# АҚШ Сайлаушылар алқасы[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

1876 жылғы сайлауда Ратерфорд Хейстің дауыстарын қайта санағаннан кейін Луизиана штатының 8 сайлаушысының бірауыздан дауыс беруі туралы куәлік (бұл сайлаудың нәтижесі ерекше даулы болды)
**АҚШ-тағы сайлаушылар алқасы** (ағылш. *Electoral College*) АҚШ президенті мен вице-президентін сайлайды — АҚШ-ның федералды (бүкіл аумақты қамтитын) сайлауға сайланған жалғыз екі шенеунігі. Қазіргі уақытта сайлаушылар саны 538.

## Тарихі

Нью-Йорктың сайлау алқасының делегациясы Бенджамин Харрисонның президенттікке кандидатурасына дауыс берді. 1888 жылғы сайлауда Харрисон жалпыхалықтық дауыс беруде жеңіске жетпей сайланған бес президенттің бірі болды.
АҚШ мемлекеттілігінің қалыптасу кезеңінде әр түрлі штаттарда азаматтардың сайлау құқықтары туралы әртүрлі түсініктер болды: ең алдымен, бұл айырмашылықтар қара халықтың құқықтарына, сондай-ақ мүліктік, білім беру және отырықшы цензураға қатысты болды. Штаттардың тәуелсіздігі түбегейлі маңызды болды: шағын штаттар ірі штаттардың ерік-жігері аясында олардың пікірлері ешқандай рөл атқармайды деп қорықты. 1787 жылға қарай АҚШ-та күшті саяси партиялар, ұлттық БАҚ құралдары және жалпы жылдам байланыс жүйесі болған жоқ. Мұндай жағдайда тіпті үміткердің қайтыс болғаны туралы ақпаратты сайлаушыларға жедел жеткізу мүмкін болмады. АҚШ-тың негізін қалаушы әкелер ел халқының сауатсыздығына байланысты әр түрлі популисттер мен экстремисттер сайлаушылардың жанашырлығын ала алады деп болжады.

Ұсынылғандардың бірі президентті Конгресс мүшелері етіп сайлау жүйесі болды, бірақ үнем. жиналатын шағын топ сайлайтын президент осы топқа шамадан тыс тәуелді болуы мүмкін деген алаңдаушылық болды. Президент пен сенаттың жанама сайлауы енгізілді, өйткені көптеген негізін қалаушы әкелер тікелей сайлау кезінде, басқару органдарын тікелей халық сайлайтын кезде, дауыстардың көпшілігі ағартылған халыққа емес, бұқараға тиесілі болады, бұл ақыр соңында демократияға зиян тигізеді деп сенді. Сенаттың жанама сайлауы 1912 жылы жойылды (АҚШ Конституциясына он жетінші түзету), бірақ президентті сайлау колледжі сайлайды. Конституциялық Конвентінда президентті сайлау тәртібі қызу пікірталастың тақырыбына айналды: кем дегенде жеті түрлі ұсыныс жасалды және президентті сайлаушылармен сайлау процедурасы тікелей сайлаушылар мен өкілдер палатасының сайлаушылары арасындағыиссаға айналды.

1787 жылғы 6 қыркүйекте Конвент сайлау алқасын АҚШ президентін сайлау тәсілі ретінде бекітті, онда әр штаттың сайлаушылары өз дауыстарын сайлаушылардың еркіне пропорционалды түрде бөлудің орнына бір блокқа дауыс береді.Үлгі:Rp

Алғашқы президенттік сайлау науқанында тек төрт штатта сайлаушылар жалпыхалықтық сайланды, ал барлық басқа штаттарда сайлаушылар штаттың заң шығарушы органдарын сайлады. Бірнеше онжылдықтардан кейін ғана барлық штаттарда сайлаушылар жалпыхалықтық сайлана бастады.

## Алқа құрамы

2024 жылғы сайлаудағы штат бойынша сайлаушылар алқасының саны
Сайлаушыларды іріктеу әр штаттағы партиялық съездерде өтеді немесе оларды штаттық деңгейдегі партия басшылығы таңдайды. Әдетте сенаторлар мен конгрессмендер, танымал саясаткерлер немесе тиісті президенттікке үміткерге жақын адамдар сайлаушылар ретінде әрекет етеді. Осылайша, сайлау күніне қарай әр штатта демократиялық және республикалық партиялар ұсынған екі сайлау тізімі бар. Кейбір штаттарда сайлау атаулары бюллетеньдерге енгізіледі, ал басқаларында жоқ. Дауыс беруді қорытындылағаннан кейін губернатор партия ұсынған сайлаушылар тізімін бекітеді, оның үміткері сол штатта сайлауда жеңіске жетті. Егер штаттағы дауыстардың көпшілігін тәуелсіз үміткер алған болса, онда сайлаушыларды тағайындау рәсімі штат заңнама бойынша өтеді. Сайлаушылар президентті сайлайды. Ресми түрде олар сайлаушылардың еркіне сәйкес дауыс беруі керек, бірақ мұндай талаппен федералды заң жоқ, тек көпшіліктің еркіне сәйкес емес дауыс бергені үшін айыппұл бар; штат заңы бойынша ең жоғары айыппұл — 1 мың доллар. Сонымен қатар, барлық дерлік штаттарда сайлаушылар оларды тағайындаған партияның алдында жауап береді. Әзірге сайлаушылардың ешқайсысы басқа үміткерге дауыс бергені үшін сотқа тартылған жоқ.

Әр штаттан сайлаушылар саны оның Конгресс өкілдерінің санына тең (екі сенатор және штат аумағындағы сайлау округтерінің санына тең өкілдер палатасының мүшелері). Федералдық Колумбия округі, яғни елдің астанасы — Вашингтон, конгреске қатыспайды, бірақ президенттік сайлауда штат болса, қанша сайлаушы болса, сонша сайлаушы бар, бірақ ең аз қоныстанған штаттан аспайды (АҚШ Конституциясына Жиырма үшінші түзету). Ең аз қоныстанған штат Вайоминг үш сайлаушыдан тұрады, Колумбия округі де солай. Сайлаушылардың ең көп саны (54 адам) ең көп қоныстанған штат — Калифорния (конгрессте өкілдер палатасының 52 мүшесі және 2 сенатор ұсынған), ал ең азы Аляска, Вермонт, Делавэр, Вайоминг, Оңтүстік Дакота және Солтүстік Дакота (әрқайсысы үш. Техас штаты 40 сайлаушыны білдіреді, Флорида — 30, Нью-Йорк — 28.

Әр штат өзіне берілген дауыстарды қалай бөлу керектігін өзі шешеді. Көптеген штаттарда барлық сайлаушылардың дауыстары автоматты түрде мемлекеттік сайлаушылардың қарапайым көпшілік дауысын алатын үміткерді алады. Ерекшелік — Мэн (4 сайлаушы) және Небраска (5) штаттары, олардың заңдары басқа тәртіпті қарастырады. Мұндай дауыстардың бөлінуі алғаш рет 2008 жылғы Небраска сайлауында орын алды, онда 4 сайлау дауысы (екі сайлау округі бойынша 2 және жалпы штат бойынша 2) Джон Маккейнге, ал Небрасканың 1 сайлау округінен 1 сайлау дауысы Барак Обамаға берілді. Мэндегі дауыстардың бөлінуі алғаш рет 2016 жылғы сайлауда Хиллари Клинтонға 3 сайлау дауысы және Дональд Трампқа 1 дауыс берілген кезде орын алды.

Амар жоспары бар (ағылш. *Amar Plan*), оған сәйкес келісімге қосылған мемлекеттер өз сайлаушыларын өз штатында емес, бүкіл елде көпшілік дауыс алатын үміткерге дауыс беруге міндеттейді. Мұндай Штаттардың сайлаушыларының жалпы саны жеңіске жету үшін қажетті минимумнан (270 дауыс) асып кеткеннен кейін, аз дауыс жинаған үміткердың теориялық жеңіске жету мүмкіндігі алынып тасталады. Бұл сайлаушылар өз келісімін сақтаған жағдайда бүкілхалықтық тікелей сайлауды іс жүзінде енгізуге әкелуі керек. Келісімге бірінші болып Мэриленд (2007), Нью-Джерси (2008), Иллинойс (2008), Гавайи (2008), Вашингтон (2009), Массачусетс (2010), Колумбия округі (2010), Вермонт (2011), Калифорния (2011), Род-Айленд (2013) және Нью-Йорк (2014) штаттары, 2014 жылға қарай қажетті 270 дауыстың 165-і болды. 2019 жылдың соңына қарай Коннектикут (2018), Колорадо (2019), Делавэр (2019), Нью-Мексико (2019) және Орегон (2019) штаттары қосылды, нәтижесінде NPVIC (National Popular Vote Interstate Compact, ұлттық жалпыхалықтық дауыс беруге қосылу туралы заң қабылдаған) 196 жылдан бастап штаттар қажетті 270 сайлаушылар.

Штаттар, қосылу туралы заң қабылдады
ұлттық жалпыхалықтық дауыс беруге
(National Popular Vote Interstate Compact, NPVIC)| No. | Штаты | Сайлаушылар саны | Қабылдау күні |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | Мэриленд | 10 | 02007-04-Үлгі:0expr 10 сәуірдің 2007 |
| 2 | Нью-Джерси | 14 | 02008-01-Үлгі:0expr 13 қаңтардың 2008 |
| 3 | Иллинойс | 19 | 02008-04-Үлгі:0expr 07 сәуірдің 2008 |
| 4 | Гавайи | 4 | 02008-05-Үлгі:0expr 01 мамырдың 2008 |
| 5 | Вашингтон | 12 | 02009-04-Үлгі:0expr 28 сәуірдің 2009 |
| 6 | Массачусетс | 11 | 02010-08-Үлгі:0expr 04 тамыздың 2010 |
| 7 | Колумбия округі | 3 | 02010-12-Үлгі:0expr 07 желтоқсанның 2010 |
| 8 | Вермонт | 3 | 02011-04-Үлгі:0expr 22 сәуірдің 2011 |
| 9 | Калифорния | 54 | 02011-08-Үлгі:0expr 8 тамыздың 2011 |
| 10 | Род-Айленд | 4 | 02013-07-Үлгі:0expr 12 шілденің 2013 |
| 11 | Нью-Йорк | 28 | 02014-04-Үлгі:0expr 15 сәуірдің 2014 |
| 12 | Коннектикут | 7 | 02018-05-Үлгі:0expr 24 мамырдың 2018 |
| 13 | Колорадо | 10 | 02019-03-Үлгі:0expr 15 наурыздың 2019 |
| 14 | Делавэр | 3 | 02019-03-Үлгі:0expr 28 наурыздың 2019 |
| 15 | Нью-Мексико | 5 | 02019-04-Үлгі:0expr 03 сәуірдің 2019 |
| 16 | Орегон | 8 | 02019-06-Үлгі:0expr 12 маусымның 2019 |
| **Барлығы** | **195(қажетті 270-тен 72,2%)* |

Осылайша, дәстүрлі түрде республикашыларды қолдайтын мемлекеттердің ешқайсысы жобаға қосылмады.

Флорида (30 сайлаушы): екі бастаманы 2019 жылғы (төменгі және жоғарғы палатасы) белгісіз мерзімге кейінге қалдырылуы.

Пенсильвания (19 сайлаушы): бастама 2019 жылға әзірленеді және жоғарғы палатада.

Огайо (17 сайлаушы): 2019 жылғы бастама әзірленді, бірақ төменгі палатаның дауыс беруіне ұсынылмады.

Джорджия (16 сайлаушы): бастама 2019 жылға әзірленеді және жоғарғы палатада.

Солтүстік Каролина (15 сайлаушы): бастама 2019 жылға әзірленеді және жоғарғы палатада.

## Күрделі жағдайларды шешу және «үшінші күштер»

Сайлаушылардың абсолютті көпшілік дауысына ие болған үміткер жеңеді (яғни 50%-дан астам). Егер үміткерлердің ешқайсысы бұл көпшілікті алмаған жағдайда, президентті ең көп дауыс алған үш үміткерлерден аспайтын Өкілдер Палатасы сайлайды (осылайша 1800 жылы Аарон Баррмен тең дауыс жинаған Томас Джефферсон және Джон К. Адамс сайланды, онда үміткерлердің ешқайсысы абсолютті көпшілікке ие болмады 1824 жылы. Адамс Эндрю Джексонға қарағанда сайлаушылар мен сайлаушылардың дауыстарын аз жинады). АҚШ конституциясына 12-түзетуде бұл нәтижеге әкелмейтін жағдайда рәсім бар.

Іс жүзінде, XIX ғасырдың ортасынан бастап іс жүзінде екі партиялық жүйеде барлық дерлік (және 1968 және 1972 жылдардан кейін) сайлаушылардың дауыстары екі негізгі партиядан — Демократиялық және Республикалық партиядан екі үміткер алады. Жалғыз қарсыласынан гөрі көп дауыс жинаған үміткер жеңеді.

ХХ ғасырдың басынан бастап аз әсер ететін және негізінен қысқа өмір сүретін «үшінші» партиялар мен күштер кем дегенде салыстырмалы түрде айтарлықтай нәтижелерге қол жеткізді (сайлаушылардың 5% немесе одан да көп): 88 сайлаушы және екінші орын 1912 (Прогрессивті партия), 46 сайлаушы 1968 (Тәуелсіз партия), 13 сайлаушы 1924 (Прогрессивті партия), сондай-ақ 1 сайлаушы өз штатындағы сайлаушылардың еркіне қарсы 1972 (Либертариандық партия), дегенмен «үшінші үміткер» да айтарлықтай дауыс жинады 1992 (19%) және 1996 (8%).

## Дауыс беру

6 қаңтарда АҚШ Капитолийіне шабуыл кезінде Конгресс қызметкерлері өкілдер палатасынан шығарғаннан кейін 2020 жылғы АҚШ сайлауының нәтижелерін растайтын сайлаушылар алқасының есептен шығару куәліктерінің жәшіктері
Сайлаушылардың дауыс беру күні жалпыхалықтық дауыс беру күнінен кейінгі 41-күні келеді. Жалпыхалықтық дауыс беру әр төртінші жылдың қараша айының бірінші дүйсенбісінен кейінгі сейсенбіде өтеді. Алқада вице-президенттің кандидатурасы бойынша жеке дауыс беріледі, ол бүкілхалықтық дауыс беруде сол партияның президенттік кандидатурасымен бірыңғай тармақ ретінде бюллетеньге енгізіледі. Алқа бірлескен отырыс органы болып табылмайды: сол күні әр штаттың сайлаушылары өз мемлекетінің астанасында жиналып, дауыс береді (әр штатта, сайлаушылар пропорционалды түрде тағайындалатындардан басқа, бұл дауыс бірауыздан), содан кейін олардың дауыстары жинақталады.

Штаттар өз сайлаушыларын басқаруға құқылы, ал 24 штатта бұл штаттардан сайлаушылардың дұрыс емес дауыс беруі заңмен жазаланады. Мұндай сайлаушылар сенімсіз немесе жосықсыз деп аталады.

### Сенімсіз сайлаушылар

2017 жылғы жағдай бойынша 58 президенттік сайлаудың 22-сінде сайлаушылардың 164 «жосықсыз» болды, бірақ олар ешбір жағдайда нәтижені өзгерткен жоқ.

* 1796 жылы Пенсильвания сайлаушысы Сэмюэль Майлз федералистік президенттікке үміткер Джон Адамсқа дауыс беруі керек еді, бірақ Демократиялық-Республикалық партияның үміткері Томас Джефферсонға дауыс берді. Вице-президентке қатысты екінші дауысын ол уәде еткендей Томас Пинкниге берді.
* 1808 жылғы сайлауда Нью-Йорк алты сайлаушысы демократиялық республикашыл Джеймс Мэдисонға президент және Джордж Клинтонға вице-президент ретінде дауыс беруге уәде берді. Оның орнына үшеуі Клинтон президент пен Мэдисон вице-президентке, ал қалған үшеуі Джеймс Монроға вице — президент ретінде дауыс берді.
* 1812 жылғы сайлауда үш сайлаушы федералистік вице-президенттікке үміткер Джаред Ингерсоллға дауыс беруге уәде берді, бірақ демократиялық республикашыл Элбридж Герриге дауыс берді. Огайо бір сайлаушысы дауыс берген жоқ.
* 1820 жылғы сайлауда Уильям Пламер Джеймс Монроға дауыс беруге уәде берді, бірақ Джон Квинси Адамсқа дауыс берді, ол сонымен бірге демократиялық республикашыл болды, бірақ 1820 жылғы сайлауға үміткер болмады. Монро тағы үш дауысын жоғалтты, өйткені үш сайлаушы дауыс бермес бұрын қайтыс болды және олардың орнына келмеді.
* 1828 жылғы сайлауда жылы Джорджия жеті (тоғыздан) сайлаушысы демократиялық вице-президенттікке үміткер Джон К. Калхунға дауыс беруден бас тартты. Жетеуі де вице-президент ретінде Уильям Смитке дауыс берді.
* 1832 жылғы сайлауда 32 сайлаушының «жосықсыз» болып шықты. Екі таңдаушының-республиканца бірі Мэриленд штаты бас тартты дауыс президенттігіне үміткер Генри Клей. Барлығы 30 сайлаушылардың-демократтар атынан Пенсильвания штатының бас тартты қолдауға демократиялық үміткер вице-президенті Мартин Ван Бюренді қолдаудан бас тартты, Уильям Уилкинске дауыс беру арқылы.
* 1836 жылғы сайлауда 23 демократиялық сайлаушы Ричард Джонсонға дауыс беруден бас тартты, ол афроамерикалық әйелді өзінің заңды әйелі деп санады. Джонсонды Сенат вице-президент етіп сайлады.
* 1860 жылғы сайлауда Нью-Джерси төрт демократиялық сайлаушысы Стивен Дугласқа емес, Республикашыл Авраам Линкольнге дауыс берді.
* 1872 жылғы сайлауда демократиялық президенттікке үміткер Хорас Грили сайлаушылар мен сайлаушылар арасында қайтыс болды. 63 республикалық сайлаушысы төрт президенттікке және сегіз вице-президенттікке үміткерлерге дауыс беруге мәжбүр болды. Үшеуі марқұмға дауыс берді немесе бос бюллетеньдер берді.
* 1892 жылғы сайлауда алты сайлаушы (Орегон, Калифорния, Огайо және Солтүстік Дакота) басқа үміткерлерге дауыс берді.
* 1896 жылғы сайлауда Халықтық партияның төрт сайлаушысы өз партиясы ұсынған президенттікке үміткер пен демократиялық партияның вице-президентіне дауыс берді.
* 1912 жылғы сайлауда республикалық вице-президенттікке үміткер Джеймс С. Шерман сайлауға бір апта қалғанда қайтыс болды, өйткені республикашылдардың сегіз сайлаушысының дауысы Николас Батлерге берілді. Бұл сайлау нәтижесіне әсер еткен жоқ: демократиялық үміткерлер жеңіске жетті.
* Бір сайлаушы 1948, 1956, 1960 және 1968 жылдары «жосықсыз» болып шықты.
* 1972 жылғы сайлауда Вирджиния сайлаушылары Ричард Никсон мен Спиро Агнюге дауыс беру үшін Республикалық партия тағайындаған Роджер Макбрайд Либертариандық үміткерлер Джон Хосперс пен Тони Натанға дауыс берді. Макбрайдтың Натанға берген дауысы АҚШ тарихындағы әйелге арналған алғашқы сайлау дауысы болды.
* 1976 жылғы сайлауда Республикалық партия тағайындаған Вашингтон сайлаушысы Майк Падден Рональд Рейганға (республикашылдардың бірыңғай үміткері Джеральд Форд болды) және Боб Доулға (жоспарланғандай республикалық вице-президенттікке үміткер) дауыс берді.
* 1988 жылғы сайлауда Демократиялық партия тағайындаған Батыс Вирджиния сайлаушысы Маргаретт Лич сайлау жүйесіне наразылық ретінде Бентсенге президент және Дукакиске вице-президент ретінде дауыс берді. Оған Дукакиске президенттікке, ал Бентсенге вице — президенттікке дауыс беру тапсырылды.
* 2000 жылғы сайлауда Демократиялық партия тағайындаған Колумбия округінің сайлаушысы Барбара Летт-Симмонс Конгресстегі округтің жеткіліксіз өкілдігіне наразылық білдіріп, бос бюллетеньді тапсырды және осылайша Альберт Гор (президенттікке үміткер) мен Джо Либерманға (вице-президенттікке үміткер) дауыс беруден бас тартты.
* Сайлау 2004 жылғы бір таңдаушы жылғы Миннесота (оның аты-жөні анықталған жоқ, өйткені дауыс беру жасырын болды), тағайындалған Демократиялық партия үшін дауыс берді Джон Эдвардс президенттігіне (жазған бюллетеньде «John Edwards») және оған, сонымен қатар, вице-президенттер, қарамастан сайлаушылар штатының таңдады Джон Керри президент және Джон Эдвардс вице-президенті. Жоқ, бұл кездейсоқ қате таңдаушының.
* 2016 жылы бірден жеті сайлаушы штат халқының пікіріне қарсы дауыс берді, бірақ олардың наразылығы сайлау қорытындыларының өзгеруіне әкелмеді.

2016 жылы Вашингтон штатының төрт сенімсіз сайлаушысы (олар 2016 жылғы президенттік сайлаудың қорытындысы бойынша сайлаушылардың еркіне қарсы дауыс берді) әрқайсысына 1 мың доллар айыппұл салды. 2020 жылдың 6 шілдесінде АҚШ Жоғарғы соты штат билігі сенімсіз сайлаушыларды жазалауы мүмкін деп бірауыздан шешім қабылдады.

## Сайлаушылар алқасы төңірегіндегі пікірталас

Қазіргі американдық қоғамда сайлау колледжінің жүйесі оның әділдігі мен қазіргі заманы тұрғысынан бірнеше рет талқыланады, оны реформалау немесе жою туралы мәселе көтеріледі. «Қолдайтын» және «қарсы» дәлелдер бірнеше рет алға тартылды.

### «Қолдайтын» дәлелдер

#### Федерализм

Сайлау колледжін сақтауды жақтаушылар өздерінің барлық қисынсыз көріністерімен сайлаушылар жүйесі федерализм принциптерін мемлекеттік құрылымда көрсетеді деп сендіреді: әрбір субъект (штат) үміткерлердің жалпы санынан «өз» президентін біржақты түрде анықтайды.

Бұл механизм унитарлық мемлекеттегі тікелей сайлау мен конфедерациядағы (мемлекеттердің тең құқықты одағы) басшылық лауазымдарды сайлау арасындағы аралық болып табылады. Шартты түрде айтқанда, егер сіз жалпы президентпен конфедерацияны елестетсеңіз, онда әр мемлекет осы президенттің сайлауында 1 дауысқа ие болса, онда сол сайлау жүйесі пайда болады (әр мемлекеттен тек 1 сайлаушымен). Осыған ұқсас принцип бойынша американдық Конгресс Конфедерациясы бастапқыда сайланды және жұмыс істеді: әр түрлі штаттардан келген делегаттардың саны әр түрлі болғанымен, олардың дауыстары делегаттарға емес, белгілі бір штатты білдіретін топтарға есептелді, осылайша әр штатта бір дауыс болды.

Алқадағы сайлаушылардың саны әр штаттың халық санына байланысты, сондықтан әр штаттан сайлаушылардың саны бір емес, әр түрлі штаттар халқының пропорцияларын шамамен қайта құруға мүмкіндік беретін санға тең. Сол қағида бойынша 1789 жылы Конгресс Конфедерациясын алмастырған АҚШ Конгресінің төменгі палатасы да сайланады.

#### Жеңіс үшін кең халықтық қолдау қажет

Сайлауда жеңіске жетуді ұйымдастыру ірі қалалардағы элиталық шоғырлану орындарын ғана емес, көптеген штаттардың мүдделерін тартуды талап етеді. Тек бірнеше штат қолдайтын үміткердің жеңісі алынып тасталды (немесе екіталай). Астаналар мен кейбір негізгі аймақтардың басым болуы көптеген ірі мемлекеттер мен империялардың жойылуына себеп болды.

Керісінше мысалдар бар, мысалы, Авраам Линкольн 1860 жылы жеңіске жетті, барлық оңтүстік штаттарда жеңіліп, олардың АҚШ-тан шығуына және жаңа одақтың құрылуына әкелді, оның негізі бұрынғы, конфедеративті, штаттардың өзара әрекеттесу принциптері, яғни революциялық соғыстан кейінгі алғашқы жылдары болған. Сол уақытта Авраам Линкольн, керісінше, пайдаланды болмауына сенаторлардың жоғарғы палатада (онда штаттары ұсынылды тең дауыс саны) және Конгресс арқылы бұрын оңтүстік тұрғындары бұғаттаған бірқатар заңдар өткізді. Осылайша, егер конгрессте екі палаталы құрылымының арқасында мемлекеттердің мүдделерінің тепе-теңдігі болса, онда сайлау колледжінде мұндай теңгерім мүлдем жоқ деп айтуға болады.

#### Азшылық құқықтары

«Жеңген бәрін алады» қағидасы үміткерді оған шешуші қолдау көрсете алатын азшылықтардың мүдделеріне ерекше назар аударуға мәжбүр етеді деп айтылады.

#### Төтенше жағдайлар

Сайлаушылар алқасы автоматты жүйе емес; ол адамдардан тұрады және олар әдетте заңның стандартты нұсқауы бойынша дауыс берсе де, олар қиын жағдайларда шешім қабылдауға құқылы. Мысалы, егер сайланған президент сайлаушылар алқасының дауыс беруіне дейін қайтыс болса, ол сол партиядан басқа адамды сайлай алады. Тікелей сайлауда мұндай мүмкіндік жоқ және басқа сайлау қажет.

1872 жылғы сайлауда демократиялық президенттікке үміткер Хорас Грили сайлаушылар алқасында дауыс бергенге дейін қайтыс болды. Бұл қиындық тудырмады, өйткені ол жеңіліске ұшыраған кандидат болды. Сайлаушы республикашылар жеңіске жеткен Улисс Грантқа дауыс берді, ал демократтар дауыстарды партияның әр түрлі қайраткерлері арасында символдық түрде бөлді (кейбір мәліметтер бойынша, үшеуі марқұмға дауыс берді).

1912 жылғы сайлауда жалпыхалықтық дауыс беруден бір апта бұрын Уильям Тафттың вице-президенттікке үміткер (және қазіргі вице-президент) Джеймс Шерман қайтыс болды; оның есімі бюллетеньде қалды. Тафт сайлауда да жеңіліп, сайланды демократ Вудроу Уилсон.

#### Жалғандыққа қарсы күрес

Жүйенің арқасында бір штаттағы дауыстардың жаппай «толтыру» тек сол штаттағы сайлаушылардың таралуына әсер етуі мүмкін және ең мұқият тергеуге оңай қол жетімді. Дауыстарды қайта санау федералды деңгейде емес, тек штаттар бойынша жүреді. Сонымен қатар, әр штат жалпыхалықтық дауыс берудің сайлаушылардың дауыс беруіне қалай әсер ететінін өзі шешуге құқылы болғандықтан, бұрмалау мәселесі осындай әсер ету туралы шешім қабылдау жүйесінің ішкі мәселесі болып табылады.

#### Сайлаушылардың пікірі олардың сайлауға қатысуынан маңыздырақ

Кейбір штаттардағы сайлаушылардың аз қатысуы, ал басқаларында жоғары дауыс беру дауыстардың бөлінуіне әсер етпейді, өйткені сайлаушылар саны сайлаушылар санына немесе олардың келуіне емес, халық санына байланысты. Осылайша, қатысуы төмен штат тұрғындарының жалпы пікірі толығымен ескерілетін болады. Бұл жағдайда саяси пассивті мемлекеттердің пайда болуы алынып тасталады, пассивтілікті өз штатындағы сайлау нәтижесіне әсер ете алмайтын саяси азшылықты білдіретін жеке азаматтар ғана көрсете алады.

### «Қарсы» дәлелдер

#### Жалпыхалықтық дауыс берудің жеңімпазы Алқада дауыс беруден ұтылуы мүмкін

Жалпыхалықтық дауыс берудің жеңімпазы ретінде сайлаушылардың дауысы аз болуы мүмкін
Төрт рет (Өкілдер палатасы сайлаған Джон Куинси Адамстың айтқанын есептемегенде) президент қарсыласынан гөрі аз дауыс жинаған (бірақ сайлаушылар емес) үміткері сайлады: Ратерфорд Хейз 1876 жылы, Бенджамин Гаррисон 1888 жылы, кіші Джордж Буш 2000 жылы және Дональд Трамп 2016 жылы.

Осы сайлаулардың барлығынан кейін жүйенің сыншылары халықтың көпшілігінің пікірі ескерілмейді деп сендірді. 1876 және 2000 жылдардағы сайлау жалған айыптаулармен бірге жүрді (өзара) және негізгі «құбылмалы штаттардағы» жеңіске өте аз дауыспен қол жеткізілді.

#### Салыстырмалы көпшілік жүйені қолдану

Жеке штатта жеңімпаз болу үшін салыстырмалы көпшілікті алу жеткілікті, бірақ абсолютті емес. Бұл факт дауыстардың саны бойынша жеңіске жеткен, бірақ сайлауда жеңілгендер, үміткерлер жалпыхалықтық дауыс беруде жеңіске жетті деген дәлелді жоққа шығарады, іс жүзінде олар көптеген жағдайларда абсолютті көпшілік дауысқа ие болмады (соның ішінде 2000 жылғы сайлауға қатысты). Сонымен қатар, екі айналымға тікелей дауыс беру жағдайында олардың нәтижесі қандай болатыны белгісіз, өйткені салыстырмалы көпшілік жүйенің өзі сайлаушыларды екі басым партияның үміткерлеріне дауыс беруге итермелейді, өйткені дауыс жоғалуы мүмкін деп қорқады, олар басқа партиялардың үміткерлеріне дауыс беріңіз. Нәтижесінде, көптеген сайлаушылар шынымен артықшылыққа ие болған үміткерлерге емес, екі негізгі партияның үміткерлерінің «ең жамандарының ішіндегі ең жақсысы» деп санайтын адамға дауыс береді, өйткені тек осы үміткерлер екінші айналымсыз жеңіске жетуге мүмкіндік алады. Мұндай жүйемен, егер сайлау абсолютті көпшілік жүйесі бойынша өткізілсе, басқа үміткер екінші айналымда сайлаушылардың қолдауына ие болуы мүмкін екенін ескерсек те, жекелеген штаттағы жеңісті минималды басымдықпен жеңуге болады. Мысалы, 2016 жылы өткен сайлауда бірде-бір үміткер абсолютті көпшілік дауысқа ие болмаған бірнеше штат болды (50%-дан жоғары): Невада (6), Аризона (11), Юта (6), Колорадо (9), Нью-Мексико (5), Миннесота (10), Висконсин (10), Флорида (29), Вирджиния (13), Пенсильвания (20), Нью-Гэмпшир (4), Мэн (4), Мичиган (16), барлығы 146 сайлаушы бар, бұл жеңіске жету үшін қажет 270 сайлаушы дауысымен өте маңызды.

Өкілдер палатасы мен Сенатқа сайлау да осындай ерекшелікке ие.

Салыстырмалы көпшілік жүйені абсолютті көпшілік жүйемен ауыстыру (екі айналымда дауыс беру, рейтингтік дауыс беру) жалпы сайлау жүйесі үшін бірде-бір дәлелді жоймас еді.

#### «Құбылмалы штаттардың» рөлі (swing states)

Сайлау-2004 дейін үміткерлердің сапарларын (сол жақтағы карта) және қаржылық инвестицияларды (оң жақтағы карта) бөлу. Екеуінің де максимумы бірдей белгілі бір «құбылмалы штаттарда» болады
Сайлау нәтижелерінде республикалық немесе демократиялық сайлаушылардың тұрақты басымдығы жоқ мемлекеттер ерекше рөл атқарады. Нәтижесінде, мұндай тұрақты көпшілігі бар штат сайлаушыларының едәуір бөлігі әдейі жеңіліске ұшырайды. Мысалы, Нью-Йорк штатында көпшілігі ондаған жылдар бойы демократиялық сайлаушыларды үнемі жіберіп келеді. Осылайша, Нью-Йорктегі республикалық дауыстар жоғалып кетті. Мұны түсініп, республикалық үміткердің кейбір жақтастары көбінесе сайлауға уақыт жұмсамайды немесе дауыс бермейді. Дәстүрлі республикалық Штаттардағы (мысалы, Техас) кейбір демократтар да осылай жасайды. Мұндай анықталған штаттарда әдейі ұтылған тарап іс жүзінде үгіт жүргізбейді және ол жерде ақша жұмсамайды. Мәселен, мысалы, кіші Джордж Буш 2004 жылғы сайлау науқаны кезінде бес рет кішкентай «құбылмалы штатқа» барды және Нью-Йоркте бірде-бір рет болды, онда ол тіпті бір-екі миллион сайлаушыны өз пайдасына үгіт-насихат жүргізе алды.

Мэриленд штатының сенаторы, сайлау колледжін реформалауды жақтайтын конституциялық құқық жөніндегі маман Джейми Раскиннің көзқарасы бойынша әр түрлі штаттардың сайлаушылары тең емес жағдайда:

> Әр дауыстың салмағы бірдей, бірақ Калифорния, Техас немесе Нью-Йорк сияқты ірі штаттардағы дауысқа қарағанда Делавэр немесе Солтүстік Дакота тұрғынының дауысы математикалық тұрғыдан әлдеқайда көп (сайлаушылар санының штаттан сайлаушылар санына қатынасымен өлшенеді) сайлаушылар алқасының оғаш арифметикасында емес. Алайда, егер сайлаушылар штаттан кім сайлаушы болып тағайындалатынына қандай ықтималдықпен әсер етуі мүмкін екенін салыстыратын болсақ, шарттар өзгереді және сәйкессіздіктер одан да әсерлі болады. Мысалы, 2004 жылы сайлау Нью-Мексико штатында 365 дауыспен және Юта штатында 312 043 дауыспен аяқталды, яғни Нью-Мексикодағы сайлаушының сайлаушыларды тағайындауға Ютадағы сайлаушыдан жүздеген есе көп әсер ету мүмкіндігі болды.
>
>

Бұл құбылыс көп мандатты мажоритарлық сайлау жүйесі үшін қолданылатын «жеңген бәрін алады» қағидасының нәтижесінде пайда болады. Абсолютті көпшілік жүйесіндегі мыңнан аз дауыстың артықшылығы сөзсіз сайлаудың екінші кезеңіне әкеледі. Бірақ салыстырмалы көпшілік жүйеде және сайлау алқасының мүшелерін сайлаудағы көпшілік көп мандатты округ бүкіл штатқа теңестірілген жағдайда (конгрессмендердің сайлауынан айырмашылығы, мысалы, бір мандатты округтер бойынша), сайлаудың нәтижесін ең ірі тұрақты штаттар емес, «құбылмалы штаттар» (ағылш. *swing states*) анықтайды.

#### Сенімсіз сайлаушылардың рөлі

Әрбір таңдаушы өзі қажет деп санайтын адамның атын жазады. Атап айтқанда, ол өз сөзін бұзып, уәде еткен сөзін жазбауы немесе дауыс беруден бас тартуы мүмкін. Мұндай сайлаушыларды сенімсіз сайлаушылар деп атайды. Сонымен қатар, *сенімсіз* сайлаушы болу мүмкіндігі ешқашан дауыс беру нәтижесінің өзгеруіне әкелмеді, яғни дауыстарды автоматты түрде қайта санаудың орнына алқаны шақырудың өзі қажетсіз болып шықты, бұл өз кезегінде алдын-ала болжау мүмкін болмады.

#### Халық саны және сайлаушылар алқасы

Сайлаушылар саны конгресстегі өкілдер санына тең, ал конгресс — басқаша жұмыс істей алмайтын нақты адамдармен заң шығарушы орган. Сайлау алқасы — ресми орган, онсыз президент сайлауындағы әр штаттың салмағы, егер абсолютті халық бойынша дауыстарды автоматты түрде есепке алу болса, яғни сайлаушыларды қайта есептемей және алқа шақырусыз дәлірек ескерілуі мүмкін. Алайда, бұл жерде алқа шақыру дәстүріне құрмет бар және халық санағы абсолютті дәлдікті қамтамасыз ету үшін жиі жүргізілмейтінін түсінеді. Сонымен қатар, сайлаушылар санын есептеу кезінде дөңгелектеу нәтижесінде пайда болатын қателік АҚШ тарихында бірде-бір рет дауыс беру жеңімпазын анықтауда шешуші рөл атқарған жоқ.

## Тағы қараңыз

* Құбылмалы штат

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа санаты бар: Presidential elections in the United States |

## Тағы қараңыз

* Құбылмалы штат