# Папуа — Жаңа Гвинея[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| **Папуа — Жаңа Гвинея тәуелсіз мемлекеті ағылш. *Independent State of Papua New Guinea* тпи. *Independen Stet bilong Papua Niugini* Үлгі:Lang-ho** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Байрақ
 | Елтаңба
 |

 |
| Ұран: *«Unity in diversity» «(Алуандылықтағы бірлік)»* |
| Әнұран: *«O Arise All You Sons» «(О, тұрсын ұлдарың)»* *(тыңдау )* |
|  |
| Тарихы |
| **Тәуелсіздік күні** | 16 қыркүйек 1975 жыл (Аустралиядан) |
| Мемлекеттік құрылымы |
| **Ресми тілдері** | ағылшын тілі, ток-писин және хири-моту және ПЖГ ишарат тілі |
| **Елорда** | Порт-Морсби |
| **Ірі қалалары** | Порт-Морсби, Лаэ |
| **Үкімет түрі** | Унитарлы парламентік конституциялық монархия |
| **Патшасы Генерал-губернаторы Премьер-министрі** | III Чарльз Боб Дадае Джеймс Марапе
 |
| **Мемлекеттік діні** | зайырлы мемлекет |
| Географиясы |
| **Жер аумағы** • Барлығы • % су беті
  | Әлем бойынша 54-орын 462 840 км² 2 |
| **Жұрты** • Сарап (2024) • Санақ (2000) • Тығыздығы
 |  10 576 502 адам (101-орын) 5 190 783 адам 15 адам/км² (201-орын) |
| Экономикасы |
| **ЖІӨ** (АҚТ)  • Қорытынды  • Жан басына шаққанда |  32,382 млрд. $ (124-орын) 3,764 $ |
| **ЖІӨ** (номинал)  • Қорытынды (2019)  • Жан басына шаққанда |  21,543 млрд. $ (110-орын) 2,504 $ |
| **АДИ** (2017) | ▲ 0,544 (төмен) (153-орын) |
| **Валютасы** | кина (PGK) |
| Қосымша мәліметтер |
| **Интернет үйшігі** | .pg |
| **ISO коды** | PG |
| **ХОК коды** | PNG |
| **Телефон коды** | +675 |
| **Уақыт белдеулері** | +10 |

**Папуа — Жаңа Гвинея** (толық атауы — **Папуа — Жаңа Гвинея тәуелсіз мемлекеті** ағылш. *Papua New Guinea* [ˈpæpuːə njuː ˈɡɪni] (ˈpɑːpuːə, ˈpæpjuːə), тпи. *Papua Niugini*, Үлгі:Lang-ho) — Тынық мұхиттың оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Ел аумағы құрамына Жаңа Гвинея аралының шығыс бөлігі, Бугенвиль және Бука аралдары (Соломон аралдары), Луизиада және Бисмарк архипелагтарының аралдары кіреді. Жер аумағы 462840 км². Халық саны — 5 млн адам (2001). Астанасы – Порт-Морсби қаласы.

Ресми тілдері – ағылшын тілі, пиджин, моту тілдері де қолданылады. Тұрғындарының 50%-ы протестанттар, 22%-ы католиктер, қалғандары жергілікті дәстүрлі наным-сенімдерді ұстанады. Елбасы – Ұлыбритания монархы тағайындайтын жергілікті генерал-губернатор. Билік басындағы Үкімет басшысы – премьер-министр. Жоғарғы заң шығарушы органы – Ұлттық парламенті. Әкімшілік жағынан 19 провинцияға және 1 астаналық округке бөлінеді. Ұлттық мейрамы – 16 қыркүйектегі Ұлт күні (1975). 1975 жылдан БҰҰ мүшесі. Ақша бірлігі – кина.

Оуэн — Стэнли
Ел аумағы негізінен таулы, қыратты. Жағалау бойындағы ойпаттар мен жайпақ тау бөктерлері тау сілемдерін құрайды. Кейбір тау жоталарының биіктігі 3000 – 4000 м. Елдің ең биік нүктесі – Вильгельм тауы (4509 м).

## Климаты

* Климаты субэкваторлық және ылғалды.
* Жылдық орташа температура 25 – 28ӘС.
* Жауын-шашынның орташа мөлшемі жазық жерлерде 1000 – 4000 мм, таулы жерлерде одан да көп. Тайфун дауылы жиі болып тұрады.

## Гидрографиясы

* Негізгі ірі өзендері – Раму, Сепик және Флай.

## Флора және фаунасы

* Елдің үштен екі бөлігін орман алқабы алып жатыр.
* Өсімдік әлемі бай, әр түрлі. 1000 – 2000 м биіктікте қылқан жапырақты орман басым. Аралдың оңтүстігінде эвкалипт және акация ағаштары, жағалауларда саго пальмасы мен қант қамысы өседі.
* Жан-жануарлар дүниесін негізінен бауырымен жорғалаушылар, құстар (500-ге жуық түрі) және жәндіктер құрайды. Қолтырауын, улы жыландар, геккондар көп кездеседі. Казуарлар, тотықұстар, тәжтұмсықты көгершіндер және бейіш құстары кең тараған. Ехидна, проехидна, кенгуру, валлаби, жабайы ит – динго, кускустар, қалталы борсық, жүнқұйрықтар, т.б. мекен етеді.

## Tабиғи қорлары

Негізгі табиғи қорлары:

* алтын, күміс, мыс, кобальт, никель, кварц, хромит кені, мұнай, табиғи газ, ағаш.

## Тарихы

Австронезийліктердің (меланезийліктердің) алғашқы қоныстары б.з.б. 3-мыңжылдықта пайда болған. Жаңа Гвинея аралын 16 ғасырдың 1-жартысында португалдар ашты. Жергілікті тұрғындардың африкалықтармен ұқсастығына байланысты арал осылай аталды.

* 1828 ж. Голландия аралдың батыс бөлігін өз меншігі деп жариялады.
* 1862 ж. аралдың бұл бөлігі Индонезия қарамағына өтті.
* 1884 ж. Жаңа Гвинея аралының оңтүстік-шығыс бөлігі Ұлыбританияның протекторатына айналды, ал солтүстік-шығыс бөлігін Германия басып алды.
* 1906 ж. Аустралия неміс протекторатының жерін басып алды.
* Аралдың Жаңа Гвинея деп аталатын бұл бөлігі 1920 ж. Ұлттар лигасының мандатты аумағы ретінде Аустралия Одағына берілді.
* 1946 ж. мемлекет БҰҰ қамқорлығындағы аумаққа айналды.
* 1973 ж. желтоқсанда Папуа — Жаңа Гвинея ел ішінде өзін-өзі басқару құқығын алды.
* 1975 ж. тәуелсіздік жариялап, Ұлыбритания Достастығына мүше болып кірді.

Уагифа аралындағы Итімен отырған қыз
## Экономикасы

Экономикасының негізгі саласы – ауыл шаруашылығы мен тау-кен өнеркәсібі.

* Басты ауыл шаруашылық дақылдары: кофе, какао, банан, кокос пальмасы, каучук өсімдігі. Жүгері, маниок, ямс, батат, таро, қант құрағы өсіріледі.
* Ет өндірісі үшін мал шаруашылығы жолға қойылған. Балық шаруашылығы жақсы дамыған.
* Тау-кен өнеркәсібінде алтын, күміс, мырыш, мыс өндіріледі.

Экспортқа кофе, какао бұршағы, пальма майы, шай, кокос жаңғағы, каучук, алтын, мыс кентасы, шикі мұнай, ағаш шығарады. Сырттан машина және көлік жабдықтары, азық-түлік сусын, темекі, өнеркәсіп тауарлары, химия өнеркәсібі өнімі, минералдық отын әкелінеді.

* Ұлттық табыстың жан басына шаққандағы мөлшері 2390 АҚШ долл. (1997).
* Негізгі сауда серіктестері: Аустралия, АҚШ, Ұлыбритания, Жапония, Германия, Сингапур, Оңтүстік Корея.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме

* Папуастар Мұрағатталған 6 қыркүйектің 2011 жылы.