Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Папуастар[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Wagifa аралдағы Итімен отырған қыз
**Папуастар** (малай тілінде **“бұйра шашты”** деген мағына береді) – Жаңа Гвинея аралын, Меланезияның солтүстік-батыс аралдарын, Хальмахер аралының солтүстік бөлігін және Тимор аралының шығыс бөлігін, Алор мен Пантар аралдарын мекендейтін халықтар тобы. Оларға энга, чимбу, хаген, камано, хули, капауку, ангал, вахги, медлпа, кева, дани, асмат, абелам, т.б. бірнеше этностар жатады. Жалпы саны 5 млн. адамдай (2003). Антропологиялық жағынан меланезиялық нәсілге кіреді. 12 тілдік шоғырға бөлінетін 700-дей тілде сөйлейді. Дәстүрлі шаруашылығы меланезиялықтарға жақын. Олар егіншілікпен, шошқа өсірумен, балықшылықпен айналысады. Аң аулау мен терімшілік қосалқы рөл атқарады. Әрбір елді мекенде 100 – 150-дей адам өмір сүреді. Рулық-қауымдық тәртіпті, жосын-жоралғыларды бигмендер (ақсақалдар) қадағалап отырады. Сан алуан аңыз-әңгімелері, музыкалық фольклоры сақталған.

## Тағы қараңыз

* Папуа — Жаңа Гвинея

## Дереккөздер
# Пунчак-Джая[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| Джая |
|  |
| Сипаттамасы |
| Биіктігі |
4884 м
 |
| Орналасуы |
| 4°05′00″ о. е. 137°11′00″ ш. б.﻿ / ﻿4.08333° о. е. 137.18333° ш. б.﻿ / -4.08333; 137.18333    |
| Джая |

**Джая** (индон. Puncak Jaya) — Жаңа Гвинея аралындағы шың, Маоке тау жоталарында орналасқан. Биіктігі 4884 метр.

Пунчак-Джая тауын кейде Карстенз немесе Карстенс пирамидасы деп те атайды.
Пунчак-Джая Индонезиядаеы ең биік тау болып саналады.
Бұл тау Индонезиядағы Папуа таулы провинциясының орталық батысындағы Судирман тау тізбектерінде орналасқан.
Оның биіктігі 4884 м-ді құрайды.

Пунчак-Джая Жаңа Гвинея аралының батыс бөлігіндегі Папуа провинциясында орналасқан. Ол Индонезиядағы ең биік тау болып саналады.
Жаңа Гвинея тропикалық аралында 5000 м-ден астам биіктікте бой көтерген. Пунчак-Джая - Анд таулары мен Гималай тауларының арасындағы ең биік шың.
Бул шың Индонезияда көбіне Пунчак-Джая, ал альпинистер арасында Карстенз пирамидасы деген атпен белгілі.

Ол аралдың оңтүстік жағалауынан небәрі 76 шақырым қашықтықта, Ириан Джая даласы мен Судирман тауларында орналасқан. Бұл тізбектің көп бөлігі ірі жартастармен қоршалған шағын террассалармен сипатталады.
Пунчак-Джая -әлемдегі басты шыңдардың бірі.

Пунчак-Джая тауына алғаш рет 1962 жылы австриялық альпинист Генрих Харрер басшылық еткен топ шыққан болатын.
Джаяның солтүстік беткейі алып мұздықты қоршап түратын 10000-нан астам
Пунчак «шың немесе тау» және Джая «жеңіс немесе жарқын» деген мағынаны білдіреді.

1623 жылы голланд
зерттеушісі Ян Карстенз аталған тау басындағы мұздықтарды байқаған болатын. Сол уақыттан бастап ол «Карстенз пирамидасы» деген атқа ие болды.

## Дереккөздер

## Сілтемелер

1. Алматы: “Аруна” баспасы. 208 бет. Сер.:“1100 қызықты дерек”.
# Дивали

Дивалидегі Дия (майлы шам)
*Санскрит тілінен* аударғанда **«Дивали»** немесе **«Дипавали»** - *«шоқ»* дегенді білдіреді.

Жыл сайын Картик (қазан-қараша) айының басында өткізілетін бұл фестиваль бес күнге созылады. Фестиваль қараңғылықты жарық, зұлымдықты мейірімділік жеңеді деген ұғымның нышаны ретінде ұйымдастырылады.

Аталған мерекеге байланысты бірнеше аңыз бар. Вишнуиттар Дивали мерекесін Рам патшаның тәж кию рәсімімен байланыстырады. Оның таққа отыру түні туған бақытты күнінде бүкіл елде осындай шоқтар мерекесі ұйымдастырылған екен. Мереке – сол күннің жалғасы. Ал енді бір аңыздарда Рам патшасының салиқалы саясатымен, ұшы-қиыры жоқ ақылымен жүргізген билігінің арқасында халық қараңғылық рухынан құтылған дейді. Тұтатылатын оттар - патшаның осы жақсылығына деген ел алғысының нышаны екен. Дивали Үндістанның әр ауданында әртүрлі атап өтіледі.

* Батыс Үндістанның сауда-саттықпен айналысатын аудандарында *Дивали* Жаңа Жыл мерекесімен тұспа-тұс келеді. Бұл күні саудагерлер есеп-қисап дәптерлерін ретке келтіріп, дүңгіршектерін тазалайды. Кешкісін дүкендер мен үйлерде майлы шырақтар немесе электр шамдары жағылады.
* Үндістанның көп аймағында Дивали Байлық және Құнарлылық Патшайымы **Лакшмидің** құрметіне арналып өткізіледі. Бір қызығы, Дивали қазақ халқында атап өтілетін Наурыз мерекесіне ұқсас келеді. Бұл күні үндістер де үйлерін жақсылап тазартып, Патшайым қараңғыны ұнатпайды деген сеніммен түні бойы шырақ жағып қояды. Оған кіруге оңай болсын деп есіктер мен терезелерді ашық қалдырады. Сүт құйылған ыдысқа тиын салып, құлшылық жасайды.
* Үндістанның Оңтүстігінде Дивали мерекесі ерекше өткізіледі. Бұл күні үндістер денелеріне кокос майын жағып алып жүреді. Олардың сенімі бойынша, май оларды күнәларынан тазартады екен.
* Ал Шығыста, әсіресе Бенгалияда Дивали күш құдіретін кейіптейтін Кали патшайымының құрметіне ұйымдастырылады. Мерекеде он күн бойы құлшылық жасалып, шырақтардан қалған қалдықтар өзен суларына ағызылады.
# Жетулиу Дорнелис Варгас

|  |
| --- |
| Жетулиу |
| Дорнелас Варгас |
| Туған күні | 19 сәуір 1883 (1883-04-19) |
| Қайтыс болған күні | 24 тамыз 1954 (1954-08-24) (71 жас) |

**Жетулиу Дорнелас Варгас** - ол Бразилиялық мемлекеттік және саяси қайраткері, 1930—1945 жылдары және 1951—1954 жылдары екі рет президент болған.

Бразилияның мемлекет және саяси партияларға тыйым салды, бразиль каптиализімін өркендетуге жағдай жасады. АҚШ пен Германия арасында бұлаң құйрық саясатын жүргізді. 1945 ж. буржуазилық - реформашыл Бразилия трабьисьік партиясын құоды. Сол жылы мемлекет төңікеріс нәтижесінде биліктен ығыстырылды. Халық бұқарасының қысысысен АҚШ монополиясының өктемдігіне қарсы әрекет жасады. 1954 ж. мемлкеттік төңкеріс кезінде өзін-өзі өлтірді.

## Дереккөздер
# Мьей[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Мьей** (Мергуи) (Mergui Archipelago) — Мьянманың оңтүстік-шығысындағы Андаман теңізіндегі 200-ден астам аралы бар архипелаг. .

Ең үлкен арал – архипелагтың солтүстігінің аяғында орналасқан — Мали (Тавой). Өзге де ірі аралдары – Кадан (Кинг), Тайотеданджи (Элфинстоун), Даун (Росс), Сагантит (Селлор), Бентинк, Летсок-ав (Домель), Кетайин(Конмо), Ланби (Салливан аралы) және Задекале (Сент-Мэтью). Аралдарда тау мен нулы ормандар көп, онда көбіне селунгтер мекен етеді.

## Дереккөздер
# Айырбастау бағамы[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Айырбастау бағамы** — шетел валютасына бейімделген сол елдің ақша бірлігінің бағасы, яғни бір мемлекеттің ақша бірлігі құнының екінші бір мемлекеттің ақша бірлігінің құны.
Айырбастау бағамының түрлері:

* өзгермелі — валютаны еркін сатып алу-сату нарығы жағдайындағы, нарықтық ауытқулардың нәтижесінде белгіленеді;
* номиналдық — екі валютаның құндарының қатынасы ретінде есептелетін бағам;
* тіркелген — айырбас бағамы мемлекет тарапынан қатаң түрде белгіленген айырбастау қатынасы;
* нақты — валюталардың тауарлы қатынасын керсететін айырбастау бағамы, яғни әртүрлі валютада бейнеленген бір ғана тауардың бағасының қатынасы.

## Дереккөздер

Валюта бағамы
# Авторлық құқықты бұзу

Авторлық құқықтың белгісі («копирайт»)
**Авторлық құқықты бұзу** (сондай-ақ **контрафакция**, от лат. *contrafactio* — бояма; жалған істелген; қолдан жасалған зат; ұқсатып жасалған нәрсе; немесе — меншіктік AҚ жағдайында — *«пираттық»*) — негізгі мәні авторлық құқықпен қорғалған ғылыми жұмыстарды, әдебиет және өнер туындыларын авторлар немесе құқық иелерінің рұқсатынсыз пайдалану болып табылатын, немесе осындай өнімдерді пайдалану шарттарын бұзатын заңбұзушылық. Авторлық құқықтың бұзылуының негізгі әдістеріне заңсыз көшіру және өнімді тарату, плагиат жатады.

## Авторлық құқықтың бұзылуының жалпы сипаттамасы

Авторлық құқықтарды бұзушылыққа бағдарламалық жасақтаманы, музыкалық әуендерді, кітаптарды, компьютерлік ойындарды және көркем фильмдер сияқты авторлық құқықпен қорғалған материалды рұқсатсыз құқықпен тарату. Зияткерлік меншікті иелену құқықтары көптеген елдердің заңдарымен қорғалады.

Авторлық құқықтарды бұзу әдетте төмендегідей түсінділеді:

* Көшірмесін жасау және оның сату;
* Көшірмесін жасау және басқа біреуге жіберу;
* Кейбір жағдайларда, заңды түрде алған көшірмесін сату.

## Тағы қараңыз

* Бутлег
* Варез
* Бағдарламалық қамтамасыз етуді бұзу
* Асығушы ақымақ
* Рұқсатсыз көшіруден қорғау
* Бағдарламалық қамтамасыз етудің заңдылық аудиті
* Кері құрастыру
* Site Down операциясы
* GVU
* BayTSP
* Контрафакция

## Қайнаркөзі

## Сілтемелер

* s:ГК РФ#Часть четвёртая от 18 желтоқсан 2006 года № 230-ФЗ
* Медиапиратство в развивающихся экономиках Мұрағатталған 2 сәуірдің 2012 жылы., Social Science Research Council, ISBN 978-0-9841257-4-6
* Александр Тихонов. Неизвестная война. Контрафакт Мұрағатталған 8 желтоқсанның 2015 жылы.
* Александр Тихонов. "Русская Колумбия". Жертва музыкального пиратства Мұрағатталған 27 қарашаның 2015 жылы.
* Середа С. А. Проблема теневого рынка программных продуктов и пути её разрешения Мұрағатталған 27 сәуірдің 2019 жылы.
* Середа С. А. Борьба с «пиратством» будет эффективной только при общественной поддержке и комплексном подходе Мұрағатталған 27 сәуірдің 2019 жылы.
# Бейрут

|  |
| --- |
| Қала |
| Бейрут |
| بيروت |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ту | Логотипі |

 |
| Әкімшілігі |
| Ел |  ЛиванЛиван |
| Статусы |
Астана
 |
| Аймағы |
Бейрут
 |
| Басшысы |
Абдель Арисс
 |
| Тарихы мен географиясы |
| Координаттары | 33°53′13″ с. е. 35°30′47″ ш. б.﻿ / ﻿33.88694° с. е. 35.51306° ш. б.﻿ / 33.88694; 35.51306    |
| Алғашқы дерек |
1500 б.з.б.
 |
| Жер аумағы |
20 км²
 |
| Орталығының биiктігі |
0 м
 |
| Уақыт белдеуі |
UTC+2, жазда UTC+3
 |
| Тұрғындары |
| Тұрғыны | 361 мың (UN, 2007) адам (2007) |
| Тығыздығы |
18 050 адам/км²
 |
| Агломерация |
1,9 млн
 |
| Сандық идентификаторлары |
| Телефон коды |
01
 |
| beirut.gov.lb   (ар.) (фран.) (ағыл.) |
| Бейрут |
| Бейрут шекарасы

 |
|

**Бейрут** (араб.: بيروت‎ Bayrūt, арм. Պէյրութ / Բեյրութ Beyrut, гр. *Βηρυττός* Bērytós, лат. *Berytus*, ивр. ביירות‎ Beirut, Үлгі:Lang-arc Birot, фр. *Beyrouth*) — Ливан мемлекетінің астанасы, ежелгі тарихи қала. Жерорта теңізі жағалауында орналасқан. Тұрғыны 1,5 млн-нан астам (1990). Батыс Еуропа мен Таяу Шығыс елдерін байланыстырып тұрған аса ірі портты қала. Сауда, жеңіл өнеркәсіп, туризм жақсы дамыған. Қалада халықаралық әуежай, университеттер, ұлттық кітапхана, тарихи және өнер музейлері бар. Бейруттың іргесін б.з.б. ХVIII ғасырда (кейбір деректерде б.з.б. XV ғасыр) финикиялықтар қалаған. Кейін (б.з.б. III ғ. — б.з. IV ғ.) өз ақшаларын шығарған аса ірі сауда және қолөнер орталығына айналды. 635 жылдан бастап Араб халифатының құрамына кіріп, халқы мұсылман дінін қабылдады. Осы кезеңде Бейрут мұсылман өркениетінің ірі орталығына айналды. XII — XIII ғасырлар аралығында крестшілдер мен мұсылмандар арасындағы шайқас алаңына айналып, XIV — XV ғасырларда мәмлүктер билеген Мысыр сұлтандығына бағынды. 1516 — 18 жылдары Осман сұлтандығының құрамында болды. 1918 жылы қазан айында қаланы Антанта әскерлері басып алды. Бейрут 1920 — 43 жылдары Франция мандаттығымен құрылған “Ұлы Ливан мемлекетінің” (1926 жылдан Ливан республикасы), ал 1943 жылы тәуелсіз Ливан Республикасының астанасы болып жарияланды. 1975 жылы Ливанда мұсылмандар мен христиандар арасында қарулы жанжал шығып, 1978 жылы елдің оңтүстік бөлігін Израиль басып алды. 1983 жылы құрылған Ұлттық құтқару майданы мүшелерінің іс-қимылдары нәтижесінде әрі Араб Лигасы елдерінің араласуымен ұлттық татулыққа қол жеткізіліп, 1984 жылы 5 наурыздағы келісімге сәйкес Израиль әскерлері басып алған жерлерінен кері шегінді. Осы әскери қақтығыстар кезінде Бейрут үлкен бүліншілікке ұшырады. Бейрутте ежелгі және орта ғасырлардан қалған көптеген тарихи ескерткіштер сақталған. Олардың қатарында Джами әл-Омари мешіті (XIII ғ.) және Сарай мешіті (XVI ғ.), тағы басқа тарихи ғимараттар бар.

## Дереккөздер
# Какао[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

| Какао |
| --- |
|   |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Өсімдіктер  |
| Бөлімі: | Гүлді өсімдіктер  |
| Табы: | Қос жарнақтылар  |
| Сабы: | Malvales  |
| Тұқымдасы: | Құлқайырлар  |
| Кіші тұқымдасы: | Byttnerioideae  |
| Тайпасы: | Theobromateae  |
| Тегі: | *Theobroma*  |
| Түрі: | T. cacao  |

 |
| Екі-есімді атауы |
| Theobroma cacao Карл Линней |

**Какао,** шоколад ағашы (лат. *Theobroma cacao*) – мәңгі жасыл стеркулия тұқымдасына жататын ағаш.

## Сипаттамасы

Биіктігі 4 – 8 м, гүлдері сары не қызғылт түсті. Какао Орталық және Оңтүстік Американың қалың ормандарында өседі. Африканың батысында және басқа да тропиктік аймақтарда 16 ғасырдың басынан қолдан егіле бастаған. Орташа жылдық температурасы 21С, жылына түсетін жауын-шашын мөлшері 2000 – 5000 мм-ге жететін жерлерде жақсы өседі. Какао дәнінен, шыбығынан өсіріледі. Какао жемісінің ұызндығы 30 см, салмағы 300 – 600 г, ішіндегі дән саны 25 – 60 (бір ағаш 0,5 – 2 кг дән береді). Жыл бойы гүлдеп жеміс береді, 1 га-дан 12 – 15 ц өнім алынады. Какао дәнінен түрлі заттар (50%-ке дейін – май, 14,5% – азотты заттар, 1,3 – 1,7% – теобромин, т.б.) алуға болады. Какаодан алынған майды кондитер, иіс су өндірістерінде және медицинада дәрілерге қосуға пайдаланады.

## Қолданылуы

## Дереккөздер
# Еділ[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

| Еділ |
| --- |
|  Ульяновск аумағындағы Еділ өзені |
| Сипаттамасы |
| **Ұзындығы** | 3530 км |
| **Су алабының ауданы** | 1 361 000 км² |
| **Су алабы** | Каспий теңізі |
| **Су шығыны** | 8060 м³/с (Волгоград) |
| Су ағысы |
| **Бастауы** | Валдай қыраты |
|  • Биіктігі | 228 м |
|  • Координаттары | 57°15′04″ с. е. 32°28′25″ ш. б.﻿ / ﻿57.25111° с. е. 32.47361° ш. б.﻿ / 57.25111; 32.47361    |
| **Сағасы** | Каспий теңізі |
|  • Биіктігі | -28 м |
|  • Координаттары | 45°41′50″ с. е. 47°51′45″ ш. б.﻿ / ﻿45.697188° с. е. 47.862525° ш. б.﻿ / 45.697188; 47.862525    |
| **Еңістігі** | 0,07 м/км |
| Орналасуы |
|  Еділ бассейні |
| **Ел** | Ресей |
|  |
| Ортаққордағы санаты: Еділ |

**Еділ** (орыс. *Волга*, тат. *Идел*, чув. Атăл) өзені (ежелгі атауы *Ра*, орта ғасырларда *Итил*) – Еуропадағы ең үлкен өзен болып табылады.

## Сипаттамасы

Ұзындығы 3530 км, су жиналатын алабы 1360 мың км2. Бастауын Валдай қыратынан (абсолюттік биіктігі 343 м) алып, Каспий теңізіне құяды. Сағасы теңіз деңгейінен 28 м төмен жатыр. Еділге екі жүзден астам салалар құяды. Орта ағысында Ока, Шолман, Сура, Ветлуга және Свияга салалары құйғаннан кейін, Еділ суы мол ірі өзенге айналады. Өзен қар суымен (60%-ы), жер асты суымен (30%) және жаңбыр суымен толығады. Көктемде (сәуір – маусым) тасиды, жазда және қыста суы кемиді. Күзде жаңбыр суымен қайта молаяды.

## Жануарлар әлемі

Еділде балықтың жетпіс түрі кездеседі, оның қырықтан астамының кәсіптік маңызы бар. Аса маңыздылары: торта, майшабақ, табан, көксерке, сазан, жайын, шортан, бекіре, шоқыр.

## Пайдаланылуы

Өзенді электр энергиясын өндіруге, көлік қатынасына, жер суаруға және суландыруға пайдаланады. Өзен суы Еділ-Жайық аралығындағы бір миллион гектар жерді суғаруға және тоғыз миллион гектар жерді суландыруға мүмкіндік береді. Өзенде кеме қатынайды. Волга-Балтық су жолы арқылы Балтық теңізімен, Волга-Дон каналы арқылы Азов (Азау) және Қара теңіздермен байланысады. Аса маңызды өзен порттары: Тверь, Рыбинск, Ярославль, Кинешма, Төменгі Новгород, Чебоксар, Қазан, Ульяновск, Тольятти, Самара, Сарытау, Волгоград, Астрақан.

Волга өзенінің экологиялық жағдайы күрделі. Өнеркәсіптік кәсіпорындардың, ауыл шаруашылығының және тұрмыстық қалдықтардың ластануы судың сапасына кері әсер етеді. Су қоймаларының салынуы табиғи экожүйелерге айтарлықтай өзгерістер енгізді. Ластану, су тапшылығы және биологиялық әртүрліліктің төмендеуі – Волга өзенінің негізгі экологиялық проблемалары.

## Салалары

Суда, Кострома Ока, Кама, Уса, Сок, Самара, Үлкен Ырғыз, Кіші Ырғыз

## Дереккөздер
# Автобус

**Автобус** (француздың autos – өзі және латынша (omnі) bus, яғни баршаға арналған деген сөзінен шыққан) — жүргізушімен қоса есептегенде тоғыз және одан да көп адамды алып жүруге арналған, қорабы вагон түріндегі автомобиль. Алғашқы автобус 20 ғасырдың басында пайда болды.

Оксфордтағы екі қабатты автобус
Автобус қалалық, қала маңы, қалааралық, жергілікті, т.б. болып бөлінеді. Автобус сыйымдылығы мен ауқымына (негізінен ұзындығына) қарап: ең кіші (5 м), кіші (7,5 м), орта (8,5 м және 9,5 м), үлкен (11 м), өте үлкен (12 м) және жалғастырылмалы (16,5 м) автобус болып ажыратылады. Ұзындығы 7,5 м қалалық автобусқа 35 – 40, ал ұзындығы 12 м автобусқа 110 – 120 адам, сондай-ақ жалғастырылмалы автобусқа 160 адам сияды. Ең жоғары жылдамдық қалалық автобус үшін сағатына 70 км, қала маңы және жергілікті автобус үшін сағатына 80 км, қалааралық автобус үшін сағатына 100 км болып белгіленген. Кейбір елдерде 1,5 және 2 қабатты автобустар пайдаланылады. Автобус – негізгі қала көлігі. Мысалы, ұзындығы 1500 км-ден асатын Алматы қаласы көшелерінде күн сайын 120 маршрут бойынша 800-ден аса автобус қатынайды.

 *Әлемдегі ең алғаш іштен жану двигателімен жумыс істейтін автобус*.
Қалалық автобус
Қалааралық автобус
## Түрлері

**Үлкен класты автобус** - ұзындығы 10,5 метрден 12 метрге дейінгі автобус.

**Қалалық автобус** - қала ішінде және қала маңындағы бағытта жүретін, жолаушылардың түрегеп тұруына арнайы кең орны бар және олардың еркін кіріп шығуына қолайлы, кем дегенде екі есігі бар автобус.

**Ұзақ жүріс автобусы** - алыс қашықтыққа жолаушылар тасымалдауға арналған, арнайы киім ілетін, сусын ішетін орны және жабдықталған әжетханасы бар, ал кейбір жағдайларда өзінде немесе тіркеме арбасында жатын орынмен жабдықталған автобус.

**Кіші класты автобус** - ұзындығы 6 метрден 7,5 метрге дейінгі автобус.

**Бағыттық, маршруттық автобус** - белгіленген бағытпен жүретін, жүретін бағытының нөмірі, негізгі және соңғы тоқтайтын аялдамалары туралы мағлұматы сыртына көрнекті қылып жазылған автобус.

**Қалааралық автобус** - қалааралық бағытта жолаушылар тасымалдауға арналған, көбінесе жұмсақ отырғыштармен жабдықталған, жүк салатын орны бар максимальді жүріс жылдамдығы сағатына 100 шақырымнан кем емес автобус.

**Ауыларалық автобус** - ауыл арасында жолаушылар тасымалдауға арналған, әдетте сыйымдылығы шағын бір ғана жетекші белдігі бар автобус.

**Класы өте үлкен автобус** - ұзындығы 16,5 метрден 24 метрге дейін, әдетте екі бөліктен жалғастырып құрастырып жасалған автобус.

**Класы өте кіші автобус** - ұзындығы 5,0 метр және одан да қысқа автобус.

**Саяхаттық автобус** - жолаушылардың сыртқы көріністерді көруіне ыңғайлы, микрофонмен және басқа да экскурсия жүргізушіге қажетті жабдықтармен жабдықталған автобус.

**Экспресс-автобус** - белгіленген бағыты бар, жолдағы аялдамаларға негізінен тоқтамайтын, тікелей екі соңғы шеткі аялдамаға қатынайтын автобус.

## Қосымша мәліметтер

* Автобустар желісі Мұрағатталған 10 қыркүйектің 2011 жылы.
* Облыс автобустарының маршруты Мұрағатталған 4 маусымның 2011 жылы.

## Дереккөздер
# Шығыс Сібір теңізі

|  |
| --- |
|  Шығыс Сібір теңізі  |
|  |
| Сипаттамасы |
| Ауданы | 944 600 км² |
| Көлемі | 60 700 км³ |
| Тереңдігі | 915 м |
| Орташа тереңдігі | 66 м |
| Орналасуы |
| 72° с. е. 164° ш. б.﻿ / ﻿72° с. е. 164° ш. б.﻿ / 72; 164    |
| Шығыс Сібір теңізі |
|  **Шығыс Сібір теңізі** Ортаққорда |

**Шығыс Сібір теңізі** – Солтүстік Мұзды мұхиттың Азия жағалауындағы шеткі айдыны. Жаңа Сібір аралы мен Врангель аралының аралығында. Батысында Лаптевтер теңізімен, Д.Лаптев, Этерикан, Санников бұғаздарымен, шығысында Чукча теңізімен, Лонг бұғазы және Врангель аралынан солтүстіктегі өңірмен жалғасады.

* Ауданы 913 мың км2
* суының көлемі 42 мың км3
* Орташа тереңдегі 45 м
* ең терең жері 915 м

Жағалауы аз тілімделген.
Шығанақтары:

* Чаун кірмесі
* Колыма шығанағы
* Омуляха
* Хрома кірмелері

Теңізде бірнеше аралдар тобы орналасқан (Аюлы, Айон және Шалауров аралдары). Кейбір аралдардың дені қазынды мұз және құмнан тұруына байланысты шайылуға тез ұшырайды.

Шығыс Сібір теңізіне құятын өзендері:

* Колыма
* Алазея
* Индигирка
* Хрома

Теңіз жағалауының батыс бөлігі (Жаңа Сібір аралдарынан Колыма өзеніне дейін) ойпаңды, шығысы (Колыма өзенінен Лонг бұғазына дейін) таулы келеді. Шығыс Сібір теңізі қайраң үстінде орналасқан. Теңіз түбінің 72%-ы 50 мекеттілік тереңдіктен аспайды, солтүстік-шығыс шағын бөлігінде ғана 150 м-ге дейін барады. Ең үлкен тереңдік – 915 м, құрлықтық беткейге сәйкес келеді.

* Климаты арктикалық.
* Температурасы
	+ жазда 0 – 4°С
	+ қыста –28 – 30°С
	+ Суының температурасы өзен атырауларында 4 – 8°С
	+ Ашық теңіз 0 және –1°С
	+ Қыста мұз астындағы су тұздылығына байланысты –1,2 – 1,8°С,
	+ тереңіректе –1,5°С.
* Жылдық жауын-шашын мөлшері 100 – 200 мыс.
* Тұздығы 5 – 30‰.

Толысуы жарты тәуліктік, деңгейінің ауытқу амплитудасы 5 – 7 см-ден 25 см-ге дейін. Жел әсерінен қалыптасатын толқулар кейбір аудандарда 2 м-ден асады. Қыста теңіз беті түгелімен мұз құрсанады. Жазда бат. жағалауының бірнеше ондаған км-ден бірнеше жүздеген км-ге дейінгі мұзы кетеді, ал шығыс бөлігіндегі қалқыма мұздар негізінен жағалауда жаз бойы сақталып, тек қолайлы жағдайда ғана солтке шамалы жылжиды. Жағалық аудандарда бағалы балықтар (муксун, чир, омуль) кездеседі. Сүт қоректілерден итбалық, морж, мұз үстінде ақ аю тіршілік етеді. Шығыс Сібір теңізі – Солтүстік теңіз жолының маңызды бөлігі. Басты порттары: Певек (Чаун кірмесі), Амбарчик (Колыма атырауында). 1648 ж. С.Дежнев, Ф.Попов, т.б. Колыма өзенінен шығысқа Беринг бұғазына және Андырь өзеніне дейін зерттеген. 18 ғасырда тұңғыш рет Шығыс Сібір теңізі нің жағалауы және аралдары жазбаша сипатталып, картасы құрастырылды.
# Жаманқала

|  |
| --- |
| Қала |
| Жаманқала |
| орыс. *Орск* |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ту | Логотипі |

 |
| Әкімшілігі |
| Ел |  РесейРесей |
| Федерация субъектiсі |
Орынбор облысы
 |
| Қалалық округ |
Жаманқала қаласы
 |
| Ішкі бөлінісі |
3 аудан
 |
| Қала басшысы |
Василий Козупица
 |
| Тарихы мен географиясы |
| Координаттары | 51°12′00″ с. е. 58°37′00″ ш. б.﻿ / ﻿51.20000° с. е. 58.61667° ш. б.﻿ / 51.20000; 58.61667    |
| Құрылған уақыты |
1735 жылы
 |
| Бұрынғы атаулары |
Орынбор (1735—1741)
 |
| Қала статусы |
1865 жылы
 |
| Жер аумағы |
621,3305 км²
 |
| Орталығының биiктігі |
200 м
 |
| Тұрғындары |
| Тұрғыны | 185 362 адам (2025) |
| Тығыздығы |
365 адам/км²
 |
| Сандық идентификаторлары |
| Телефон коды |
+7 3537
 |
| Пошта индексі |
462400
 |
| ОКАТО коды |
53 423
 |
| Басқалары |
| Марапаттары |  |
| orsk-adm.ru  (орыс.) |
| Жаманқала
Жаманқала |
| Жаманқала шекарасы

 |
|

**Жаманқала** (орыс. *Орск*) – Ресейдің Орынбор облысындағы қала. Ор өзенінің Жайық өзеніне құятын жерінде орналасқан. Қаланың орыс тіліндегі аты Ор өзеніне байланысты қойылған. 1735 жылы 15 тамызда сенаттың обер-секретары И.К. Кириллов бастаған экспедиция әскери бекініс ретінде сала бастады. 1865 ж. қала мәртебесіне ие болды. Ор бастапқыда патша үкіметінің қазақ даласындағы отаршылдық саясатының тірек пункті рөлін атқарды. Көшпелілерге қарсы озбырлық, әділетсіз әрекеттердің ұясы болғандықтан, қазақтар Орды «Жаманқала» деп атаған.

Климаты тым континентті. Түсті металл өңдеу («Южуралникель»), машина жасау, мұнай-химия («Нефтеоргсинтез»), тамақ, жеңіл өнеркәсіп орындары жұмыс істейді.

## Дереккөздер