# Енисей

| Енисей |
| --- |
| орыс. *Енисей* |
|  |
| Сипаттамасы |
| **Ұзындығы** | 3487 км км |
| **Су алабының ауданы** | 2 580 000 км² |
| **Су алабы** | Кар теңізі |
| **Су шығыны** | 19 800 м³/с |
| Су ағысы |
| **Бастауы** | өзендер қосылуы: Кіші Енисей мен Үлкен Енисей |
|  • Орналасқан жері | Қызыл |
|  • Биіктігі | 619,5 м |
| **Сағасы** | Енисей шығанағы |
|  • Биіктігі | 0 м |
|  • Координаттары | 69°36′40″ с. е. 84°32′40″ ш. б.﻿ / ﻿69.61111° с. е. 84.54444° ш. б.﻿ / 69.61111; 84.54444    |
| Орналасуы |
|  |
| **Ел** | Ресей |
| **Аймақ** | Тыва, Красноярск өлкесі, Хақасия |
|  |

**Енисей**, **Енесай** (қыр. *Эне сай*, эвенкіше *Иоанеси – үлкен су, өзен*; хақ. Ким суғ, тыв. *Улуг Хем*) — Жер шарындағы аса ірі өзендердің бірі. Ресей федерациясы жерімен ағады.

## Географиясы

Ол Бий-Хем (Үлкен Енисей) және Ка-Хем (Кіші Енисей) өзендерінің Қызыл қаласы (Тыва Республикасы) тұсында қосылуынан пайда болады. Батыс және Шығыс Сібір шекарасын бойлай, негізінен, Ресейдің Красноярск өлкесі жерімен солтүстікке қарай ағып, Солтүстік Мұзды мұхиттың Кара т-ндегі Енисей шығанағына құяды. Ка-Хем бастауынан санағанда ұзындығы 4102 км, ал Бий-Хем өз-нің қосылған жерінен ұзындығы 3487 км. Су жиналатын алабының ауданы 2580 мың км², оның 328 мың км²-і Моңғолия жерінде.

Енисейдің алабы, негізінен, таулы, көп жерін тайга, көп жылдық тоң алып жатыр. Аңғары мен арнасының құрылысына, ағысының сипатына және гидрологиялық режиміне қарай Енисей негізгі 3 бөліктен тұрады: жоғары Енисей — Үлкен және Кіші Енисейдің қосылған тұсынан Батыс Саянның Минуса қазаншұңқырына шығар жеріне (Означенное айлағы) дейін, ұзындығы 474 км; орта Енисей — Означенное айлағынан Ангара өзенінің құйылысына дейін, ұзындығы 876 км; төменгі Енисей — Ангара өзенінен сағасына дейін ұзындығы 2137 км.

Енисей бұйраты сілемдерін кесіп өткен жерінде Казачинский және Осинов шоңғалдары бар. Абакан саласы құйғаннан кейін аңғарының ені 5 км-ге жетеді, арнасының ені 500 м-ден асады, ағысы баяулайды (2 м/с). Абаканның сағасынан төменде Красноярск бөгені басталады (ұзындығы 360 км, бөгет жанындағы тереңд. 100 м). Ангараның құйылысынан төмен қарай оң жағасы таулы, сол жағасы жайпақ. Төменгі Тунгускаға дейінгі аңғарының ені 10 — 20 км, кей жерлерінде 40 км-ге жетеді. Одан төмен аңғары кеңейе түсіп, арнасының ені 2 — 5 км-ге жетеді. Игарка қаласы тұсындағы тереңд. 20 — 40 м. Төм. бөлігінде ұзындығы 300 км-дей болатын көптеген тармақтарға бөлінеді, олардың ең саяз жері 5 — 8,5 м.

## Салалары

Сол жақ салалары

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| * Кемшік,
* Қантегір,
* Абакан,
 | * Кем,
* Қас,
* Сым,
 | * Дубчес,
* Елогуй,
* Турухан,
 | * Кіші Хета,
* Үлкен Хета,
* Грязнуха.
 |

Оң жақ салалары

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| * Ус,
* Кебеж,
* Туба,
* Сыда,
 | * Сисим,
* Мана,
* Кан,
* Ангара,
 | * Үлкен Пит,
* Тасты Тұңғыс,
* Бахта,
* Төменгі Тұңғыс,
 | * Курейка,
* Хантайка,
* Дудинка.
 |

Енисейдің оң жақ салалары әкелетін су мөлшері мен су жинайтын жері бойынша сол жақтарға басымдық береді. Негізгі саласы - Ангара, бірақ он жылда бір рет басқа бір ірі өзен — Төменгі Тұңғыс жылдық ағыны бойынша одан асып түседі.

## Гидрологиясы

Енисей су алабы
Қар, жаңбыр, жер асты суымен толығады. Суы көктемде көтеріліп, жазда тасиды. Жылдық орташа су ағыны Игарка қ. тұсында 18100 м³/с, сағасында 19800 м³/с. Қараша мен желтоқсан аралығында қатып, сәуірдің соңынан маусымның басына дейін мұзы ериді. Енисей алабында жалпы аудан 13,1 мың км² болатын 100 мыңнан астам көл бар.

## Жағасындағы елді мекендер

Өзен бойында Саян-Шушенск, Краснояр СЭС-тері және бірнеше бөген орналасқан. Бөгендерде және Красноярск қ-нан сағасына дейін кеме жүзеді. Енисей алабында Саян-Шушенск, Столбы қорықтары орналасқан. Енисейден түрке, майшабақ, сылан, мұқсын, сүйрік, бекіре, қортпа ауланады. Е. бойындағы басты қалалар: Қызыл, Саяногорск, Минусинск, Абакан, Дивногорск, Красноярск, Лесосибирск, Енисейск, Игарка, Дудинка.

## Дереккөздер

## Сілтемелер

*
*  Мұрағатталған 4 қарашаның 2019 жылы.