# Аризона[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| АҚШ штаты |
| **Аризона** ағылш. *State of Arizona*  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Аризона туы | Аризона мөрі |

 |
|  |
| **Штат ұраны** | лат. *Ditat Deus* |
| **Штат әні** | «The Arizona March Song» және «Arizona» |
| **Штат лақапаты** | *«Үлкен каньон штаты»* |
| **Астанасы** | Финикс |
| **Ең ірі қаласы** | Финикс |
| **Ірі қалалары** | Тусон Юма Флагстафф |
| **Тұрғыны** | 7 151 502 (2020 жыл) 14−орын (АҚШ б-ша) |
| - тығыздығы  | 22 адам/км² |  |
| **Ауданы** | 6−орын |
|  |
| - барлығы  | 295 254 км²  |
| - су беті  | (0,32 %) |
| - ендік  | 31°20' с. е. бойынша 37° с. е., 500 км  |
| - бойлық | 109°3' б. б. бойынша 114°50' б. б., 645 км  |  |
| **Теңіз деңгейінен биіктігі** |  |
| - максимал биіктігі | 3852 м  |
| - орташа биіктігі | 1250 м  |
| - минимал биіктігі  | 22 м |  |
| **Штат статусын иеленуі** | 14 ақпан 1912 жылы 48 ретпен |
| - штат болмай тұрып  | Аризона Аумағы |  |
| **Губернаторы** | Кэтлин Хоббс |
| **Вице-губернаторы** | Адриан Фонтес |
| **Заң шығару органы** | Аризона Легислатурасы |
| - жоғарғы палатасы | Аризона Сенаты  |
| - төменгі палатасы | Аризона өкілдер палатасы |  |
| **Сенат мүшелері** | Кирстен Синема Марк Эдвард Келли |
| **Уақыт белдеуі** | UTC-7 |
| **Домені** | AZ, Ariz., US-AZ |
| **Ресми сайты:** |  |
|  Ортаққордағы санаты: **Аризона** |

**Аризона** (ағылш. *Arizona*, ([ɛrɪˈzoʊnə]; [ærɪˈzoʊnə]; навахо *Hoozdo Hahoodzo*) — Америка Құрама Штаттарының 48- штаты. Елдің оңтүстік-батысында орналасқан. Ютмен, Колорадо және Нью-Мексикомен бірге «төрт бұрыш штаттары» санына кіреді . Штаттың астанасы және ірі қаласы — Финикс (Phoenix). Население штата в 2011 жылғы жағдаймен штаттың халқы 6 482 505 тұрғын — бұл көрсеткішпен Аризона АҚШ-та 16-орында. Аризонаның климаты қысы ерекше жұмсақ және жылдың жазғы уақытында жоғары температуралы.

## Халқы

Халық тығыздығы картасы
АҚШ халық санағы бюросының дерегі бойынша 2011 жылдың 1 маусымында Аризона халқы 6 482 505 адам; 2010 жылғы санақпен салыстырғанда 1,42 %-ке өскен.. Финикс метрополисінің халық саны 1991 ден 2001 жылға дейін 45,3 % өскен, Аризона 90-жылдарда халықы ең жоғары өскен екінші штат болып саналды (Невада штаты бірінші болды).. Қазіргі уақытта Финикса метрополисі халық саны 4,3 млн адамнан асқан. Аризонаның 58 %-ке жуық халқы 100 мың адамнан көп тұратын қалаларда өмір сүреді (елдің барлық штаттарының арасындағы ең жоғарғы көрсеткіш).

2010 жылғы санақ бойынша штаттың нәсілдік үлесі келесідей: ақ нәсіл (73 %), афроамерикандықтар (4,1 %), байырғы америкалықтар (4,6 %), азиялықтар (2,8 %), гавайлықтар және мұхиттық аралдардың байырғы халықтары (0,2 %), басқа нәсіл өкілдері (11,9 %), екі және одан көп нәсілділер немесе аралас нәсілдер — мулаттар, метистер (3,4 %). 2009 жылғы дерек бойынша Аризона халқының шығу тегі: мексикандықтар (27,4 %), немістер (16 %), ирландықтар (10,8 %), ағылшындар (10,1 %), итальяндар (4,6 %). Аризонада үндіс тілімен сөйлейтін адам саны бойынша барлық 48 континентальды штаттар арасында арасында ең көп штат болып есептеледі. 85 мыңға жуық адам навахо тіліде сөйлейді және 10,4 мың адам батыс-апач тілінде сөйлейді. Аризоналық Апач округында үндіс тілін сақтаушылар АҚШ бойынша ең көп шоғырланған 2010 жылы штатты құпия қоныстанушылар 7,9 % болды (екінші елдегі ең жоғары көрсеткіш).

2005—2007 жылдары штаттың халқының 72,1 % үйде тек қана ағылшынша; 21,7 % — испанша сөйлескен .

**Халық санының динамикасы: 1950: 749 587 адам
* 1960: 1 302 161 адам
* 1970: 1 745 944 адам
* 1980: 2 718 215 адам
* 1990: 3 665 228 адам
* 2000: 5 130 632 адам
* 2010: 6 392 017 адам

**Халықтың дін тұтынушылар құрамы: католиктер — 29 %
* дінсіздер атейстер — 17 %
* евангель христиандары — 10 %
* баптисттер — 8 %
* мормондар — 6 %
* методисттер — 5 %
* қалғаны — 25 %

Аризонада 50 мыңға дейін орыстілді тұрғындар өмір сүреді.

## Географиясы

Колорадо өзенінің иілісі
Үлкен каньон
Аризоналық кратер
Аризона АҚШ-тың оңтүстік-батысында орналасқан, батысында Калифорниямен және Невадамен, солтүстігінде — Ютамен, солтүстік-шығысында — Колорадомен, шығысында — Нью-Мексико, оңтүстігінде — Мексикамен шекараласады. Штаттың территориясының аумағы 295 254 км² (елдің штаттарының ішінде 6-орында).

Штат территориясының едәуір бөлігін тау, үстірт және шөл алып жатыр. Аризонада орасан зор сары қарағайлы массиві орналасқан. Штаттың солтүстігінде Колородо өзені және ондағы Үлкен каньон орналасқан. Юго-западную часть Аризоны оңтүстік-батыс жағында Сонара шөлі, Финикс, Тусон және Юма қалалары орналасқан.

## Графтықтары ағылш. *Counties*

Аризона графтықтарға бөлінеді. 1983 жылы штат 15 графтықа бөлінген.

| Аризона графтықтары |
| --- |
| Графтың аты | Графтық орталығы | Орнаған жылы | Халық саны (2010) | Үлесі | Аумағы (кв. миль.) | Үлесі |
| Apache | St. Johns | 1879 | 71,518 | 1.12 % | 11,218 | 9.84 % |
| Cochise | Bisbee | 1881 | 131,346 | 2.05 % | 6,219 | 5.46 % |
| Coconino | Flagstaff | 1891 | 134,421 | 2.10 % | 18,661 | 16.37 % |
| Gila | Globe | 1881 | 53,597 | 0.84 % | 4,796 | 4.21 % |
| Graham | Safford | 1881 | 37,220 | 0.58 % | 4,641 | 4.07 % |
| Greenlee | Clifton | 1909 | 8,437 | 0.13 % | 1,848 | 1.62 % |
| La Paz | Parker | 1983 | 20,489 | 0.32 % | 4,513 | 3.96 % |
| Maricopa | Phoenix | 1871 | 3,817,117 | 59.72 % | 9,224 | 8.09 % |
| Mohave | Kingman | 1864 | 200,186 | 3.13 % | 13,470 | 11.82 % |
| Navajo | Holbrook | 1895 | 107,449 | 1.68 % | 9,959 | 8.74 % |
| Pima | Tucson | 1864 | 980,263 | 15.34 % | 9,189 | 8.06 % |
| Pinal | Florence | 1875 | 375,770 | 5.88 % | 5,374 | 4.71 % |
| Santa Cruz | Nogales | 1899 | 47,420 | 0.74 % | 1,238 | 1.09 % |
| Yavapai | Prescott | 1865 | 211,033 | 3.30 % | 8,128 | 7.13 % |
| Yuma | Yuma | 1864 | 195,751 | 3.06 % | 5,519 | 4.84 % |
| Барлығы: 15 |  | 6,392,017 |  | 113,997 |  |

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

### Штаттың ресми үкімет вебсайты

* Official Website of the State of Arizona

### Басқа дереккөздер

* Arizona State Guide, from the Library of Congress
* Arizona Regional Accounts Data
* Arizona Demographic Data from FedStats Мұрағатталған 21 сәуірдің 2003 жылы.
* Community profiles Мұрағатталған 1 желтоқсанның 2017 жылы. from Arizona Department of Commerce
* Arizona Indicators, state's central resource for information on a wide range of topics
* Energy Data & Statistics for Arizona
* Arizona State Databases Мұрағатталған 9 қарашаның 2017 жылы. – Annotated list of searchable databases produced by Arizona state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association.
* Arizona State Library, Archives and Public Records Мұрағатталған 26 маусымның 2004 жылы.
* USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Arizona Мұрағатталған 5 желтоқсанның 2011 жылы.
* Arizona State Facts Мұрағатталған 5 мамырдың 2015 жылы.
* Arizona Classifieds Мұрағатталған 6 желтоқсанның 2012 жылы.
* Morrison Institute for Public Policy, independent research and analysis center for Arizona public policy and issues
* Аризона *DMOZ* каталогында

### Туризм ақпараттары

* Official Arizona Office of Tourism Мұрағатталған 20 ақпанның 2003 жылы.
* Arizona Game & Fish Department (Hunting, Boating & Fishing)
* Arizona State Parks
* American Southwest, a National Park Service *Discover Our Shared Heritage* Travel Itinerary
* Lake Havasu Arizona's playground
* Arizona Open Directory Project DMOZ