Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Гавай аралдары[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
|  Гавай аралдары ағылш. *Hawaiian Islands*, Үлгі:Lang-haw |
|  |
| Сипаттамасы |
| Аралдар саны | 24  |
| Ірі аралы | Гавайи  |
| Жалпы ауданы | 16 636 км² |
| Ең биік нүктесі | 4205 м |
| Тұрғындар (2010 жыл) | 1 360 301 адам |
| Халық тығыздығы | 81,769 адам/км² |
| Орналасуы |
| 21°18′41″ с. е. 157°47′47″ б. б.﻿ / ﻿21.31139° с. е. 157.79639° б. б.﻿ / 21.31139; -157.79639    |
| Акватория | Тынық мұхит |
| Ел |  АҚШ |
| Аймақ | Гавайи |
| Гавай аралдары |
|  **Гавай аралдары** Ортаққорда |

**Гавай аралдары** (ағылш. *Hawaiian Islands*, гавайша: mokupuni o Hawai‘i) — жиырма төрт аралдар мен атоллдардан тұратын архипелаг, Тынық мұхитының солтүстік жағында (19° және 29° солтүстік ендіктер арасында). Архипелаг солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылған, жанартаулық жаратылысы бар; өз атын ең ірі — Гавайи аралынан алған. Архипелагтың басым бөлігін 1959 жылдан бері АҚШтың елуінші штаты саналады.

Аралдардың орташа координаттары — 21° 30’ с.е. және 158° б.б.

## Тарихы

Гавай аралдарын 1778 жылы 18 қаңтарда әйгілі ағылышн теңіз саяхатшысы Джеймс Кук өзінің 3-ші әлемдік саяхаты барысында (ол осында 1779 жылы 14 ақпанда Тынық мұхитының солтүстігін бір жыл бойы аралап екінші рет келгенде қаза табады) ашқан. Кук **Сэндвич аралдары** деп (дегенмен бұл ат XVIII және XIX ғасыр басына дейін қолданыста болған) Джона Монтегю, 4-ші граф Сэндвич құрметіне атаған, ол адамзат тарихында өз есімін бәрібір қалдырған: Джон Монтегю сэндвичті ойлап тапқан — екі нан телімі арасына басқа тағам қосылған бутерброд.

## Архипелаг аралдары

Оңтүстік-шығыс (негізгі) аралдар:

* Гавайи, немесе Үлкен арал
* Кауаи
* Кахоолаве
* Ланаи
* Мауи
* Молокаи
* Ниихау
* Оаху

Солтүстік-батыс (кіші аралдар, атоллдар, рифтер, шатқалдар):

* Мидуэй аралдары (Гавайи штатын кірмейді)
* Куре
* Перл-энд-Хермес
* Лисянск аралдары
* Лайсан
* Нихоа
* Маро (риф)
* Гарднер (шатқалдар)
* Некер
* Френч-Фригат-Шолс

## Қызықты деректер

АҚШтың 44-ші президенті Барак Обама Гавай аралдарында туған, Гонолулу қаласында.

## Дереккөздер
# Малай архипелагы[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
|  Малай архипелагы малайша *Kepulauan Melayu*
, индон. Kepulauan Melayu, порт. *Arquipélago Malaio*, ис. *Archipiélago malayo*, ағылш. *Malay Archipelago* |
|  |
| Физикалық картасы |
| Сипаттамасы |
| Аралдар саны | 10 000-нан аса  |
| Ірі аралы | Калимантан  |
| Жалпы ауданы | 2 000 000 км² |
| Тұрғындар (2010 жыл) | 335 000 000 адам |
| Халық тығыздығы | 167,5 адам/км² |
| Орналасуы |
| 2°56′ о. е. 107°55′ ш. б.﻿ / ﻿2.933° о. е. 107.917° ш. б.﻿ / -2.933; 107.917    |
| Архипелагты шаятын акваториялар | Тынық мұхит, Үнді мұхиты |
| Елдер |  Индонезия  Малайзия  Шығыс Тимор  Филиппин  Бруней |
| Малай архипелагы |
|  **Малай архипелагы** Ортаққорда |

**Малай архипелагы** (малайша *Kepulauan Melayu*
) — әлемдегі ең үлкен және арал саны бойынша төртінші, Тынық мұхиты мен Үнді мұхитын өзара бөліп тұрған Оңтүстік-шығыс Азия мен Австралия арасындағы архипелаг. Атауы Малай рифтері атауының жайылу аумағына байланысты алынған.
Үлкен Зонд, Кіші Зонд, Молукк, Филиппин және көптеген ұсақ аралдар кіреді (мұхитпен бөлінетіндіктен Жаңа Гвинея аралы кірмейді) . Ең үлкен аралы — Калимантан және Суматра. Ең тұрғыны көп арал — Ява.

Аралдарда 330 вулкан, 100-жуық әрекеттегі жанартаулар бар. Ең атақтысы — Кракатау.
Малай архипелагында Индонезия (толықтай дерлік) (Индонезия Жаңа Гвинея аралының жартысын алып жатыр, ол архипелагқа кірмейді), Малайзия (жартылай), Бруней, шығыс Тимор және Филиппиндер мемлекеттері орналасқан.

| Аралдар | Көлемі |
| --- | --- |
| Калимантан | 748 168 км2 |
| Суматра | 443 066 км2 |
| Сулавеси | 180 681 км2 |
| Минданао | 97 530 км2 |
| Ява | 443 066 км2 |
| Жаңа Гвинея | 785 753 км2 |
| Лусон | 109 965 км2 |

Малай архипелагының барлық көлемі 2 000 000 км2, 25 мыңнан астам топаралдардың аралдарынан құралады. Топаралда 350 000 адам тұрады, халық тығыздығы 150 адам./км².
Архипелағтың ірі топаралдары:

* Индонезия
	+ Зонд аралдары
		- Үлкен Зонд аралдары
		- Кіші Зонд аралдары
	+ Малуку аралары
* Филиппин архипелагы
* Жаңа Гвинея және маңындағы аралдар (кейде қосылады)

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа санаты бар: Malay Archipelago |
# Конго ойысы[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
|  Конго ойысы фр. *Bassin du Congo* |
|  |
| Конго өзені, оның орталық бөлігі Конго бассейні |
| Сипаттамасы |
| Теңiз деңгейiнен биіктігі | 300—500 м |
| Ауданы | 1 миллион км² |
| Орналасуы |
| 0° с. е. 22° ш. б.﻿ / ﻿0° с. е. 22° ш. б.﻿ / 0; 22    |
| Елдер |  Ангола  Камерун  Орталық Африка Республикасы  Конго Республикасы  Конго Демократиялық Республикасы  Бурунди  Руанда |
| Конго ойысы |
|  **Конго ойысы** Ортаққорда |

**Конго ойысы** немесе **Конго қазаншұңқыр** (фр: *Bassin du Congo*; ағылш: *Congo Basin*) — Орталық Африкада орналасқан ойыс.

Диаметрі 1 км-дей. Құрылымы жөнінен *Конго ойысы* жоғарғы докембрилік *Африка платформасының* синеклизасы. Платформаның 500-1000 м тереңдіктегі кристалды негізі ойысты екіге бөледі. Ойыс жоғарғы протерозойдың және жоғарғы палеозойдың қалың қабатымен, мезозойдың шөгінділерімен толған, беті - *кайнозойлық борпылдақ жыныстар*. Жері батпақты, аллювийлік жазық. *Климаты экваторлық*, жылдық жауын-шашыны 1500-2000 мм. Шағын өзендері өте көп. Мәңгі жасыл орман өседі.

## Геология

Congo Basin — Congo Craton ішіндегі ірі ойыс. Ол салыстырмалы түрде жас (Фанерозой, негізінен Мезозойдан бастап) шөгінді жыныстардан тұрады, ал айналасы өте ежелгі (Архей дәуіріндегі) құрлықтық қыртыс. Кратонның деформациясы кеш Cambrian немесе ерте Ordovician кезеңінде басталып, Paleozoic бойы жалғасқан. Бірақ бұл деформация күшті эрозияға әкеліп, палеозой жыныстарының көп бөлігі жойылып, үлкен стратиграфиялық үзіліс (unconformity) қалыптасты. Шөгінділер Mesozoic (әсіресе Triassic) дәуірінен бастап бүгінге дейін жиналған.

Jurassic кезеңіндегі шөгінділер бассейнде тұщы сулы көлдік орта болғанын көрсетеді, бұл жағдай ерте Cretaceous кезеңіне дейін жалғасқан. Кейінірек Транс-Сахаралық теңізбен байланыс орнап, теңіз суы бассейнге енген, соның нәтижесінде ол оңтүстік Atlantic Ocean мен Tethys Ocean арасындағы байланыс аймағына айналды. Бұл ортада жиналған жыныстар тозаң, омыртқасыздар және омыртқалылар (көбіне балықтар) қалдықтарына бай. Kimberlite pipe түзілімдері (Бор дәуірінде пайда болған) аймақтың атақты алмаздарының көзі болып табылады.

Cenozoic дәуірінде Cuvette Centrale шеттерінің көтерілуі теңізбен байланысты тоқтатты. Paleogene кезеңінде мол жауын-шашын бассейнді батпақты көлдер мен сазды алқаптарға айналдырды. Neogene басында климат құрғақтанып, маусымдық құрғақшылық байқалды, бірақ кейін қайта ылғалды жағдайлар орнады.

Бассейнде келесі шөгінді геологиялық түзілімдер пайда болды:

* Кеш карбон / Пермь - Лукуга формациясы ( Төменгі Карудың бөлігі)
* Ерте триас дәуірінен ерте юра дәуіріне дейін - Жоғары Луэки формациясы ( Жоғарғы Карудың бөлігі)
* Кеш юра - Стэнливилл формациясы
* Ерте бор дәуірі - Лойя формациясы, Камина сериясы
* Бордың соңғы кезеңі - Бокунгу формациясы, Кванго сериясы ( Нселе тобы, Инзия тобы )
* Палеоген – Кванго формациясы, Калахари жүйесі, Сабл Батеке сериясы
* Неоген - Limons сериясы, Калахари жүйесі, Саблс Батеке сериясы

## Дереккөздер
# Амазон ойпаты

Амазон өзенінің алабы.
**Амазон ойпаты** - Оңтүстік Америкадағы, сондай-ақ жер шарындағы ең үлкен ойпат.

Ауданы 5 млн кm². Андыдан Атлант мұхитына дейін Гвиана және Бразилия таулы үстірті аралығында, дүние жүзіндегі ең суы мол өзен - Амазонканың алабын алып жатыр. Негізінен палеозойдың теңіз шөгінділері және мезозой-кайнозойдың құрылықтағы шөгінділерімен толықтырылған Оңтүстік Америка платформасының синеклизасында орналасқан.

Климаты ыстық (айлық орта температурасы -24-28С) және ылғалды (жылдық орта жауын-шашын мөлшері 1500-3000мм). Амазон ойпаты Батыс Амазон және Шығыс Амазон ойпаты болып екіге бөлінеді.

## Батыс Амазон ойпаты

Батыс Амазон ойпаты – өте кең (1600км дейін), тегіс жазық. Климаты экваториалдық, үнемі ылғалды. Өзендері баяу ағады. Пальма, гевея, какао ағаштары өседі. Батыс Амазон ойпатында жалпақ тұмсық маймылдар, құмырсқа жегіш; қос мекенділерден тапир, пекар; құс және бауырымен жорғалаушылар көп.

## Шығыс Амазон ойпаты

Шығыс Амазон ойпатының (Риу-Негру мен Тапажос өзендері сағасынан шығысқа қарай) ені тар (350 км-ге дейін), шет жақтарында палеозойдың теңіз шөгінділері мен докембрийдің кристалды жыныстары ашылып жатады. Шығыс Амазон ойпатыны көп тілімделген. Климаты субэкваториалдық. Селдір орман өседі, қызыл топырақты жері ойдым саванналар. Шығыс Амазон ойпатында жануарлардан құмырсқа жегіш, бұғымазам, кеміргіштер көп. Амазон ойпатында халық сирек қоныстанған. Негізгі қатынас жолы – өзен. Марганец, темір кені, Мадейра маңында мұнай бар.

## Галерея

* Амазон өзенінің сағасы
* Амазон ойпатында орналасқан тропикалық ормандар
* Пираньялар
* Икитос (Перу) - суда жүзетін деревня.

## Дереккөздер

* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
*
# Гана

|  |
| --- |
| **Гана Республикасы ағылш. *Republic of Ghana |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Байрақ
 | Елтаңба
 |

 |
| Ұран: *«Freedom and Justice»* |
| Әнұран: *«God bless our homeland Ghana»* |
|  |
| Тарихы |
| **Тәуелсіздік күні** | 6 наурыз 1957 жыл (Ұлыбританиядан) |
| Мемлекеттік құрылымы |
| **Ресми тілі** | ағылшын тілі |
| **Елорда** | Аккра |
| **Ірі қалалары** | Аккра, Тамале, Кумаси, Болгатанга |
| **Үкімет түрі** | Президенттік республика |
| **Президенті Вице-президенті** | Нана Акуфо-Аддо Махамуду Бавумия
 |
| Географиясы |
| **Жер аумағы** • Барлығы • % су беті
  | Әлем бойынша 80-орын 239 567 км² 4,61 |
| **Жұрты** • Сарап (2016) • Санақ (2010) • Тығыздығы
 | ▲ 28 308 301 адам (45-орын) 24 200 000 адам 101,5 адам/км² (103-орын) |
| Экономикасы |
| **ЖІӨ** (АҚТ)  • Қорытынды (2018)  • Жан басына шаққанда |  145 млрд. $ 5,013 $ |
| **ЖІӨ** (номинал)  • Қорытынды (2018)  • Жан басына шаққанда |  58,92 млрд. $ 2,081 $ |
| **АДИ** (2017) | ▲ 0,592 (орташа) (140-орын) |
| **Валютасы** | седи |
| Қосымша мәліметтер |
| **Интернет үйшігі** | .gh |
| **ISO коды** | GH |
| **ХОК коды** | GHA |
| **Телефон коды** | +233 |
| **Уақыт белдеулері** | UTC+0 |

**Гана** (ағылш. *Ghana*) немесе **Гана Республикасы** (ағылш. *Republic of Ghana*) — Батыс Африкадағы мемлекет. Ұлттар достастығығы мүшесі. Батысында Кот-д’Ивуармен, солтүстік-бытысы мен солтүстігінде — Буркина-Фасо, ал шығыстан — Тогомен шектеседі. Оңтүстігін Гвинея шығанағы шайып тұр.

## Халқы

Этникалық құрамы: акан 45,3 %, моле-дагбон 15,2 %, эве 11,7 %, адангме 7,3 %, гуан 4 %, гурма 3,6 %, груси 2,6 %, және т.б. тайпалар (2000 жылғы санақ бойынша).

Тілдер: ресми— ағылшын тілі (жұртының үштен бірі ғаан біледі), ашанти 14,8 %, эве 12,7 %, фанте 9,9 %, борон 4,6 %, дагомба 4,3 %, адангме 4,3 %, және т.б. (2000 жылғы санақ бойынша).

Дін: мәсіхшілік 68,8 % (елуліктер 24,1 %, протестанттар 18,6 %, католиктер 15,1 %, синкретичкалық Афромәсіхшілік шіркеулер мойынсұнатындар 11 %), мұсылмандар 15,9 %, дәстүрлі нанымдар 8,5 %, басқалары 0,7 %, анықталмағандар мен атеистер 6,1 % (2000 жылғы санақ бойынша).

## География

Елдің территориясы-жазық, кей жерлерде таулармен көмкерілген. Жазықтың солтүстігінде орманды Үстірт орналасқан. Елдің шығыс шекарасында мемлекеттің ең биік нүктесі — Афаджато тауы (885 м) бар Того таулары көтеріледі. Эджураның солтүстігінде, нампонг шыңынан жоғары, орман біртіндеп жұқарып, бұталы бұталарға жол береді. Әрі қарай солтүстікте, гамбага жиегінің бойында құнарлы топырақтары бар ашық саванналар орналасқан.

## Дереккөздер
# Арабия теңізі

|  |
| --- |
|  Арабия теңізі  |
|  |
| Гоадағы Колва жағалауы |
| Сипаттамасы |
| Ауданы | 3 862 000 км² |
| Тереңдігі | 5803 м |
| Орташа тереңдігі | 3006 м |
| Орналасуы |
| 15°55′10″ с. е. 63°54′22″ ш. б.﻿ / ﻿15.9194° с. е. 63.9061° ш. б.﻿ / 15.9194; 63.9061    |
| Арабия теңізі |
|  **Арабия теңізі** Ортаққорда |

**Арабия теңізі**  (араб.: بحر العرب‎, парсы: دریای عرب‎, урду: بحیرہ عرب‎, хинди अरब सागर, гудж. અરબ સાગર, маратхи अरबी समुद्र, каннада ಅರಬ್ಬೀ ಸಮುದ್ರ, Үлгі:Lang-ml, мальд. ޢަރަބި ކަނޑު) — Үнді мұхитының солтүстік жағында Еуразия құрлығына сұғына еніп жатқан теңіз. Солтүстігінде Дживани, барысында Харун мүйістерімен, оңтүстігінде Адду топ аралымен, шығысында Лаккадив түбегімен шектеледі. Пәкістан, Үндістан, Иран, Оман, Йемен мемлекеттерінің шекараларымен астасқан.

## Гидрографиясы

Аумағы 4592 мың км2, орташа тереңдігі 3160 м, көлемі 14513 м3. Жағалаулары көбіне жазық, аз тілімденген. Ірі шығанақтары: Камбей, Кач, Масира, Саукира, Куриа-Муриа т.б. Ең үлкен аралдары: Сокатра, Масира, Абд-әл-Кури т.б. Теңізге құятын ірі өзендері: Инд, Нармада, Тапти, Махи, Дашт т.б. Теңіздің тереңдігі ортасына қарай арта түседі. Ең терең жері — Уитли шұңғымасы (5803 м). Ірі порттары: Бомбей (Үндістан), Карачи (Пәкістан), Окха (Үндістан), Аден (Йемен) т.б.

## Климаты

Арабия теңізі жылы теңіздер қатарына жатады, өйткені ол бірін-бірі кезек алмастыратын үш климаттық белдеуде (тропиктік, субэкваторлық, экваторлық) орналасқан әрі муссон желдерінің өтінде жатыр. Қысқы муссондар солтүстік-шығыстан Арабия түбегінің жағалауымен және солтүстіктен теңіздің шығыс бөлігіне қарай соғады. Қаңтар айының орташа температурасы 200-2600С шамасында, шілде айының орташа температурасы 3000С. Жылдық жауын-шашынның мөлш. солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай (100-2000 мм) көбейеді. Теңіз суының тұздылығы Арабия және Үндістан жағалауында 35,5‰, солтүстік бөлігінде 36,5‰ болады. Теңіз бетінің булану мөлшері жоғары (2000 мм).

## Теңіз байлығы, сауда қатынасы

Теңіз тіршілік дүниесіне өте бай. Онда дюгань, акула, сарданелла, майшабақ, тунец, семсер балық, рифті балық т.б. кездеседі. Арабия теңізінің әлемдік тауар айналымында, әсіресе жағалауында орналасқан мемлекеттердің сауда қатынасында атқаратын маңызы зор.

## Дереккөздер
# Тибет таулы қыраты[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Тибет таулы қыраты,** Цинхай-Сикан-Тибет таулы қыраты – Жер шарындағы ең биік және аумақты таулы қырат. Орталық Азия, Қытай жерінде. Oңтүстігінде Гималай, солтүстігінде Кунлунь, батысында Памир және Гиндукуш, Қарақорым, шығысында Сино-Тибет тау жүйелерімен шектеледі. Жер аумағы 2 млн. км². Орташа биіктігі 4000 – 5000 м, көптеген жоталардың биіктігі 6000 – 7000 м-ге жетеді. Негізінен құмтас, әктас, сазды тақтатас, гранит, гнейстен түзілген. Т. т. қ. солтүстік жағы герцин, орта бөлігі мезозой (Тынық мұхит қатпарлығы), оңтүстік Aльпі қатпарлығы кезінде жаралған. Альпі тау жаралу кезеңінде Т. т. қ. жаппай қуатты көтерілуге ұшырады. Тау жаралу қозғалысының мұнда әлі де тоқталмағандығына көпшілік бөлігінің сейсмикалық ауданға жататындығы және термальдық бұлақтардың көп болуы дәлел бола алады. Солтүстік Кайлас және Ньенчен-Тангла жоталарына дейін эрозияға ұшырамаған, ішкі ағын жоқтың қасы. Оңтүстікгіне қарай Гандисышань және Гималай жоталарының аралығында тауаралық тектоникалық ойысқа сай кең ойпаң орналасқан. Бұл бөлікпен Инд және Цангпо (Брахмапутра) өзендері ағып өтеді. Тибеттен Азияның ең ірі өзендері: Инд, Брахмапутра, Салуин, Хуанхе, Янцзы, Меконг басталады. Тас көмір, темір кентасы, түсті металдар, т.б. кен орындары бар. Климаты тым континенттік. Қаңтардың орташа температурасы оңтүстігінде 0° – 2°С-тан солтүстігінде –20°С-қа төмендейді, шілдеде 5 – 15°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері солтүстігінде 50 – 100 мм, оңт-нде 500 – 700 мм. Климатының тым қуаң болуына байланысты таулық қар жиегі солтүстігінде 6000 м, оңтүстігінде 5500 м биіктіктен өтеді. Өзендерінің суы мол, ағындары өте қатты; негізінен мұздық суымен толығады. Көлдері көп, ірілері – Намцо, Селлинг, Данграюм, Орин-Нур. Биік таулық қиыршық құмда шөл және шөлейт өсімдігі, оңтүстік жағындағы шалғындық топырақта таулық дала өсімдігі, оңтүстік-шығыс бөлігінде қылқанды және жалпақ жапырақты орман өседі. Қодас, құлан, арқар, аю, қасқыр, түлкі, шибөрі, қоян, тарбаған, құстардың көптеген түрі тіршілік етеді.

## Дереккөздер
# Үлкен Хинган

*Басқа мағыналар үшін Хинган деген бетті қараңыз.*
**Үлкен Хинган**, (**Дасинъаньлин**) — Қытайдың солтүстік-шығысы мен Моңғолиядағы тау жүйесі.

Орталық және Шығыс Азияны бөліп тұрады. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 1200 км-ге созылып жатыр, ені 400 км шамасында. Орташа биіктігі 800 — 1200 м, ең биік жері 2034 м (Хуанганьшань тауы). Кристалды тау жыныстарынан түзілген бірнеше жоталардан тұрады. Солтүстігінде Ильхуру-алинь тауы Кіші Хинганмен жалғастырады. Оңтүстігінде Иньшань жотасына ұласады. Шығыс беткейі тік жарлы, батыс беткейі түйетайлы. Жоталардың беткейлері терең аңғарлармен тілімделген, жоғарғы бөліктерінде ежелгі тегістелген беттердің қалдығы айқын сақталған. Климат жағдайларында Тынық мұхиттың әсері бар. Үлкен Хинган Шығыс Азия муссондық климат аймағының батысқа таралу шегін құрайды. Қысқы солтүстік-батыс муссон жеті айға созылатындықтан қысы ұзақ, суық. Қаңтардың орташа температурасы –20 —24С. Тұрақты және ұзақ уақытқа созылатын төмен температура салдарынан солтүстік бөлігіндегі тау бастарында көп жылдық тоң пайда болады. Шілденің орташа температурасы тау етегінде 18 — 20С. Жылдық жауын-шашын мөлшері шығыс беткейде 1000 мм-ден батысында 500 мм-ге дейін азаяды. Жауын-шашын жазда көп жауады. Өзен торы батыс беткейде сирек (ең ірілері Хайлар және Халхин-Гол). Шығыс беткейден Амурға құятын Сунгари өзендерінің көптеген салалары бастау алады. Үлкен Хинганның көпшілік бөлігін құрамы жөнінен Оңтүстік Сібір ормандарына ұқсас тау тайгасы басқан. Бүкіл солтүстік бөлігін жарық тайга (орман құрамында негізгі орынды даур балқарағайы алады) қамтиды. Оңтүстікке қарай тайга таудың жоғарғы беткейіне ығысады да, төменгі беткейді қылқанды-жалпақ жапырақты аралас орман басады. Қылқан жапырақтылардан қарағай, майқарағай, шырша өседі. Оларға жалпақ жапырақты ағаш тұқымдарынан емен, шамшат, үйеңкі, жөке араласады. Таудың оңтүстігіндегі төменгі бөліктерінде орманды дала мен дала таралған. Тау тайгасында ағаш дайындалады, терісі бағалы аң ауланады.

## Дереккөздер
# Камчатка[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
|  Камчатка  |
|  |
| Сипаттамасы |
| Ауданы | 270 000 км² |
| Ең биік нүктесі | 4835 м |
| Орналасуы |
| 57° с. е. 160° ш. б.﻿ / ﻿57° с. е. 160° ш. б.﻿ / 57; 160    |
| Түбекті шаятын акваториялар | Охота теңізі, Беринг теңізі, Тынық мұхит |
| Ел |  Ресей |
| Аймақ | Камчатка өлкесі |
| Камчатка |
| Камчатка |
|  **Камчатка** Ортаққорда |

**Камчатка** — Азияның солтүстік-шығысындағы аса ірі түбек.

## Географиялық орны

Ресейдің Камчатка өлкесі және Коряк автономды округі аумағын алып жатыр.

## Жер бедері

Ұзындығы 1200 км, ені 450 км, ауданы 370 мың км2. Тынық мұхиттық тектоникалық белдеуде жатуына байланысты жанартаулық және жер сілкіну әрекеттері күшті жүреді. 160 жанартау бар, оның 28-і әрекетті. Ыстық бұлақтар мен гейзерлер көп (ең ірісі – Великан, ыстық суды 50 м биіктікке атады). Орта тұсымен бір-біріне қатар Орта және Шығыс жоталары өтеді. Олардың арасын Орталық Камчатка ойпаты бөледі. Батыс жағалауы ойпатты. Шығыс жағалауы биік үстіртті (700 – 750 м). Оның үстінде жанартау конустары орналасқан (Ключи шоқасы, 4750 м). Тау бастарын мұз басқан (аумағы 874 км2). Өзендері суға мол. Жанартау кратерлерінде пайда болған көлдер көп.

## Климаты

Климаты қоңыржай теңіздік, орт. мен солтүстігінде қоңыржай континенттік. Ақпан айының жылдық орташа температурасы –13°С, тамызда 12°С.

## Өсімдік жамылғысы

Көп жерін сирек, қайың орманы мен қылқан жапырақты орман басып жатыр. Солтүстігі – тундра. Өзен бойында биік және қалың шалғын өскен.

## Пайдалы қазбалары

Көмір, алтын, күміс, құрылыс материалдары, күкірт кен орындары табылған. Минералды және ыстық суға бай. Ыстық су көздері үй жылытуға, өсімдік жылыжайына кеңінен пайдаланылады. Геотермалдық тәжірибе электр стансалары жұмыс істейді. «Крона» атты биосфералық қорық ұйымдастырылған.

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Kamchatka |
# Алеут аралдары

|  |
| --- |
|  Алеут аралдары ағылш. *Aleutian Islands* |
|  |
| Сипаттамасы |
| Аралдар саны | 110  |
| Ірі аралы | Унимак  |
| Жалпы ауданы | 17 666 км² |
| Ең биік нүктесі | 2857 м |
| Тұрғындар (2000 жыл) | 8162 адам |
| Халық тығыздығы | 0,462 адам/км² |
| Орналасуы |
| 52°05′49″ с. е. 173°30′02″ б. б.﻿ / ﻿52.09694° с. е. 173.50056° б. б.﻿ / 52.09694; -173.50056    |
| Акватория | Тынық мұхит |
| Ел |  АҚШ |
| Аймақ | Аляска |
| Алеут аралдары |
| Алеут аралдары |
|  **Алеут аралдары** Ортаққорда |

**Алеут аралдары** (ағылш. *Aleutian Islands*) — Тынық мұхиттың солтүстік бөлігіндегі архипелаг. 1867 жылға дейін Ресей империясының құрамында болды, кейін Аляска штатына (АҚШ) енді. Ұзындығы 1740 км. Иіле орналасқан 110 арал мен жартастар тізбегінен тұрады. Жерінің аумағы 37,8 мың км2. Тұрғыны 7,5 мың адам (1994). Байырғы тұрғындары — алеуттер. Алеут аралдары — су астындағы жоталардың қырқасы. Арадардың көбі — жанартау конустары, олардың 25-і атқылап тұр. Абсолют биіктігі 2860 м. Климаты субарктикалық, мұхиттық. Жылдық жауын-шашын мөлшері 1500 мм. Жері шымтезекті, тауға тән тундралық топырақты келеді. Балық аулау, аң терісі кәсіпшілігі дамыған. Басты елді мекені, әрі ірі соғыс-теңіз базасы — Уналашка аралындағы Датч-Харбор.
# Сиэтл

|  |
| --- |
| Қала |
| Сиэтл |
| ағылш. *Seattle* |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ту | Логотипі |

 |
| Әкімшілігі |
| Ел |  АҚШАҚШ |
| Штат |
Вашингтон
 |
| Округ |
Кинг
 |
| Мэр |
Эд Мюррей
 |
| Тарихы мен географиясы |
| Координаттары | 47°36′ с. е. 122°19′ б. б.﻿ / ﻿47.600° с. е. 122.317° б. б.﻿ / 47.600; -122.317    |
| Жер аумағы |
369,2 км²
 |
| Биiктiк |
0–158 м
 |
| Уақыт белдеуі |
UTC-8, жазда UTC-7
 |
| Тұрғындары |
| Тұрғыны | 668 342 адам (2014) |
| Тығыздығы |
1672 адам/км²
 |
| Агломерация |
3,671,478 (2014 ж.)
 |
| Сандық идентификаторлары |
| Телефон коды |
+1 206
 |
| Пошта индексі |
98101–98199
 |
| seattle.gov  (ағыл.) |
| Сиэтл |
| Сиэтл шекарасы

 |

**Сиэ́тл** (ағылш. *Seattle*, тағыда **Сиэттл, Сиетл, Сиатл** деп кездеседі) — АҚШ-тың солтүстік батысындағы және Вашингтон штатындағы ірі қала, атап айтқанда, ірі теңіз порты. Қала Кинг округының әкімшілік орталығы. Пьюджет (ағылш. *Puget Sound*) және Вашингтон көлі шығанақтар жүйесінің арасында орналасқан.

Қаланың атауы, қаланың негізі қаланбай тұрып осы аймақтағы тұрған, кейін көшіп кеткен Қызылтерілі Дуамиш және Сугуамиш ру басылары басшысы Сиэтл (Si'ahl)ден алынған.
# Чукча тілі[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| Чукча тілі |
| Өз атауы: |
Chukchi language
 |
| Елдер: |
Ресей
 |
| Сөйлеушілер саны: |
5095 (2010)
 |
| Классификация |
|
Еуразия тілдері
палеоазиаттық тілдер отбасы
чукот-камчат тілдері |
| Жазуы: |
кириллица
 |
| Тіл коды |
| МЕСТ 7.75–97: |
чук 800
 |
| ISO 639-1: |
ckt
 |
| ISO 639-2: |
—
 |
| ISO 639-3: |
ckt
 |
| Тағы қараңыз: Жоба:Лингвистика |

**Чукча тілі** — Палеоазиаттық тілдер отбасының, чукот-камчат тілдеріне жатады. Полисинтетикалық (инкорпорациялық) түр болып табылады.

## Референтті халық

Референтті халық: чукчалар; өз атауы - бұғышы.

## Географиялық таралуы

Чукчалардың көпшілігі ауылдарда тұрады және Чукотка автономиялық округінің (бұрынғы Магадан облысының бөлігі) тундрасында көшпелі өмір сүреді. Колыма чукчалары Якутияның Нижнеколым ауданында, Колымское ауылында және аудан орталығында Черский ауылында тұрады. Чукчалардың бір бөлігі Камчатка өлкесінің Олюторск ауданында, бір бөлігі Магаданда қоныстанған.

2010 жылғы Бүкілресейлік халық санағы бойынша чукчалардың саны 15 908 адамды құрайп, олардың 5 095-і чукча тілінде сөйлеген.

## Диалектісі

Чукча тілі Приморский чукчасының шығыс (уэлен) диалектісінен, батыс (колыма) диалектісінен және оңтүстік диалектілер тобынан (энликей, хатыр, нунлигран, т.б.) тұрады. Түрлі диалектілерде сөйлейтіндер бір-бірін жақсы түсінеді.

## Жазуы

1931 жылы латын әліпбиіне, ал 1936 жылы орыс графикасына негізделген әліпби жасалды.

Қазіргі чукча әліпбиі:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё | Ж ж | З з | И и |
| Й й | К к | Ӄ ӄ | Л л | Ԓ ԓ | М м | Н н | Ӈ ӈ | О о | П п |
| Р р | С с | Т т | У у | Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ |
| Ъ ъ | Ы ы | Ь ь | Э э | Ю ю | Я я | ʼ |

## Дереккөздер