Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Синус

**Синус** (латынша sіnus — дөңестік, иілу) — тригонометриялық функциялардың бірі; белгіленуі: sіn. Тік бұрышты үшбұрыштың сүйір бұрышының синусы деп осы бұрышқа қарсы жатқан катеттің гипотенузаға қатынасын айтады.

## Дереккөздер
# Абиссальды жазық[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Мұхит алабының сызбанұсқасы
Абиссаль аймақтың басқа ірі мұхиттық аймақтарға қатысты сызбанұсқасы
**Абиссальды жазық** теңіздің 3000-6000 м-лік тереңдіктеріндегі, әдетте континентпен шектесіп жататын жалпақ немесе төбелі жазықтар.

Ең үлкен жазықтардың ені жүздеген шақырымға, ал ұзындығы мыңдаған шақырымға созылады. Теңіздің кішкентай жалпақ түбі немесе мұхиттың ұзын, тар түбі секілденіп, Атлант мұхитында көптеп, Үнді және Тынық мұхитында сирек кездеседі. Абиссальды ойпаттарда жинақталып қалған континенттік шөгінділерден пайда болған қабат деп саналады.

## Дереккөздер
# Диагональ

**Диагональ**(лат. *dіagonalіs*, грек. *dіagōnіos* – бұрыштан бұрышқа барушы) – көпбұрыштың немесе көпжақтың бір қабырғасында жатпайтын екі төбесін қосатын түзудің кесіндісі.

1. көпбұрыштың диагоналі – бір қабырғаның бойында жатпайтын екі төбенің өзара қосатын түзу сызықтың кесіндісі әрі оның ұзындығы. Егер көпбұрыштың төбелерінің саны n болса, онда мұның диагональдар санын n (n-3) /2-ге тең болады.
2. Көпжақтың диагоналі – біржақтың бойындда жатпайтын екі төбені өзара қосатын түзу сызықтың кесіндісі.

**Геометрияда оны табу формулалары:**

1. Квадраттың диагоналі, оның бір қабырғасының түбір асты 2-ге көбейтіп, табуға болады. Бұл формула Пифагор теоремасынан шыққан.
2. Ромбтың 2 диагональдың көбейтіндісін былайша табуға болады:

½ \* d1 \* d2 = a \* h ⇒ d1 \* d2 = 2 \* a \* h

Төбеде 1-ші теңдеуде, ромб ауданның 2 формуласы теңестірілігінен бұндай формула шығады.

Және бұндай тағы басқа көптеген формулалар бар.

## Дереккөздер
# Пифагор теоремасы[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Пифагор теоремасы** – геометрияның тік бұрышты үшбұрышты қабырғаларының арасындағы байланысты тұжырымдайтын теоремасы. Пифагор теоремасы қысқаша былай тұжырымдалады: тік бұрышты үшбұрыштың гипотенузасының квадраты катеттері квадратының қосындысына тең.

**Пифагор теоремасы**: Катеттерге (*a* және *b*) тұрғызылған квадраттар ауданы қосындысы гипотенузаға (*c*) тұрғызылған квадраттың ауданына тең.
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

**Пифагор теоремасына кері теорема**. Үшбұрыштың бір қабырғасының квадраты қалған екі қабырғасының квадраттарының қосындысына тең болса, онда үшбұрыш тік бұрышты болады.

## Дәлелдеу

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Төрт бірдей тік үшбұрыштарды қозғау арқылы | Тағы бәр дәлелдеу фигураларды қозғауға негізделген | Proof using an elaborate rearrangement |

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа санаты бар: Pythagorean theorem |
# Аэробтық ағзалар[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Аэробтық ағзалар, аэробтар** (гр. *αηρ — ауа және βιοζ — тіршілік*) — молекулалық бос оттек (О2) бар ортада тіршілік етіп, дами алатын организмдер.

Аэробтық ағзаларға барлық өсімдіктер, көптеген қарапайымдылар мен көп клеткалы жануарлар, саңырауқұлақтар, микроорганизмдер жатады. Оттектің (О2) қатысуымен жүретін биологиялық процесті аэробиоз деп атайды. Аэробтық ағзалар өз ағзаларсына енген О2-нің тотығуынан пайда болған энергияны пайдаланады. Олар облигатты аэробтық ағзалар және факультативті аэробтық ағзалар болып 2 топқа бөлінеді. Облигатты аэробтық ағзалар тотығу реакциясы кезіндегі энергияны пайдаланады, мысалы, сірке қышқыл бактериялары этил спиртін сірке қышқылына дейін, ал кейбір зең саңырауқұлақтары қанттарды лимон, қымыздық, глюкон қышқылдарын түзгенге дейін тотықтырады.

Факультативті аэробтық ағзалар тобына оттектің бар-жоғын талғамай тіршілік ететін организмдер жатады, мысалы, күкірт, темір бактериялары оттекті нитраттардан, сульфаттардан тағы басқа қосылыстардан алады. Аэробтық ағзалардың арасында ең маңыздысы фотосинтез процесіне қатысатын ағзалар — цианобактериялар, балдырлар және түтікті өсімдіктер. Аэробтық ағзалар табиғатта кеңінен таралған және ондағы зат айналымына үлкен әсерін тигізеді. Мысалы, қарапайым аэробтық ағзалар топырақтағы күрделі органикалық қосылыстарды өсімдіктердің жақсы сіңіруіне көмектесіп, топырақтағы түрлі ауру қоздыратын бактерияларды жояды. Аэробтық ағзаларды өндірісте сірке суын алуға, ауыл шаруашылығында, тағы басқа жағдайда қолданылады. Аэробтық ағзалардың тіршілігіне ауаның құрамындағы оттектің белгілі мөлшері мен қысымы қажет, егер осы жағдай шамадан тыс өзгерсе, олар өліп қалады.

## Дереккөздер
# Пироксендер[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Пироксендер** (грек. pyr — от, xenos — бөгде) — силикаттар класының тізбекті тармағына жататын, тау жыныстарын құраушы темірлі-магнийлі минералдар тобы. Жалпы хим. формуласы: M`M[Sі2O6], мұндағы M` — Mg, Fe2+, Na, Ca, Lі; M — Mg, Fe2+, Fe3+, Al, Mn2+, Nі2+, Tі4+, Tі3+, Cr3+, V3+. Кейбір Пироксендерде Sі4+ бөлігі изоморфты түрде Al3+-пен алмасады. Пироксендердің кристалдық құрылымы — тізбекті, негізінен [SіO4]-тетраэдрлерінің жай (пироксендік) тізбектері. Пироксендер ромбылық (ортопироксендер) және моноклиндік (клинопироксендер) сингонияларда кристалданады. Ромбылық Пироксендерге жататын энстатит (Mg2[Sі2O6]) пен ферросилит (Fe2[Sі2O6]) үздіксіз изоморфтық қатар түзеді. Ферросилит таза түрінде жер қыртысында өте сирек кездеседі. Моноклиндік Пироксендер сілтілік және жер сілтілік болып бөлінеді. Біріншісіне диопсид Ca(MgFe)[Sі2O6], геденберит CaFe[Sі2O6], кейінгісіне жадеит NaAl[Sі2O6], сподумен LіAl[Sі2O6], эгирин NaFe[Sі2O6] жатады. Пироксендердің жеке кристалдары қысқа призма, минералдық агрегаттары тұтас, түйірлі масса түрінде келеді, жымдастығы 87 — 93o бұрыштармен қиылысатын призма бойынша жақсы байқалады; қаттылығы 5 — 6,5, тығыздығы 3,1 — 3,6 г/см3. Түсі ақ, сұр, сарғылт, қара қоңыр, қоңыр жасыл, жасыл. Гидротермалды ерітінділер мен экзогендік процестерден Пироксендер уралитке, хлоритке, монтмориллонитке, т.б. тау жыныстарына айналады. Ромбылық Пироксендердегі Са шамасы кристалдану температурасының төмендеуіне байланысты азаятындықтан, оларды геологиялық термометр ретінде, жадеитті әшекей тас ретінде, ал сподуменді литий өндіруде қолданады. Қазақстанның таулы аймақтарында негізді, ультранегізді, метасоматикалық тау жыныстарында кездеседі.

## Дереккөздер

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VII том
# Пассат

**Пассат** (нем. *Passat*, ис. *viento de pasada* — көшкенге қолайлы жел) — Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлардың тропиктік және экваторлық ендіктерінде субтропиктік жоғары қысымды аймақтардан (облыстардан) экваторға қарай жыл бойы соғатын тұрақты желдер; қос жарты шардағы субтропиктік жоғарғы қысым аймағы (25 градус — 30 градус ендіктер) мен экватор арасындағы жыл бойы байқалатын тұрақты түрдегі ауа массаларының тасымалдануы.

Жер бетіне жақын ауа қабатында үйкелу мен Кориолис күшінің әрекетінен, Солтүстік жарты шарда Солтүстік-Шығыс желі, ал Оңтүстік жарты шарда — Оңтүстік-Шығыс желі қалыптасады.

Жердің өз өсімен айналуының әсерінен өзінің алғашқы бағытынан бұрылып, Солтүстік жарты шарда солтүстік-шығыс, Оңтүстік жарты шарда оңтүстік-шығыс пассат желдері басым болады. Пассаттар мұхиттардың үстінде (әсіресе Тынық және Атлант мұхиттарында) тұрақты және айқын байқалады. Материктердің үстінде атмосфера қысымының жергілікті ерекшелігіне байланысты оншалық байқалмайды. Пассаттарда қозғалатын ауа қабатының қалыңдығы субтропиктік жоғары қысымды өңірде (25-30° ендіктер) 1—2 км құраса, экватор маңында бүкіл тропосфера қабатын қамтиды. Одан жоғарыда жел қарама-қарсы бағытта соғады (қ. Антипассат). Пассаттар атмосфераның жалпы циркуляциясы жүйесіне кіреді.

## Дереккөздер
# Пейзаж

**Пейзаж** (фр.  *paysage* – мекен, өлке) – белгілі бір жердің, мекеннің, табиғаттың көрінісі. Тақырыпты толығырақ ашу үшін Пейзаж кескіндеме жанрының басқа түрлерінде де (портрет, баталия жанры, т.б.) қолданылады. Пейзажда суретшінің сезімі, көңіл-күйі, түсінігі, табиғатқа деген эстетикалық, этикалық көзқарасы аңғарылады. Қазақстанда Пейзаж жанрының тууы мен дамуы — көптеген этнография мәндегі, деректі-құжатты дәлдікке негізделген камер. пейзаждардың (“Алматы шыңы”, Н.Г. Хлудов, 1886, т.б.) тарихымен байланысты. Ә.Қастеевтің ерте кезде салған Әбілхан Қастеевдарына кеңістікті молынан қамту, композиц. дұрыс шешім табу (“Шалкөде жайлауы”, 1956; “Гүл жарған алма ағашы”, 1958) тән.

## Дереккөздер

«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| А. К. Саврасов. «Грачи прилетели», 1871 | Клод Лоррен. «Отплытие царицы Савской» | Вермер. «Вид Дельфта» | Каналетто. «Вестминстерский мост в Лондоне» |
# Ауаның ылғалдылығы

Гигрометр
**Ауаның ылғалдылығы** - ауадағы су буының мөлшері; ауа райы мен климаттың ең маңызды сипаттамаларының бірі.

Ауаның ылғалдылығы бірнеше өлшеммен сипатталады:

* Абсолют ылғалдылығы
* салыстырмалы ылғалдылығы,
* ылғалдылықтың жеткіліксіздігі,
* су буының серпінділігі (миллибар немесе сынап бағанасындағы мм-мен өлшенетін су буының қысымы),
* шық нүктесі,
* меншікті ылғалдылық,
* қоспалар қатынасы (су буы массасының сондай көлемдегі құрғақ бу массасына қатынасы) сияқты шамалармен сипатталады.

Ауаның ылғалдылығы атмосферадағы су буы, топырақтағы, өсімдіктегі және жалпы судың булауынан пайда болады. Ауаның жер бетіне таяу қабаттарында ылғалдылық мөлшері әр түрлі. Жер бетінен қашықтаған сайын ылғал кеми береді, стратосферада мүлдем жоққа жақын. Жоғары ендіктердің суық ауасы мен шөлді аудандардың құрғақ ауасында ол бүкіл массасының 0,2%-ына тең, экватор бойында 2,6%, ыстық және ылғалды тропиктік ормандар тұсында 4%.

Ауаның ылғалдылығының жер бетіндегі органикалық тіршілік үшін маңызы өте зор, себебі ол ағзалардың өздерін қоршаған ортамен жылу алмасуын реттеп отырады.

## Дереккөздер
# Халықаралық астрономиялық одақ

**Халықаралық Астрономиялық Одақ** (ХАО)— Ғылыми одақтардың халықаралық кеңесінің құрамына енетін халықаралық қоғамдық ұйым. 1919 ж. құрылған, оған 85 мемлекет мүше. КСРО 1935 жылдан Халықаралық Астрономиялық Одақ-тың мүшесі болды Халықаралық Астрономиялық Одақ-тың атқаратын негізгі міндеттері:

1. астрон. зерттеулер мен астрономияның барлық бағыттарының (салаларының) дамуына көмектесу;
2. астрономия саласында халықар. ғыл. кооперация ұйымдастыру;
3. басқа халықаралық Ғылыми Ұйымдарда астрономия ғылымының мүдделерін қорғау.

Халықаралық Астрономиялық Одақтың жұмысшы органдары: ХАО-ның атқару комитеті және астрономияның жеке мәселелері бойынша құрылған комиссиялары (2004 ж. 40 комиссия). ХАО комиссиялары өзінің негізгі үйлестіру жұмыстарын конференциялар мен симпозиумдарды ұйымдастыру, т.б. арқылы жүргізеді. ХАО-ға басшылық ету жұмысын Халықаралық Астрономиялық Одақтың Бас ассамблеясы атқарады. Ол 3 жылда 1 рет Xалықаралық Одаққа мүше елдердің бірінде өткізіледі.

## Сілтемелер:

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
# Темза[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

| Темза |
| --- |
| ағылш. *Thames* |
|  Тауэрс көпірі бар Орталық Лондон |
| Сипаттамасы |
| **Ұзындығы** | 330 км |
| **Су алабының ауданы** | 14 250 км² |
| **Су алабы** | Солтүстік теңізі |
| **Су шығыны** | 78,5 м³/с (Тиддингтон-Кингстон посты) |
| Су ағысы |
| **Бастауы** | Темза-Хед, Глостершир |
|  • Биіктігі | 110 м |
|  • Координаттары | 51°41′39″ с. е. 2°01′47″ б. б.﻿ / ﻿51.69417° с. е. 2.02972° б. б.﻿ / 51.69417; -2.02972    |
| **Сағасы** | Солтүстік теңізі |
|  • Орналасқан жері | Саутенд-он-Си |
|  • Биіктігі | 0 м |
|  • Координаттары | 51°29′56″ с. е. 0°36′31″ ш. б.﻿ / ﻿51.49889° с. е. 0.60861° ш. б.﻿ / 51.49889; 0.60861    |
| Орналасуы |
|  |
| **Ел** |  Ұлыбритания |
| **Аймақ** | Англия |
|  |
| Ортаққор: Темза |

**Темза** (ағылш: *Thames*; лат: *Tamesis*) — Ұлыбританиядағы ең үлкен өзен. Ұзындығы 334 км, су жиналатын алабы 15,3 мың км².

Котсуолд-Хилс қыратынан басталып, ағысының біршама бөлігі Лондон алабы арқылы өтіп, Солтүстік теңізге эстуарий жасап құяды. Жаңбыр суымен толығады. Орташа су ағымы 260 м3/с. Аязды жылдары ғана қатады.

Төменгі ағысы үнемі теңіздік толысу ағыстарына (Лондонда биіктігі 6 – 6,5 м) ұшырайды. Лечлейд қаласына дейін (атырауынан 311 км) өзен кемесі, Тилбери қаласына дейін теңіз кемесі жүзеді.

Жағалауында Ұлыбританияның астанасы – Лондон, Оксфорд, Рединг қалалары орналасқан.

Темпл аралы
Newbridge, in rural Oxfordshire
Railway bridge at Maidenhead
## Сілтемелер
# Gorillaz

|  |
| --- |
| Gorillaz |
| Жанры |
инди-рок альтернативті рок хип хоп альтернативті поп
 |
| Белсенділік жылдары |
1998 — қазіргі кезі
 |
| Мемлекет |  Ұлыбритания |
| Қайдан |
Эссекс, Англия
 |
| Өлеңдерінің тілдері |
Ағылшын
 |
| Лейблдері |
Parlophone Virgin Warner Music
 |
| Топ құрамы | **Виртуалды:** 2D Мөрдок Никкалс Нудл Рассел Хоббс **Виртуалды емес:**  Деймон Албарн Джейми Хьюлетт Реми Кабака Jr.
 |
| Бұрынғы қатысушылары | **Виртуалды:** Паула Крәкер Дел елес рэпер Киборг Нудл Әйс
 |
| Басқа да жобалары |
Blur The Good, The Bad & The Queen Deltron 3030 Spacemonkeyz
 |
| gorillaz.com |

**Gorillaz** – 1998 жылы құрылған британдық виртуалды альтернативті рок тобы. Топты музыкант, Blur тобының фронтмені және сазгері Деймон Албарн және суретші, Tank Girl комиксінің ауторы Джейми Хьюлетт құрды. 2000 жылы көпшілікке Tomorrow Comes Today мини-альбомы және клипі арқылы таныстырылған топтың виртуалды кеңістігіндегі негізгі мүшелері: 2D (вокал, клавир), Мөрдок Никкалс (бас-гитара), Нудл (гитара) және Рассел Хоббс (ұрмалы аспаптар). 2020 жыл бойы топ Song Machine жобасы бойынша ай сайын басқа музыканттармен коллаборативті әнді видеоқатармен бірге ұсынды және қазан айында жинақ ретінде шығарды. 2021 жылы тамызда карнавал тақырыбындағы Meanwhile EP шағын альбомын ұсынған топ 2022 жылы The Static Channel альбомын шығарады.

## Дискографиясы

Студиялық альбомдары:

* Gorillaz (2001)
* Demon Days (2005)
* Plastic Beach (2010)
* The Fall (2010)
* Humanz (2017)
* The Now Now (2018)
* Song Machine, Season One: Strange Timez (2020)
* Cracker Island (2023)
* The Mountain (2026)

Компиляциялық альбомдары:

* G Sides (2001)
* D-Sides (2007)

## Концерттік өнер көрсетілімі

Топтың концерттік қойылымының үлгісі тур сайын өзгеріп отырды және концерттік орындаушылар да тур сайын ауысып тұрды. 2001-2002 жылдары Деймон Албарн және сессионды музыканттар кейіпкерлер көрсетілген экранның ар жағында пішіні 2D және Нудлға ұқсатылып көрінетіндей ғана өткізді. 2005-2006 жылғы Манчестер және Харлем театрларындағы Demon Days альбомының толықтай орындалуында лайв-музыканттар экранның бер жағына өтті, алайда көрерменге сахнадан анық көрінгендер альбомдағы қонақ орындаушылар болатын, виртуалды топ мүшелері 2D және Мөрдок болса амфитеатрда бақылап отырды. 2010 жылғы турдың концепті бойынша Мөрдок өздерінің трибьют-тобы деп санаған фронтмені Деймон Албарн болатын музыканттар айласын асырып олардың орнына өнер көрсетіп шығады.

## Сыртқы сілтемелер

* Ресми сайты
* Gorillaz Wiki
# Габороне

|  |
| --- |
| Қала |
| Габороне |
| тсвана *Gaborone* |
|

|  |
| --- |
|  |
| Ту |

 |
| Әкімшілігі |
| Ел |  БотсванаБотсвана |
| Тарихы мен географиясы |
| Координаттары | 24°39′25″ о. е. 25°54′31″ ш. б.﻿ / ﻿24.65694° о. е. 25.90861° ш. б.﻿ / -24.65694; 25.90861    |
| Құрылған уақыты |
1964
 |
| Тұрғындары |
| Тұрғыны | 231 626 адам (2011) |
| Габороне |
| Габороне шекарасы

 |

**Габороне** (тсвана *Gaborone* [χabʊˈrʊnɪ], ағылш. *Gaborone* [ˌɡæbəˈroʊniː]) — Ботсвананың астанасы және ең ірі қаласы. Ол елдің оңтүстік-шығыс бөлігінде, оның атауы берілген Габороне өзенінің жағасында орналасқан. 2011 жылғы халық санағы бойынша қала халқы 231 626 адамды құрайды, бұл Ботсвананың жалпы халқының шамамен 10% құрайды.

## Халқы

| 1971 | 1981 | 1991 | 2001 | 2011 | 2013 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 18 799 | 59 657 | 133 468 | 186 007 | 227 333 | 235 884 |

## Фактілер

* Ұлттық мұражай: Ботсвананың тарихы мен мәдениеті туралы білу үшін міндетті түрде бару керек орын. Мұражайда әртүрлі экспонаттар бар, соның ішінде тас дәуірінен бастап бүгінгі күнге дейінгі артефактілер, халықтық өнер туындылары және жабайы табиғат туралы ақпараттар бар.
* Габоронеде елдегі ең ірі сауда орталығы, онда әртүрлі дүкендер, ресторандар және кинотеатрлар бар.
* Габороне ботаникалық бағы: Түрлі өсімдіктермен, құстармен және басқа да жануарлармен толтырылған тыныш және тыныш орын.
* Қала саябағы: Габоронедегі жасыл және демалу аймағы, онда жүгіру, серуендеу және пикник жасауға болады.
* Габороне ұлттық стадионы: Ботсвананың ең ірі футбол стадионы.

## Бауырлас қалалар

* Бербанк, Ақыш;
* Чжэцзян, Қытай;
* Вестерос, Швеция;

## Галерея

* Жоғарыдан көрініс
* Ұлттық ассамблея
* Әуежай
* Елшілік

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Габороне қалалық кеңесінің ресми сайты (ағыл.). Басты дереккөзінен мұрағатталған 14 мамыр 2012.(қолжетпейтін сілтеме)
# Су сағаты[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Көне парсылық су сағаты.
**Су сағаты** — судың тұрақты ағуын пайдаланып, оның көмегімен уақытты өлшейтін құрал. Сағаттың бұл түрі ежелгі өркениеттерде кеңінен кездесіп, орта ғасырларға дейін тұрақты қолданыста болған.

Ежелгі Грекияда ондай сағатты **клепсидра** (гр. *κλεψύδρα* — суды жымқыру) деп атаған. Біздің заманымыздан бұрын III ғасырда әйгілі математик Ктесибий клепсидраның өз нұсқасын ұсынады. Бұл құрал 1800 жыл бойы ең дәл сағат болып саналды.

1300 жылға қарай Еуропада механикалық сағаттар тарай бастағанымен су сағаттарының қажеті біртіндеп жойыла бастады.

Мұсылман өркениетінде дарынды механик Әл-Жазаридің өнертабыстары ерекше танымалдыққа ие болған. Оның «Піл» және «Қамал» су сағаттары кейде аналогтық есептеуіш машинаның мысалы ретінде аталады.

* Ктесибийдің клепсидрасы
* Жұмыс істеу принципі
* «Қамал» су сағаты

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Category:Water clocks |

## Сілтемелер

* Клепсидра туралы ақпарат (анимациямен)
* Әбу Әли әл-Хайсамның су сағаты жайында
# Аристарх Самостық

**Самостық Аристарх** (шама: 390-250 б.д.д.) — көне грек астрономы. Ол ең алғаш "жер күнді айналады, күн - центр" дейтін гелиоцентризмнің негізін қалады. Геометриялық есептеулер арқылы ол жер мен күннің аралығын өлшеп, Аристотельдің геоцентризм жүйесі (жер әлемнің центрі дейтін жүйе) дұрыс емес деген қорытындыға келеді. Бірақ бұл ілімді кейін І ғасырда басталған Христиан теологтары қолданды. Олардың ойынша Құдай жерді әлемнің центрі етіп жаратқан-мыс! Сондықтан олар Птолемейдің жер центрі моделін пайдаланды. Аристархтың қорытындысын шамамен 1800 жылдан кейін Полша астрономы Коперник қайта жаңғыртты. Ал оның шындап дәлелденуіне Галилей мен Кеплер үлес қосты.

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Category:Aristarchus of Samos |
# Винтовка[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Винтовка** — ұңғы каналында винтті ойығы бар атыс қаруы. Қарсыластың адам күшін **1000 метрге** дейінгі қашықтықта оғымен, ал қолма-қол ұрыста сүңгімен және дүмбімен жоюға арналған. Винтовка оғының бастапкы жылдамдығы **700-900 м/сек.**, ұшу кашықтығы **2-4 км**. Винтовканың негізгі бөлшектері: **ұңғы, ұңғы қорабы, бекітпе механизм, құндақ, көздегіш тетік, қарауыл, оқ салатын қорап (магазин)**, сүңгі. Қазіргі винтовканың калибрі — **6,5-8 мм**. Олар автоматгы (өздігінен оқталып, өздігінен атылады) және автоматсыз болады. Автоматсыз винтовка минутына 10-12 оқ шығара алады. Ең көп тараған түрі 5 және 10 оқтық өздігінен оқталатын винтовканың ату жылдамдығы минутына **25 оқ** шығаруға дейін барады. Винтовканың оптикалық көздеу тетігімен (атыстың тию дәлдігін арттыру) жабдықталған түрін снайперлік винтовка деп атайды.

## Дереккөздер
# Тайвань ұлттық университеті

|  |
| --- |
| Тайвань ұлттық университеті  |
| Ұраны: |
| Integrity, Diligence, Fidelity, Compassion |
|  Университет атауы |
| Шынайы аты | 國立臺灣大學 |
|  Жалпы сипаттамасы |
| Құрылған жылы | 1928 |
|  Орналасуы |
| Орналасқан жері | Тайбэй, Тайвань |
|  Әкімшілік |
|  Негізгі көрсеткіштер |
| өңдеу  |

**Тайвань ұлттық университеті**(қыт. 國立臺灣大學) — 1928 жылы Тайбэйде (Тайвань) ашылған университет. Университеттің құрамына 11 колледж бен 4 зерттеу орталығы кіреді.

## Тарихы

Ұлттық Тайвань Университетінің ізашары 1928 жылы жапондықтармен құрылған Тохоку Императорлық Университеті (Тайбэй жапон атауы) болды.

Екінші Дүниежүзілік соғыстан кейін, Қытай республикасының үкіметі университеттің жұмысын жаңартты, 1945 жылдың 15 қарашасында университеттің атауын Тайвань Ұлттық университеті деп өзгертті.

Университет түлектерінің арасында химия бойынша 1986 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты Ма Юаньчжэ және барлық үш демократиялық жолмен Тайвань президентіне сайланған — Ли Дэнхуэй, Чэнь Шуйбянь және Ма Инцзю да бар.

## Сілтемелер

* Ресми сайты
# Баб әл-Мандеб

|  |
| --- |
|  Баб әл-Мандеб араб.: باب المندب‎ |
|  |
| Баб әл-Мандеб ғарыштан көрінісі |
| Сипаттамасы |
| Ені | 26—90 км |
| Ұзындығы | 109 км |
| Тереңдігі | 220 м |
| Орналасуы |
| 12°36′47″ с. е. 43°20′55″ ш. б.﻿ / ﻿12.6131° с. е. 43.3486° ш. б.﻿ / 12.6131; 43.3486    |
| Өзінен жоғары акватория | Қызыл теңіз |
| Елдер |  Йемен  Джибути  Эритрея |
| Арасын бөліп тұр | Арабия түбегі мен Африка  |
| Баб әл-Мандеб |
|  **Баб әл-Мандеб** Ортаққорда |

**Баб әл-Мандеб** (араб.— қайғы қақпасы) — Африка құрлығы мен Араб түбегі арасындағы бұғаз.

Аден шығанағы арқылы Қызыл және Араб теңіздерін қосады. Ұзындығы 109 км, ені 26,5 км-ден астам, фарватерінің ең таяз жері 31 м. Бұғаз арқылы Қызыл теңіз суының тұздылық режимі реттеледі. Жылдық жауын-шашынның түсімі өте аз (50 мм). Бұғаздың халықар. кеме жолы қатынасында алатын орны ерекше. Еуропа, Оңтүстік-шығыс Азия, Австралия елдерін байланыстыратын ең қысқа су жолының бойында жатыр.

## Дереккөздер
# Он алты варварлық мемлекет

**Он алты варварлық мемлекет** (қыт. 十六国, пінин. shí liù guó) — ежелгі Қытай аумағында болған мемлекеттердің қырық құрауы, 304-439 жж., Солтүстік Қытай құлағаннан кейін пайда болды.

Варварлық патшалықтарға Чен, Солтүстік Хан, Кейінгі Чжао, Алғашқы Лян, Кейінгі Лян, Батыс Лян, Солтүстік Лян, Оңтүстік Лян, Алғашқы Цин, Кейінгі Цин, Батыс Цин, Алғашқы Ян, Кейінгі Ян, Солтүстік Ян, Оңтүстік Ян және Ся кіреді.

Жан Вей, Батыс Шу, Батыс Ян, Дуан, Юйвен, Чоучи, Алғашқы Вей және Дай патшалықтары да осы кезеңде болған, дегенмен тарихшылар оларды 16 патшалыққа кіргізбейді.

## Бес көшпелі тайпа
# Үнді өзені[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

| Үнді |
| --- |
| sa/सिन्ध/IAST/Sindhu |
|  *Үнді өзенінің алабының жасанды серіктен түсірілген суреті* |
| Сипаттамасы |
| **Ұзындығы** | 3180 км |
| **Су алабының ауданы** | 960800 км² |
| **Су алабы** | Арабия теңізі |
| **Су шығыны** | 6600 м³/с |
| **Бастауы** |  |
|  • Орналасқан жері | Тибет |
|  • Координаттары | 31°24′2143″ с. е. 81°76′8423″ ш. б.﻿ / ﻿31.99528° с. е. 84.60639° ш. б.﻿ / 31.99528; 84.60639    **Координаттары: ендіктің секунды >= 60Координаттары: бойлықтың минуты >= 60Координаттары: бойлықтың секунды >= 60**  |
| **Сағасы** |  |
|  • Орналасқан жері | Арабия теңізі |
|  • Биіктігі | 0 м |
|  • Координаттары | 23°98′6253″ с. е. 67°43′6829″ ш. б.﻿ / ﻿26.37028° с. е. 69.61361° ш. б.﻿ / 26.37028; 69.61361    **Координаттары: ендіктің минуты >= 60Координаттары: ендіктің секунды >= 60Координаттары: бойлықтың секунды >= 60**  |
| Орналасуы |
|  |
| **Ел** | Қытай/Үндістан/Пәкістан |
| **Аймақ** | Тибет автономды аймағы |
|  |
| Ортаққордағы санаты: Үнді |

**Үнді** (жоғарғы жағында **Синги (Шицюаньхэ)**, **Сенгге-Дзангбо**, тиб. སེང་གེ།་གཙང་པོ Sênggê Zangbo, қыт. 印度河 Yìndù Hé, хинди सिन्धु नदी, бат-пәндж. دریاۓ سندھ Sindh, пушт.: اباسين‎
, синдһише: سنڌوندي‎ Sindhu, урду: دریائے سندھ‎) — Оңтүстік Азиядағы ең ірі өзен, Қытайдағы Гималай және солтүстік-батыс Үндістан мен Пәкістан аумақтары арқылы ағады. Бастауы Тибет үстіртінде, сағасы - солтүстік Арабия теңіздің, Карачи қаласының маңында орналасқан. Үнді өзенінің ұзындығы - 3180 км, бассейнінің ауданы - 960.800 км²

*
*
*
*
*
*

## Сыртқы сілтемелер

* WWF Global 200 Ecoregions — Indus River Delta