) | Тан Шаои |
|  - 1949 (соңғы) | Хэ Инцин |
| **Тарихы** |
|  - 10 қазан 1911 | Синхай революциясы |
|  - 11 наурыз 1912 | Мемлекеттің құрылуы |
|  - 29 шілде 1926 | Солтүстік жорық |
|  -  1927—1936 | Азаматтық соғыс (1-ші кезең) |
|  - 29 желтоқсан 1928 | Қытайдың бірігуі |
|  -  1937—1945 | Жапон-Қытай соғысы |
|  -  1946—1950 | Азаматтық соғыс (2-ші кезең) |
|  |

**Қытай Республикасы** (қыт. дәст. 中華民國, жеңіл. 中华民国, пінин: *Zhōnghuá Mínguó*) — 1912 жылдан 1949 жылға дейін Шығыс Азияда орналасқан мемлекет. Оған континенталды Қытайдың қазіргі аумақтары және кейбір тарихи жерлер, соның ішінде Моңғолия (1919—1921) және Тайвань аралы (1945—1949) кірді. Республикадан бұрын Қытайдың соңғы империялық Цин әулеті болды. 1945—1949 жылдардағы азаматтық соғыстан кейін Қытайда билік еткен Гоминьдан партиясының жақтастары Тайваньға шегінуге мәжбүр болды, оның саяси құрылымы әлі күнге дейін Қытай Республикасынан сабақтастықты сақтап келеді, ал елдің материгінде Коммунистік партия Қытай Халық Республикасын жариялады.

## Тарихы

## Үкімет

## Административті бөлініс

## Сондай-ақ

* Гоминьдан
* Қытай Республикасы
* Қытай
* Сунь Ятсен

## Дереккөздер
# Хорлогийн Чойбалсан

Маршал Х. Чойбалсан кеңес танкистеріне сыйлықтар береді
**Чойбалсан, Хорлогийн**(8.2.1895, Дорнод аймағы - 26.2.1952, Мәскеу қаласы, Ұланбатырда жерленген) - Моңғолияның саяси қайраткері, маршал, 2 мәрте МХР Батыры. 1912 жылы Моңғолияның сол кездегі астанасы Урга қаласындағы (қазіргі Ұланбатыр) аудармашылар мектебіне түсіп, орыс тілін меңгереді. Үздік оқығаны үшін 1914 жылы Иркутск қаласына оқуға жіберіліп, онда 1917 жылға дейін болды. Ресейдегі революциялық оқиғалардан кейін отанына оралған Чойбалсан моңғол жастарының жасырын ұйымын құрды. 1919 жылы күзде революционер әрі екінші бір ұйым бастығы Дамдины Сухэбатормен танысты. 1920 жылы екі ұйым бірігіп, Моңғол халық партиясын құрды. Чойбалсан Сухэбатор екеуі кеңес өкіметі және Қызыл армияның тікелей көмегімен 1921 жылы 11 шілдеде Моңғол халық революциялық төңкерісін жүзеге асырды. 1923 жылы 22 ақпанда Сухэбатор белгісіз жағдайда дүние салып, Коминтерннің және кеңес өкіметінің белсене араласуымен 1924 жылы Чойбалсан билікке келді. Осы жылы құрылған алғашқы парламент - Бага хуралды басқарған ол 1924-28 жылы Моңғол халық революциялық армиясының қолбасшысы, 1928-30 жылы Моңғол Халық Республикасы (МХР) Кіші хуралы төралқасының төрағасы болды, 1930-35 жылы түрлі министрліктерді басқарды. 1935— 39 жылы МХР премьер-министрінің бірінші орынбасары, 1940-52 жылы премьер-министр болды. Чойбалсан Коминтерннің және И.Сталиннің тікелей көмегімен 1926— 28 жылы солшыл оппортунистерге, 1928-32 жылы революцияшыл оңшылдарға қарсы қуғын-сүргін жүргізді. Нәтижесінде 1922— 49 жылы 71 мың адам саяси куғын-сүргін құрбаны болды. Саяси қуғын-сүргіннен Моңғолиядағы қазақтар да жапа шегіп, әрбір жетінші қазақ қудалауға ұшырады. Чойбалсан үкіметті басқарған жылдары оның жеке басына табынушылық басталды. Дегенмен Чойбалсан Моңғолия үшін зор еңбек атқарды. Ол елді қиын-қыстау кезеңде басқарып, ел экономикасын, мәдениетін, білімін көтерді. 1940 жылы Моңғолияда жеке қазақ аймағын (Баян Өлгий аймағы) кұрды. 2-дүниежүзілік соғыс жылдары Кеңес Одағына көмектесу науқанын басқарды. 1939 жылы жапон соғысқұмарларын талқандаған кеңес және моңғол әскерлерінің бірлескен операциясында Моңғол Халық революциялық армиясының Бас қолбасшысы болды. Чойбалсанның атына қала есімі берілген. Ол Моңғолияның, Кеңес Одағының көптеген орден-медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер
# Пэн Бай

**Пэн Бай** (彭湃,22. 10. 1896, Хайфын уезі, Гуандун провинциясында,— 30. 8. 1930, Шанхай) — Қытай Коммунистік партиясының (ҚҢП) қайраткері. 1917—20 ж. Васэда (Токно) ун-тінде оқыды. 1921— 22 ж. Мәскеуде Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университетінде оқыды. 1921 жылдан ҢҢП мүшесі. 1923 ж. Хайфында шаруалар одағын құрып, оған басшылық етті. 1925 ж. ҢКП Хайфын және Луфын уездері комитетінің секретары. 1927 жылдан ҚКП ОК-нің мүшесі. 1927 ж. күзде П. Б. басшылығымен Қытайдағы түңғыш Хайлуфын совет ауданы құрылды. 1927 ж. декабрьде Гуанчжоу коммунасының егін шаруашылығы халық комиссары. 1928 жылдан ҢКП ОК Саяси бюросының мүшесі. 1929 ж. 24 сәуірде гоминьдандықтар тұтқынға алды, түрмеде өлтірілді.

## Дереккөздер