Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Нам-Цо

|  |
| --- |
|  Нам-Цо қыт. 納木湖, тиб. གནམ་མཚོ་ |
|  |
| Морфометрия |
| Теңiз деңгейiнен биіктігі | 4627 м |
| Ауданы | 1981 км² |
| Тереңдігі | 125 м |
| Орналасуы |
| 30°43′15″ с. е. 90°28′05″ ш. б.﻿ / ﻿30.7208° с. е. 90.4681° ш. б.﻿ / 30.7208; 90.4681    |
| Ел |  Қытай |
| Аймақ | Тибет автономды ауданы |
| Аудандар | Лхаса, Нагчу |
| Нам-Цо |
|  **Нам-Цо** Ортаққорда |

Нам-цо көлінің қасындағы көшпенділер
Нам-цо
**Нам-Цо** — (*моңғолша Тэнгри – Нур*) – Тибеттің *оңтүстік-шығысындағы* *тұйық* *тұзды* көл. Ауданы 2 мың км². Ұзындығы 80 км. Су деңгейінің биіктігі - 4627 м.

## Климаты

Нам-цода ауа райы тұрақты емес, сол себебтен өзгергіш. Қараша айынан бастап мамыр айына дейін қатып жатады. Соған қарамастан ол тұзды көл болып табылады.

## Дереккөздер
# Лықсу[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

## **Лықсу**

Лықсу — тектоникалық қозғалыстардан жаралған тау жыныстарының бастапқы күйін өзгертіп, жарықтар бойымен ығысуы. Лықсу жылжытушысы лықсытушы деп аталады. Ол еңіс (45Ә-тан аз болмайды) және тік орналасады. Қатпарлардың созылымына қатысты бойлық, қиғаш (диагональ) және көлденең Лықсу болып бөлінеді. Бойлық Лықсу қатпар бойымен созылады, қиғаш Лықсу қатпарды сүйір бұрыш жасап, ал көлденең Лықсу тік бұрыш жасап қияды. Қабаттардың еңістігіне қатысты Лықсу үйлесімді (лықсытушы мен қабаттар бір бағытта құлайтын) және үйлесімсіз (лықсытушы мен қабаттар бір-біріне қарама-қарсы бағытта құлайтын) болып жіктеледі. Созылымы бойынша Лықсу өлшемі өте кең ауқымда [км-ден (қысқа Лықсу) жүздеген км-ге (үлкен Лықсу) дейін] өзгереді.
Лықсу амплитудасы әр түрлі:

* тік бағыттағы (тік амплитудасы, биіктігі) — а;
* лықсытушының жазықтығындағы (еңіс амплитуда) — А;
* жарылған қабаттардың бірінің екі қанатындағы ең жақын аралығы (стратигр. амплитуда) — а;
* жарылған қабаттардың көлбеу бағыт бойынша жылжып, ажырауы (лықсыманың үңіреюі) — b.

Табиғатта таза Лықсу сирек кездеседі. Көбінесе жарылым қанаттары қиғаш бағытта жылжып, лықсыма-ығыспа немесе лықсыма-қаусырма түрінде дамиды. Жер қыртысындағы созу күштері әсерінен жарылымдар ажырау немесе кесілу жарықшақтары бойынша жаралады. Бұл күрделі жарылымдар бірлестігі өлшемдері әр түрлі горст немесе грабенді қалыптастырады. Лықсу барлық жағдайда өзі кездескен жерде және геологиялық картада жарылым сызығы бойынша жасы әр түрлі тау жыныстарының түйісуі арқылы анықталады. Лықсытушы әрдайым төмен түскен блок бағытында, яғни жастау тау жыныстарына қарай еңіс орналасады. Жер бедерінде Лықсу бойымен жылжыған тау жынысы блоктары кертпештене текшеленіп орналасуы арқылы байқалады.

## Пайдаланған әдебиет

* Қазақ энциклопедиясы
# Аркатаг

|  |
| --- |
| **Аркатаг** немесе **Пржевальский** |
|  |
| Сипаттамасы |
| Ұзындығы |
650 км км
 |
| Ең биік шыңы |
Улуг Музтаг
 |
| Биіктігі |
6973 м
 |
| Орналасуы |
| 36°25′ с. е. 87°23′ ш. б.﻿ / ﻿36.417° с. е. 87.383° ш. б.﻿ / 36.417; 87.383    |
| Елдер |  Қытай |

**Аркатаг** немесе **Пржевальский** (қыт. 阿尓格山, ұйғ. ' арка* «арқасы», *таг* «тау») - Қытайдағы Куньлуньның орталық бөлігіндегі тау жотасы.**

Тау жотасы Тибет автономды ауданымен Синьцзян-Ұйғыр автономды ауданын бөледі. Ұзындығы - 650 км, ең биік шыңы - Улуг Музтаг (биіктігі 6973 м). Негізінен гранит, гнейс, құм қайырдың тұнбасынан түзелген. Басында көп жылдық қар мен мұз жатады.

Солтүстік беткейінде алтын кендері бар.

Аркатагты алғаш зерттеген - орыс саяхатшы Николай Михайлович Пржевальский. 1884 жылы саяхатшы тау жотасын зерттеп, атын "Жұмбақты" («Загадочный») деп қойған. Географиялық қоғам 1886 жылы ғалымның еңбегін елеп, оның құрметіне жотаны Пржевальский деп атады.

## Тағы қараңыз

* Куньлунь
* Николай Михайлович Пржевальский

## Дереккөздер

* Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том

## Сыртқы сілтемелер

* БСЭ Мұрағатталған 10 қаңтардың 2008 жылы.
* Словарь географических названий
# Шаньдун түбегі

**Шаньдун** - Қытайдың шығысындағы түбек. Сары теңізге 350 км сұғына еніп жатыр. Жағалауы жарлы, жақпар тасты; шығанақ қойнаулармен қатты тілімделген. Жағалау өңірінде көптеген аралдар бар. Солтүстік-батыс жағалауы аласа, түйетайлы. жер бедері негізінен төбелі, аласа таулы (Шаньдун тауы, 923 м). Жоталар аралығы мен жағалау өңірінде шағын жазықтар кездеседі. Алтын, графит, тас көмір кен орындары бар. Халық жиі қоныстанған. Бидай, жер жаңғағы, жеміс түрлері өсіріледі. Таулы аудандарда мал шаруашылығы дамыған. Теңізден балық ауланып, тұз өндіріледі. Циндао, Яньтай порттары бар.

## Дереккөздер

 Қазақстан ұлттық энциклопедия. 9 том. Алматы, 2007.
# Alibaba Group[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Alibaba Group (Alibaba.com)** — интернет-бизнеспен айналасатын компаниялар тобы.

Alibaba Group Қытайда, Ханчжоу қаласында орналасқан. Бұл группаның негізгі қызметкерліктері B2B схемасы бойынша және даналық онлайн саудамен айналасады. Қазіргі таңда Yahoo! компаниясы бұл группаның 43% акциясын иемденеді. Бұл группа негізінен өзіндік төлеу систамасы (Alipay) арқылы жұмыс атқарады. Alibaba Group өзіндік райондар бойынша сауда жасағанының арқасында тиімді жұмыс істеп отырады.

Ханчжоуда орналасқан штаб-пәтері.
Компания 1999 жылы Ханчжоу қаласында 17 компаньонмен бірлесіп, Джек Ма деген адамның жетекшілігімен құралып, Alibaba.com интернет-сайтын тіркеген. Ең басынан Alibaba кіші және орта саудаға арналған алаң ретінде қаралып және онлайн - сауда ретінде етек алған. 2007 жылы қарашада группаның акциялары Гонконг фондтық биржасына қойылған. Сонымен қатар 2011 жылы 31 наурыз күні осы сайтқа тіркелген адам саны 240 елден 65 миллионға жеткен.

Сонымен қатар Alibaba Group еншілес бірнеше еомпаниямен басқарады.

Олар:
 \* Alibaba.com (Alibaba China, Alibaba International) — ашық сауда компаниясы.

* AliExpress — даналық және көтерме саудамен айналасатын интернет-дүкен.
\* Taobao.com — интернет-дүкен және интернет-аукцион арқылы өтетін даналық сауда.
 \* Tmall.com
 \* Juhuasuan
 \* eTao
 \* Alibaba Cloud Computing
 \* China Yahoo!
 \* Alipay — онлайндық төлем сервисі.

2012 жылдың 24 мамыр күні Alibaba.com Қазақстан және Ресей саудасына шықты. Себебі, бұл группа QIWI группасымен келісім шартқа тұрды.
2012 жылдың 18 қыркүйегінде Alibaba Group өзінің 20% акциясын Yahoo! компаниясын қайтарып, сатып алды.
2018 жылдың көктемде Alibaba group Ele.me деген қытай тамақ жеткізетін онлайн сервисті сатып алды. Мәміледің сомасы $9,5 млрд құрастырылды.

## Дереккөздер

* **(Қазақша)** Ресми веб-сайт Wayback Machine сайтында мұрағатталған 03.06.2025
# Норфолк аралы[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| **Норфолк аралы ағылш. *Norfolk Island* норф. *Norf'k Ailen |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Байрақ
 | Елтаңба
 |

 |
| Ұран: *«Inasmuch»* |
| Әнұран: *«Pitcairn Anthem»* |
|  |
| Мемлекеттік құрылымы |
| **Ресми тілдері** | ағылшын тілі, норфолк тілі |
| **Елорда** | Кингстон |
| **Ірі қаласы** | Бёрнт-Пайн |
| **Үкімет түрі** | Аустралияның тәуелді аймағы |
| **Патшасы Генерал-губернаторы Әкімшісі** | III Чарльз Дэвид Хёрли Эрик Хатчинсон
 |
| **Мемлекеттік діні** | зайырлы мемлекет |
| Географиясы |
| **Жер аумағы** • Барлығы
  | Әлем бойынша 226--орын 34.6 км² |
| **Жұрты** • Сарап (2014) • Тығыздығы
 |  2,210 адам (241-орында-орын) 66.5 адам/км² |
| Экономикасы |
| **Валютасы** | аустралия доллары (AU$) (AUD) |
| Қосымша мәліметтер |
| **Интернет үйшігі** | .nf |
| **ISO коды** | NF |
| **Телефон коды** | +6723 |
| **Уақыт белдеулері** | UTC+11 |

**Норфолк аралы** (ағылш. *Norfolk Island*, норф. *Norf'k Ailen*) — Тынық мұхитында орналасқан майда арал, Аустралияның сыртқы территориясы. Көршілес Филлип және Непин аралдарымен бірге **Норфолк аралы территориясын** құрайды. 2021 санақ бойынша халық саны 2188 адамға тең және жалпы жер аумағы 35 км2. Елордасы Кингстон.

## Дереккөздер
# Дарвин (қала)[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| Қала |
| Дарвин |
| Darwin |
|  |
|

|  |
| --- |
|  |
| Ту |

 |
| Әкімшілігі |
| Ел |  АустралияАустралия |
| Аймағы |
Солтүстік аймақ (Аустралия)
 |
| Басшысы |
Грэм Сойер
 |
| Тарихы мен географиясы |
| Координаттары | 12°28′ с. е. 130°50′ ш. б.﻿ / ﻿12.467° с. е. 130.833° ш. б.﻿ / 12.467; 130.833    |
| Құрылған уақыты |
1869
 |
| Бұрынғы атаулары |
Palmerston
 |
| Жер аумағы |
112,01 км²
 |
| Климаты |
Тропикалық климат
 |
| Тұрғындары |
| Тұрғыны | 127 532 адам (2010) |
| Тығыздығы |
10 955 адам/км²
 |
| Этнохороним |
дарвиндік, дарвиндіктер
 |
| Сандық идентификаторлары |
| Телефон коды |
8
 |
| Пошта индексі |
0800
 |
| darwin.nt.gov.au  (ағыл.) |
| Дарвин |
| Дарвин шекарасы

 |
|

**Дарвин** (ағылш. *Darwin*) — Аустралиядағы қала, Тимор жағалауындағы порт. Халқы 139 902 (2021 жылғы санақ). Ет консервілеу, ағаш тілу зауыттары бар.

## Дереккөздер
# Меланезиялықтар

**Меланезиялық** - Меланезияның негізгі тұрғындарынан құралған бір тектес халықтар тобы. Саны 1,1 млн-дай (1970 ж. санақ). Меланезия тілдерінде сөйлейді. Антропологиялық жағынан меленезий нәсіліне жатады. Меланезиялық формальды түрде христиандар болғанымен, оларда жергілікті діни сенім қалдықтары көп сақталған. Негізгі кәсібі - тропикалық егіншілік және балық аулау. 1939-45 жылдардағы 2-дүние жүзі соғысынан кейін меланезиялықтар арасында отаршыларға қарсы ұлт-азаттық қозғалыс етек алды; ірі қалаларда жұмысшы табы қалыптасты; бұрын жеке дара жүрген тайпалар біріге бастады.

## Дереккөздер
# Таро

**Таро** — түбірі картоп тәрізді шөптесін өсімдік. Бұқтырылған тағамдарға салынады.
тамырлы, жаздық дәнді дақыл. Құрамында 3—4% май, 1—2% клетчатка бар. Тарыдан көптеген жармалар, тағамдар жасалынады.

## Дереккөздер
# Лексикография

**Лексикография** (грек. *lexіkos* — сөзге қатысты, *grapho* — жазамын) — сөздік түзудің теориясы мен тәжірибесін зерттейтін тіл білімінің саласы. Сөздіктердің ғыл. әдістемесін жасайды. Сөздіктің теор. мәселелері теоретик. Лексикологияда қарастырылады; ол Лексикология теориясы мен Лексикология тарихына бөлінеді. Лексикология теориясы сөздіктер типологиясын, оның макроқұрылымын (лексиканы сұрыптау мен сөздерді, сөздік-мақалаларды орналастыру принципін, омонимдерді, сөздік қосымшасындағы қосалқы материалдарды, дәйектемелерді, т.б.) және микроқұрылымын (сөздіктегі мақала құрылымын: мағыналарға жіктеу мен анықтама, дәйектеме түрлерін, шартты белгілер жүйесін, фразеологияны, т.б.) зерттейді. Лексикология тарихы сөздіктер мен лексикограф. тұжырымдамалар тарихы және Лексикология мәселелерін шешу тарихы болып бөлінеді. Тәжірибелік Лексикографияға тілді қалыпқа түсіру мен оны үйрету, тіларалық қатынас, лексикол., сөзжасам, стилистика, тіл тарихы бойынша деректер жинау мен өңдеу жатады. Л-ның негізгі түрлері — жалпы аударма терминол. үйренімдік Лексикология және есептеу Лексикологиясы. Инженерлік лингвистикаға жататын есептеу Лексикологиясы қолданбалы тіл білімінде 20 ғ-дың 2-жартысында пайда болып, компьютерлік технологияда қолданыла бастады. Сөздіктер инж.-филол. туындыға айналды. Қазіргі Лексикология теориясы лексиканы белгілі бір жүйеде түсіндіреді, сөздердің лексика-семант. құрылымын көрсетіп, олардың мағынасын диалект. тұрғыда қарастырады. Лексикология лексикол-ға, стилистикаға, грамматика, фонетика және тіл тарихына сүйенеді. Сөздіктердің бірнеше түрлері бар: “Орысша-қазақша сөздік” (1954), “Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі” (1959 — 74), “Орфографиялық сөздік” (1963), “Абай тілі сөздігі” (1968), “Диалектологиялық сөздік” (1969), “Этимологиялық сөздік” (1996), терминол. сөздіктер (“Тау-кен ісі терминдерінің қысқаша орысша-қазақша сөздігі”, 1959; “Орысша-қазақша терминология сөздігі. Экономика, философия”, 1962), т.б.;

## Дереккөздер

* Кеңесбаев С.К., Из опыта составления двухтомного толкового словаря казахского языка, А.-А., 1960
* Аханов К., Тіл білімінің негіздері, А., 1973
* Гак В.Г., Лексикография, // Лингвистический энциклопедический словарь, М., 1990
* Малбақов М., Бір тілді түсіндірме сөздіктің құрылымдық негіздері, А., 2002.
# Диахрониялық лингвистика[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Диахрониялық лингвистика**(тарихи, эволюциялық) (гр. *dia* гр. *chronos* - уақыт орыс. *диахроническая лингвистика*) — тілдің тарихи даму процесінде байқалатын заңдылықтарды зерттейтін тіл білімінің саласы.

Диахрониялық лингвистика тілдік құбылыстарды олардың нақты тарихи дамуымен байланысты зерттеу нәтижесінде пайда болған. 20 ғасырдың 2-жартысынан бастап диахрониялық лингвистика тіл жүйесіндегі диахрондық өзгерістерді, онда олардың алатын орнын зерттеуге бағытталды.

## Тағы қараңыз:

* Диахрония
* Диахрониялық типология

## Дереккөздер
# Палеоазия тілдері[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Палеоазия тілдері** - бір тілдері — солтүстікте және Солтүстік-Шығыс Сібірде тұратын генетикалық байланысы жоқ шағын халықтар тілдерінің шартты атауы (қ. Палеоазиялық халықтар). Палеоазия тілдері өзара жақындығына ңарай 4 топқа бөлінеді: чукот-камчат (чукот, коряк, алютор, керек және ительмен тілдері), эскимос, алеут (эскимос және алеут), юкагир-чуван (юкагир және [ жойылып кеткен чуван тілі), енисей (кет және жойылып кеткен котт, арин, асан т. б.). Генетикалық жеке топтағы нивх тілі де Палеоазия тілдері жатады. Палеоазия тілдерінің типол. жағынан да өзгешеліктері бар. Палеоазия тілдері негізінен агглютинативті болғанымен, кейбірінде инкорпорация, кейбірінде эргативті конструкция, енді бірінде префикс-жұрнақ немесе инфикс тәсілі басым болып қеледі. Дауыстылардың үндесуі, ассимиляция, диссимиляция т. б. фонет. заңдылықтар сақталған. Бұғы өсіру, аңшылық, табиғат құбылыстарын білдіретін сөздер бәріне ортақ. Орыс тілінен келген сөздер өзгеріссіз қолданылады. Совет лингвистерінің жіті зерттеулері нәтижесінде Солтүстік Азия мен Солтүстік Америка халықтарының орналасуын және олардың өзара байланысын анықтауға мүмкіндік туды.

## Дереккөздер
# Аорист[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Аорист** (көне грекше: αοριστός – белгілен-беген) — Үнді-европа тілдеріндегі (коне грек, көне славян, ежелгі орыс, қазіргі оңтүстік славян) әрекеттін қысқалығын білдіретін, толығымен келмеске кеткен, оның дамуы мен түтелдей жузеге асуына көз жеткізу мүмкін емес шегін білдеретін етістіктің шақтық формасы (салыстыр. *имперфект*, *перфект*). Орыс тілінде бы шақтық мығыналы демеулігі (**БЫХЪ** сөзінен - **быти** етістігінің 2-ші және 3-ші жақтағы формалары) **Аорист** қалдығы болып табылады. **Аорист** кұрылымы мен динамикасы ата славян тілінің тарихында жақсы реконструкцияланады.

## Дереккөздер
# Чуваш тілі[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

| Чуваш тілі чӑваш чӗлхи, чӑвашла  |
| --- |
| Айтылуы: | IPA: /ʧɒʋɑʃ ʧɘlʲˈx̬ʲi/, /ʧɒʋɑʃˈla/ |
| Сөйлеу орны: | Ресей  |
| Аумағы: | Чувашия |
| Барлық сөйлеушілері: | 1,330,000 (2002 жылғы санақ) |
| Тіл ұясы: | Алтай (даулы)  Түркі   Батыс түркі    Оғыр     **Чуваш тілі**  |
| Ресми күйі |
| Ресми күйі бар жері: | Чувашия (Ресей субъектісі) |
| Реттеушісі: | *ресми реттелуі жоқ* |
| Тіл белгілері |
| ISO 639-1: | cv |
| ISO 639-2: | chv |
| ISO 639-3: | chv
  |
|

**Чуваш тілі** (өз атауы — *чӑваш чӗлхи, чӑвашла*) — түркі тілдерінің оғыр тобына кіреді. Көбінесе Чувашияны мекендейтін чуваштармен сөйленетін тіл.

## Əліпби

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Аа | Ӑӑ | Бб | Вв | Гг | Дд | Ее | Ёё |
| Ӗӗ | Жж | Зз | Ии | Йй | Кк | Лл | Мм |
| Нн | Оо | Пп | Рр | Сс | Ҫҫ | Тт | Уу |
| Ӳӳ | Фф | Хх | Цц | Чч | Шш | Щщ | Ъъ |
| Ыы | Ьь | Ээ | Юю | Яя |

## Жіктеу есімдіктері

| жекеше | көпше |
| --- | --- |
| Чувашша | Қазақша | Чувашша | Қазақша |
| Эпĕ | Мен | Эпир | Біз |
| Эсĕ | Сен | Эсир | Сіз |
| Вăл | Oл | Вĕсем | Олар |

| Септіктер |
| --- |
| Тіл | Қазақша | Чувашша |
| Иелік | менің | манӑн |
| Барыс-табыс | маған, мені | мана |
| Көмектес | менімен | манпа |
| Жатыс | менде | манта |
| Шығыс | менден | мантан |

## Тағы қараңыз

* Чувашша Уикипедия

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

* Эктор Алос-и-Фонт. Оценка языковой политики в Чувашии
* Пикет в защиту чувашскогоязыка в Чебоксарах
* Эктор Алос-и-Фонт, «Преподавание чувашского языка и проблема языкового поведения родителей», Чувашский государственный институт гуманитарных наук, 2015, Шупашкар.
* Скоро чувашский язык останется «какой-то культурной традицией»
* Об угрозе развала страны в будущем, о съезде ЧНК, и об обращении к президенту
# Мұхиттану

Термоциркуляция
**Мұхиттану**, **океанология** – Дүниежүзілік мұхиттағы табиғи процестерді зерттейтін ғылым.

Дүниежүзілік мұхитты гидросфераның бір бөлігі ретінде әрі физика, химия, геология, биология, т.б. процестер бір-бірімен өзара күрделі байланыста өтіп жататын атмосферамен, литосферамен, құрылықтық ағын сулармен әрекеттесетін біртұтас планетааралық табиғи нысан ретінде қарастырады. Мұхиттанудың басты мәселесі – мұхит табиғаты заңдылықтарының біртұтастығын анықтау. Оны танудың методологиялық негізі – мұхит суындағы, сондай-ақ сулар мен оларға шектесіп жатқан орта арасындағы трансформацияны, энергия және зат алмасуды зерттейді. Мұхиттану судың тереңдігін, темп-расын, тұздылығын, ағысын, толқынын, түсін және мөлдірлігін, мұхит суы құрамындағы хим. заттар мен олардың қосылыстарының мөлшерін, әр түрлі биология және басқа да көрсеткіштерді өлшеудің нақты мәліметтеріне, физиканың, математиканың, химияның, биологияның теория тұжырымдарына сүйенеді, жүйелі талдау әдісін қолданады, электронды-есептеу техникасын пайдаланады. Мұхиттанудың маңызды қолданбалы мәселесі – халық шаруашылығының теңіздік салаларын ғылымның соңғы жетістіктерімен қамтамасыз ету, мұхиттың астында және үстінде жүзетін кемелердің қауіпсіздігіне кепілдік беру, судың және мұхит түбінің биологиялық шикізат қорларын пайдалану, ауа райын болжауды жетілдірудің әдістері, т.б. М. бірнеше бағытты біріктіретін кешенді ғылым, оның әрқайсысы мұхит табиғатының белгілі бір құбылыстарын зерттейді.

## Дереккөздер
# Гравитациялық өріс

**Гравитациялық өріс**, тартылыс өрісі – кез келген физикалық объектінің айналасында болатын физикалық өріс. Денелер гравитациялық өріс арқылы өзара әсерлеседі.

Гравитациялық өріс - гравитациялық өзара әсерлесуді жүзеге асыруға керекті күш өрісі.

## Дереккөздер
# Мектеп

Оқушы формасы (Пәкістан)
Ауыл мектебінде (Батыс Суматра, Индонезия)
**Мектеп** — жас ұрпаққа білім мен тәрбие беретін мекеме, білім беру жүйесінің негізгі буыны. Басты нысаны – балаға сапалы білім беру. Оны мұғалім атқарады.

## Мектептердің түрлері:

1) білім беру сипатына қарай: жалпы білім беретін және кәсіптік;

2) берілетін білім көлеміне қарай: бастауыш, орта, жоғары;

3) балаларды жынысына қарай бөліп оқытатын мектептер;

4) оқытудың тілдік нысанына қарай:

а) ұлт мектебі;
ә) Қазақ тілді мектеп, аралас тілді мектеп;
б) дінге қатысына қарай: діни зайырлы;
в) меншік түріне қарай: мемлекеттік, қоғамдық және жеке меншік (ақылы) мектептер болып сараланады; қара Қазақстан (оқу-ағарту жүйесі).
## КСРО-дағы мектептер

1918 жылы шіркеуді мемлекеттен, мектепті шіркеуден бөлу туралы декрет зайырлы білім беру принципін енгізді. Ресей тарихында алғаш рет 1930 жылы жалпыға бірдей міндетті тегін білім беру принципі енгізілді. Халықтың басым көпшілігінің сауатсыздығын жою үшін (ел бойынша орта есеппен 1897 жылы сауатсыздардың кемінде 2/3 бөлігі) 1930 жылдарға дейін КСРО халық ағарту жүйесінде сауат ашу мектептері жұмыс істеді.
КСРО-да халықтың барлық топтарын қамтитын жалпы білім беретін мектептер жүйесі құрылды. Орта жалпы білім беретін мектептер, жұмысшы жастар мектептері (кешкі мектептер, жұмысшы жастар мектептері) болды.
1943 жылы КСРО-да Мәскеуде, Ленинградта, одақтас республикалардың астаналарында, облыс және облыс орталықтарында және бірқатар ірі өнеркәсіп орталықтарында жеті жылдық және орта мектептерде ұлдар мен қыздарды бөлек оқыту енгізілді. 1954 жылға дейін шықты.
Мектептерде Лениндік кабинеттер, балалар мен жасөспірімдер ұйымдарының бастауыш ұяшықтары: төменгі сыныптар үшін Октябрь жұлдыздары, 4-7 сыныптар үшін пионер отрядтары, ал жоғары сыныптарда комсомол ұйымдары болды. Жылдар бойы кесіндісі өзгеріп тұратын стандартты мектеп формасы болды.
Кеңестік жылдар мен қазіргі посткеңестік кеңістікте кеңес мектебінің әлемдегі ең үздік деген стереотипі кең тараған болатын.

## Жалпы білім беретін мектеп

**Жалпы білім беретін мектеп** - әрқайсысы дербес қызмет жасай алатын үш деңгейден тұрады: бастауыш, негізгі орта және жоғарғы деңгейден тұратын, негізгі және қосымша білім беру бағдарламаларын жүзеге асыратын, орта, жалпы білім беретін оқу орны.

## Жеке меншік мектеп

**Жеке меншік мектеп** - бұл жеке ұйым, қаржыландыратын мектеп.

## Дереккөздер
# Өндіріс

*Басқа мағыналар үшін Өндіріс (айрық) деген бетті қараңыз.*
**Өндіріс** - өзінің өміріне қажетті материалдық жағдайларды жасау мақсатымен адамның табиғатты белсенді жаңғырту үрдісі.

Кез келген өнімді өндіру үшін төрт элемент керек:

* сол өнімді дайындайтын табиғи зат
* өнімді дайындау үрдісінде пайдаланылатын еңбек құралы
* адам еңбегі, оның мақсатты бағытталған қызметі
* аталған үш элементті өндіріске қосатын ұйымдастырушы

Экономика тілінде өндіріс факторлары деп аталатын бұл төрт элемент тиісінше - жер, капитал, еңбек және кәсіпкерлік ұғымдарымен белгіленеді.

## Өндіріс түрі

Өндіріс түрі (үлгісі) - өнім номенклатурасы, жүйелілігі, тұрақтылығы мен шығару көлемі кеңдігінің белгілері бойынша айқындалатын, өндірістің классификациялық (топтастыру) категориясы (дәрежесі).

## Жаппай өндіріс

Жаппай өндіріс - ағымында жұмыс орындарының көбінде бір ғана жұмыс операциясы орындалынатын, ұзаққа созылған уақытта үздіксіз жасалынатын немесе жөнделінетін өнімдер шығарудың үлкен көлемін сипаттайтын өндіріс.

## Өндірістік қуаттылық

Өндірістік қуаттылық - уақыт бірлігіндегі белгілі бір жағдайда ең үлкен көлемде шығарылатын бұйымдардың мүмкінділікті есептеу көлемі.

## Өндірістік процесс

Өндірістік процесс (іс- амал) - осы өндірісте өнімдерді шығару мен өңдеуге қажетті адамдар мен жұмыс құралдарының барлық іс-әрекетінің жиынтығы.

## Өндіріс қорлары

**Өндіріс қорлары** - өндіріс процесі кезінде кәсіпорындар пайдаланатын өндіріс құрал-жабдықтары. Өндіріс қоры негізгі қор мен айналым қорынан тұрады.

## Өндірісті қайта құру

**Өндірісті қайта құру** - өндірісті негізінен жаңа принцип бойынша қайта құру, (реконструкциялау), қайта жарақтандыру, жабдықтау.

## Дереккөздер
# Ластану

Ауаның ластануы
Жағалаудағы қоқыс
**Ластану** — адамға және табиғи экожүйеге кері әсер ететін, физикалық-химиялық және биологиялық заттардың қоршаған ортаға залал келтіруі.

Ластанудың салдарынан зиянды және улы заттардың мөлшері көбейіп, қоршаған ортаның экологиялық тепе-теңдігі бұзылады. Тіршілік ортасы мен орнына қарай: ғарыштық, атмосфералық, гидросфералық, т.б.; ерекшеліктеріне қарай:

* физикалық (*электромагниттік, радиоактивті, сәулелі, жарықты, жылулық*)
* химиялық (*мұнай, ауыр металдар және олардың тұздары мен тотықтары*)
* биологиялық (*микробты, бактериялық, вирусты*)
* механикалық ластану (агенттердің өз арасындағы ластану, мысалы, қоқыс) болып бөлінеді.

Ластану көздеріне қарай:

* *өндірістік*
* *көліктік*
* *ауыл шаруашылық*
* *тұрмыстық*, т.б. болып ерекшеленеді.

атмосфералық ауа, су, топырақ - қоршаған ортада көп ластанады. Ауаны негізінен: жылу электростанциялары, түсті және қара металлургия өнеркәсіптері, зауыттар, ал ауылды жерлерде ауа мен топырақты, көбінесе, мал және құс өсіретін шаруашылықтар, ет және сүт өндіретін кәсіпорындар, сондай-ақ, егістік жерлерге қолданылатын улы химикаттар, пестицидтер және минералды тыңайтқыштар ластайды.

Автокөліктер - Ірі қалаларда негізгі ластану көзі болып табылады, себебі олар шығарған газдардың құрамында көп мөлшерде зиянды заттар (*көміртек және азоттың тотықтары, көмірсутектер, қорғасынның токсиндік байланыстары, канцерогенді заттар, т.б.*) кездеседі. Мысалы, бір жеңіл автокөлік ауаға сағатына шамамен 6 — 10 м3 улы газ бөліп шығарады. Қоршаған ортаның ластану дәрежесі әр түрлі қалыптар (стандарттармен) мен нормативтік көрсеткіштер арқылы бақыланады.

## Тағы қараңыз

* Қоршаған ортаның ластануы

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Pollution |