# P5+1

**P5+1** (ағылш. *P5+1, E3+3*, сондай-ақ «**алтылық**» немесе «еуро үштік + 3» деп те аталады) — Иранның ядролық бағдарламасын әскери мақсатта пайдалануға жол бермеу үшін күш біріктірген алты ұлы державаның форумы. Бұл топқа АҚШ, Ресей, Қытай, Ұлыбритания, Франция — БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің бес тұрақты мүшесі және Германия кіреді. Иранның ядролық бағдарламасына қатысты мәселемен Атом қуаты халықаралық агенттігі (АҚХА) мен БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі сияқты халықаралық ұйымдар да айналысады.

## Тарихы

Германия, Ұлыбритания, Қытай, АҚШ, Франция, Ресей, Еуроодақ және Иранның сыртқы істер министрлері. Женева, 2013 жыл 24 қараша
2006 жылы Қытай, Ресей және АҚШ Иранның ядролық бағдарламасын шектеу жөніндегі келіссөздер жүргізіп жатқан Еуро үштік елдеріне қосылды.

АҚХА мен «алтылықтың» Иранмен жүргізген келіссөздері нәтижесіз аяқталғаннан кейін, БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі 2006 жылдан 2010 жылға дейін Иранға қарсы алты қарар қабылдады. Бұл қарарлар БҰҰ Жарғысына негізделіп, Иранға қарсы санкциялар енгізуді қарастырды. Қауіпсіздік Кеңесі Ираннан уран байыту және ауыр су реакторын салу сияқты қызметтерін тоқтатуды талап етті, алайда бұл талаптар орындалмады.

2013 жылдың 24 қарашасында Женевада Иран мен «5+1» тобы арасында иранның ядролық бағдарламасына қатысты аралық келісімге қол қойылды. Бұл келісімге сәйкес, Иран алты ай бойы өзінің ядролық бағдарламасын шектеуге және оған қатысты нысандарға АҚХА инспекторларының кіруіне мүмкіндік беруге міндеттелді. Оның есесіне Иранға қарсы санкциялар жеңілдетілетін болды. АҚШ-тың бұрынғы мемлекеттік хатшылары Генри Киссинджер мен Джордж Шульц, егер бұл алты айлық «тоқтату» Иранның әскери ядролық әлеуетке қарай қозғалысын уақытша кідірту ғана болмаса, онда алдағы келіссөздер барысында Иранның ядролық мүмкіндіктерін едәуір қысқарту және оның ядролық бағдарламасына қатаң бақылау орнату қажет екенін айтты. Бұл шаралар бағдарламаның әскери емес сипатта екеніне күмән тудырмауы үшін маңызды.

2015 жылдың 15 шілдесінде Иран мен «алтылық» елдері (АҚШ, Франция, Ұлыбритания, Германия, Қытай және Ресей) Иранның ядролық бағдарламасына қатысты келісімге қол жеткізді. Бұл келісімге сәйкес, Иранға қарсы санкциялар алынуы тиіс. Келісім бойынша Иран өз ядролық нысандарына АҚХА инспекторларын жіберуге міндетті, ал Батыс елдері Иранға қатысты санкцияларды біртіндеп алып тастайды. Келісімді барлық тараптар ратификациялап, БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі мақұлдауы керек.

Келісімнің негізгі тармақтары:

* Иранның байытылған уранының басым бөлігі елден тыс жерге шығарылатын болады.
* Ирандағы ядролық нысандардың ешқайсысы жойылмайды.
* Фордо отынды байыту зауыты уран байыту қуаты жоқ ядролық физика бойынша ғылыми-зерттеу орталығына айналады.
* АҚХА елдегі барлық ядролық нысандарға 20 жыл бойы кіру мүмкіндігіне ие болады. Бұл ұйымға Иранның ядролық бағдарламасының тек бейбіт мақсатта екеніне көз жеткізуге мүмкіндік береді.
* АҚШ, Еуропалық Одақ және БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі енгізген санкциялар Иранның ядролық бағдарламасы бойынша жан-жақты келісім жасалғаннан кейін жойылады. Бұл келісімге қол қою маусым айының соңына жоспарланған.
* «5+1» елдері тарапынан кейбір шектеу шаралары біраз уақытқа сақталады, бірақ кейін олар да жойылады.

## Бірлескен кешенді іс-қимыл жоспары

Бірлескен жан-жақты іс-қимыл жоспары (БЖІЖ) — Иран мен бір топ мемлекет арасында Иранның ядролық бағдарламасына қатысты 2015 жылғы 15 шілдеде қол қойылған саяси келісім. Бұл топқа БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің бес тұрақты мүшесі — АҚШ, Ресей, Қытай, Ұлыбритания және Франция, сондай-ақ Германия кіреді.

2018 жылдың 8 мамырында АҚШ президенті Дональд Трамп АҚШ-тың Иранның ядролық бағдарламасына қатысты келісімнен шығатынын мәлімдеді. АҚШ президенті Иранның ядролық қару жасауды жалғастырып жатқанына дәлелдер бар екенін айтып, бұл әрекеттер Бірлескен жан-жақты іс-қимыл жоспарын (БЖІЖ) бұзу деп бағалады. Сонымен қатар, ол Тегеранға қарсы санкциялардың қайта енгізілетінін жариялады.

## Дереккөздер