Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Әскери күш-қуат[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Әскери
**Әскери күш-қуат** – халықаралық аренада және жекелеген мемлекеттер арасында әскерисаяси мақсаттарға жету үшін қолданылатын мемлекеттің материалдық және рухани мүмкіндіктерінің жиынтығы. Оларға соғысқа дайындық немесе оны жүргізу, агрессия мақсатында немесе оған тойтарыс беру үшін, соғыстың алдын алып, ғаламдық, аймақтық, үлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін қажетті шаралар жүйесі және т.б. жатады. Өзінің қалпына қарай әскери күш-қуат шынайы және ықтимал болуы мүмкін. Соңғысы қоғамның барлық күштері мен әскери үйымдарды жүмылдырғандағы мемлекеттің барлық мүмкіндіктерін қамтиды.

**Әскери күш** (Военная сила) жеке тұлғаның, қоғамның және мемлекеттің сырттай, сондай-ақ мемлекет ішіндегі қарулы күш көрсетуден кауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін құрылған әскерлер мен күштер. Әдетте, оларға қарулы күштер, шекаралық әскерлер, ішкі әскерлер, кауіпсіздік органдары жүйесінің әскерлері, темір жол әскерлері, азаматтық қорғаныс әскерлері, сонымен қатар мемлекет құқықтық негізде құратын басқа әскерлер мен күштер кіреді.

**Әскери қуат** (Военная мощь) мемлекеттің барлық материалдық және рухани күштерінің жиынтығы, сондай-ақ мемлекеттің соғыс мақсаттарына жету немесе басқа мәселелерді шешу үшін осы күштерді жұмылдыру қабілеттілігі. Әскери қуат мемлекеттің экономикалық, әлеуметтік, ғылыми-техникалық, моральдық-саяси мүмкіндіктерімен байланысты. Ол тікелей Қарулы Күштерінде, олардың саяси басшылығы койған міндеттерін орындау қабілеттілігінде іске асырылады.

## Дереккөздер
# Қытай Республикасы туы[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| Қытай Республикасының туы қыт. дәст. 中華民國國旗, жеңіл. 中华民国国旗, пінин: *Zhōnghuá Mínguó guóqí* |
|  |
| Мемлекет |  Қытай Республикасы |
| Қабылданған |
8 қазан 1928 жыл
 |
| Қолдануы |
2:3
 |
| Пропорция |  |
| Ту идеясы |
Лу Хаодонг және Сунь Ятсен
 |
|  |
| Қабылданған |
1895
 |
| Пропорция |
2:3
 |
| Алдыңғы тулары |
|  |
| Пропорция |
2:3
 |
|  |
| Пропорция |
5:8
 |

**Қытай Республикасының мемлекеттік туы** (қыт. дәст. 中華民國國旗, жеңіл. 中华民国国旗, пінин: *Zhōnghuá Mínguó guóqí*) — жартылай мойындалған Қытай Республикасының мемлекеттік рәміздерінің бірі. Ту Көк Аспанды, Ақ Күнді және оның белгілерін көрсететін Қызыл Жерді (қыт. дәст. 青天、白日、滿地紅, жеңіл. 青天、白日、满地红, пінин: *qīng tiān, bái rì, mǎn dì hóng*) бейнелейтін элементтерден тұрады. Алғашқы рет 1928 жылы Гоминьдан партиясымен қолданылған.

## Тарихы

Қазіргі Тайвань Туы 1928 жылдан бастап 1949 жылы коммунистік жалаумен алмастырылғанға дейін Қытайдың мемлекеттік символы болды.

1911 жылы желтоқсанда Сунь Ятсен алғашқы Уақытша үкіметті құрған кезде Қытайдың Мемлекеттік Туы бес көлденең жолақтан тұратын жалау болды: қызыл, сары, көк, ақ және қара, олар Қытай ұлттарын бейнелейтін: манчжурлар, қытайлар, моңғолдар, мұсылмандар және тибеттіктер.

Ресми түрде көк кантондағы күнмен Қызыл жалау 1928 жылы 8 қазанда бекітілді. Гоминьдан коммунистермен соғыста жеңіліске ұшырап, 1949 жылы Қытай Халық Республикасы жарияланғаннан кейін үкімет Тайвань аралына қашып кетті. «Тайвань» атауы ыңғайлылық үшін халықаралық тәжірибеде жиі қолданылады.

## Сондай-ақ

* Гоминьдан
* Қытай Республикасы

## Дереккөздер

## Ескертпелер
# Арал[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

*Басқа мағыналар үшін Арал (айрық) деген бетті қараңыз.*
**Арал** — су қоршаған жер, атау. Су тасқыны кезінде де судан жоғары болып тұрады.

Арал — түгелдей сумен қоршалған құрлықтың бір бөлігі. Құрлыққа қарағанда аралдың ауданы шағын келеді. Жаратылысына қарай құрлықтық және дербес, ал тұрған ортасына қарай мұхиттық, теңіздік және өзендік болып бөлінеді. Жер шарындағы аралдардың жалпы аумағы 9,9 млн. км²-ге тең немесе Еуропа құрлығының ауданымен шамалас келеді. Дүние жүзіндегі ең үлкен арал – Гренландия (2,18 млн. км²). Қазақстандағы ең үлкен арал – Арал теңізіндегі Барсакелмес аралы болған еді, қазіргі таңда ол судың таралуы себебінде жер бетімен біріккен.

Түлен аралдары
## Арал түрлері

Аралдарды мынадай түрлерімен ажыратады:

* Құрылықты (құрылықтан бөлініп тұрған);
* Жанартаулық;
* Маржанды;
* Ағызылған;
* Өзендік;
* Жасанды аралдар.

## Аумағы 30 000 км² асқан аралдар

Гренландия

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| рет. № | **Атауы** | Аумағы в км² | **Елі** |
| 1 | Гренландия | 2,175,600 | Дания |
| 2 | Жаңа Гвинея | 790,000 | Папуа — Жаңа Гвинея және Индонезия |
| 3 | Калимантан (Борнео) | 737,500 | Бруней, Индонезия және Малайзия |
| 4 | Мадагаскар | 587,041 | Мадагаскар Республикасы |
| 5 | Баффин Жері | 507,451 | Канада |
| 6 | Суматра | 425,000 | Индонезия |
| 7 | Хонсү | 227,414 | Жапония |
| 8 | Ұлыбритания | 219,000 | Құрама Патшалық |
| 9 | Виктория | 217,291 | Канада |
| 10 | Элсмир | 196,236 | Канада |
| 11 | Сулавеси | 174,600 | Индонезия |
| 12 | Оңтүстік арал | 150,737 | Жаңа Зеландия |
| 13 | Ява | 126,700 | Индонезия |
| 14 | Солтүстік арал | 114,050 | Жаңа Зеландия |
| 15 | Ньюфаундленд | 108,860 | Канада |
| 16 | Куба | 105,007 | Куба |
| 17 | Лусон | 104,688 | Филиппиндер |
| 18 | Исландия | 102,828 | Исландия |
| 19 | Минданао | 94,630 | Филиппиндер |
| 20 | Ирландия | 84,406 | Ирландия және Құрама Патшалық |
| 21 | Хоккайдо | 78,073 | Жапония |
| 22 | Сахалин | 76,400 | Ресей |
| 23 | Гаити | 74,700 | Гаити және Доминикан Республикасы |
| 24 | Банкс | 70,028 | Канада |
| 25 | Шри-Ланка | 65,268 | Шри-Ланка |
| 26 | Тасмания | 60,637 | Аустралия |
| 27 | Девон | 55,247 | Канада |
| 28 | Солтүстік арал, Жаңа Жер | 48,904 | Ресей |
| 29 | Отты Жер | 47,992 | Аргентина және Чили |
| 30 | Александр I Жері | 43,200 | Антарктида |
| 31 | Аксел-Хайберг | 43,178 | Канада |
| 32 | Мелвилл | 42,149 | Канада |
| 33 | Саутгемптон | 41,214 | Канада |
| 34 | Маражо | 40,100 | Бразилия |
| 35 | Шпицберген | 39,044 | Норвегия |
| 36 | Кюсю | 36,555 | Жапония |
| 37 | Жаңа Британия | 36,514 | Папуа — Жаңа Гвинея |
| 38 | Тайвань | 35,801 | ҚХР |
| 39 | Хайнан | 33,572 | ҚХР |
| 40 | Уэльс ханзадасының аралы | 33,339 | Канада |
| 41 | Оңтүстік арал, Жаңа Жер | 33,275 | Ресей |
| 42 | Ванкувер | 31,285 | Канада |
| 43 | Тимор | 30,777 | Тимор-Лесте және Индонезия |

## Дереккөздер
# Хуанхэ

| Хуанхэ |
| --- |
| қыт. 黄河 |
|  Хуанхэ |
| Сипаттамасы |
| **Ұзындығы** | 5464 км |
| **Су алабының ауданы** | 752 000 км² |
| **Су алабы** | Сары теңіз |
| **Су шығыны** | 2571 м³/с |
| Су ағысы |
| **Бастауы** | Тибет таулы қыраты |
|  • Биіктігі | 4500 м |
|  • Координаттары | 34°39′31″ с. е. 96°20′25″ ш. б.﻿ / ﻿34.65861° с. е. 96.34028° ш. б.﻿ / 34.65861; 96.34028    |
| **Сағасы** | Сары теңіз |
|  • Биіктігі | 0 м |
|  • Координаттары | 37°45′47″ с. е. 119°09′43″ ш. б.﻿ / ﻿37.76306° с. е. 119.16194° ш. б.﻿ / 37.76306; 119.16194    |
| Орналасуы |
|  Хуанхэ өзенінің картасы |
| **Ел** |  Қытай |
|  |
| Ортаққордағы санаты: Хуанхэ |

**Хуанхэ** (қыт. дәст. 黃河, жеңіл. 黄河, пінин: *Huáng hé;*, сөзбе-сөз: «сары өзен») — Азияның ең ірі өзені, Қытайдың шығыс бөлігінен ағады. Суы тым лайлы болуынан “сары өзен” аталған. Ұзындығы 4845 километр, су жиналатын алабының ауданы 771 мың км². Ірі салалары — Таохэ, Вэйхэ, Лохэ, Датунхэ, Фэньхэ, Циньхэ. Тибет таулы қыратының шығысындағы 4000 м биіктіктегі Баян-Хара-Ула жотасынан басталып, Сары теңіздің Бохайвань шығанағына атырау жасап құяды. Жоғарғы ағысында Куньлунь тау жүйесіндегі Орин-Нур және Жарин-Нур көлдері және Наньшань тауларының сілемдері арқылы ағады. Орта ағысында қырқалы Ордос және Сары топырақ үстірттері арқылы үлкен ирелең жасап, Шаньси тауларынан терең шатқалдармен (Саньмынься, т.б.), төменгі ағысындағы соңғы 700 километрді Ұлы Қытай жазығы арқылы ағады. Орташа су ағымы 2000 куб метр/секунд; режимі муссондық. Су тасығанда деңгейінің ауытқу шегі жазық бөлігінде 4–5 м-ге, таулы бөліктерде 15–20 м-ге дейін көтеріледі. Х. Сары топырақ үстірті мен Шаньси тауларынан тасындылар мен тосқындарды шайып әкетіп, оның жыл сайынғы көрсеткіштері жөнінен (1380 млн т) дүние жүзі өзендері бойынша 1-орын алады. Мыс., 1 куб метр суында 34 кг (тасқын кезінде 700 кг) тосқын болады. Тасындылардың жиналуына байланысты арнасы маңындағы жазықтардан 3 — 10 м биікке көтерілген. Хуанхэ және оның салаларындағы тұрғызылған ұзындығы 5000 км-дей көтерме бөгеттер (дамбылар) жиі бұзылып, су басулар болып тұрады. Саньмынься және Люцзяся СЭС-лары салынған. Хуайхэ өзенімен бірге Ұлы каналмен жалғастырылған. Төменгі ағысында кеме жүзеді. Алабында халық жиі қоныстанған; Қытайдың егістік жерінің 40%-ы осында. Жағалауындағы ірі қалалары: Ланьчжоу, Баотоу, Лоян, Чжэнчжоу, Кайфын, Цзинань.

## Дереккөздер
# Мэриленд

|  |
| --- |
| АҚШ штаты |
| **Мэриленд** ағылш. *Maryland*  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Мэриленд туы | Мэриленд мөрі |

 |
|  |
| **Астанасы** | Аннаполис |
| **Ең ірі қаласы** | Балтимор |
| **Ірі қалалары** | Силвер-Спринг |
| **Тұрғыны** | 5,296 млн. (2000 жыл) 19−орын (АҚШ б-ша) |
| - тығыздығы  | 165 адам/км² |  |
| **Ауданы** |  |
|  |
| - барлығы  |  |
| - су беті  | (21 %) |
| - ендік  |  |
| - бойлық |  |  |
| **Теңіз деңгейінен биіктігі** |  |
| - максимал биіктігі |  |
| - орташа биіктігі |  |
| - минимал биіктігі  |  |  |
| **Губернаторы** | Мартин О’Мэлли |
| **Заң шығару органы** |  |
| - жоғарғы палатасы |  |
| - төменгі палатасы |  |  |
| **Ресми сайты:** |  |

**Мэриленд** (ағылш. *Maryland* [ˈmɛrələnd]) — орталық Атлант штаттары тобына енетін АҚШ-тың шығысындағы халқының саны 5 296 486 адам (2000ж) болатын штат. Чесапик шығанағы шайып жатқан жағалау, Пенсельвания, Делавэр, Вирджиния штаттарымен шекаралас, Колумбия, батыс Вирджиния округтерімен шектесетін, жалпы көлемі 27091 шаршы км аймақты алып жатқан ел. Астанасы — Аннаполис. Басты табиғи аймақтары: Чесапик шығанағы жағалауындағы жазық, Пидмонг және Аппалачи платосындағы құнарлы ауылшаруашылығы жерлері. Осындан 10 000 жыл бұрынғы Мұз дәуірінде аңшы тайпалары мекендеген. Еуропалықтар келгенге дейін бұл жерде нантикоктар мен пискатавтар тайпалары өмір сүрген. 1608 жылы Чесопик шығанағы аймағын капитан Джон Смит зерттеген. Мэриленд Чесопик шығанағы қарамағына Балтимор лордына Британия королі Сесилу Кальверттің бұйрығымен қосылған. Оның ағасы Леонард Кальверт 1634 жылы бұл жерге алғашқы қоныстанушыларды орналастырып, Сент-Мерис-Ситиді ашты. Отарланушыларға діни еркіндік жариялады. Шекара жөніндегі Пенсильваниямен арадағы ерегіс 1760 жылы Майсон-Диксон сызығын жүргізумен аяқталды. 1788 жылы Мэриленд АҚШ конституциясына қол қойған 7-ші штат болды. 1791 жылы Колумбия округі федерация астанасы орналасатын жер үшін штаттан бөлініп алынды. 1812 жылғы соғыс кезінде Макгенри форты ағылшындар шабуылына ұшырады. 1845 жылы Аннаполисте АҚШ-тың теңіз академиясы негізі қаланды. Азамат соғысы басталған кезде штат ресми түрде солтүстікшілер жағында болды. Алайда тұрғындардың көптеген бөлігі оңтүстікшілерді жақтап, әскерге шақыруды мойындамай келді. Штаттың соғыстан кейін көркеюі штаттың оңтүстік және орталық-батыс өңірін азық-түліктен қамтамасыз ету орталығы ретінде қалыптасуына байланысты болды. XX ғасырда штаттын астанаға жақын болуы халық санының өсуіне себеп болды. Экономикасының басым бөлігін әкімшілік қызметті атқару және тоқыма өндірісінің табысы құрады.

## Дереккөздер