Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Балтық елдері

**Балтық елдері** немесе **Балтық маңы елдері**, **Балтық жағалауы елдері** (эст. Balti riigid, Baltimaad, латышша *Baltijas valstis*, лит. Baltijos valstybės) — Солтүстік Еуропада, Балтық теңізінің шығыс жағалауында орналасқан үш тәуелсіз мемлекетке — Латвия, Литва, Эстония — ортақ айтылатын геосаяси термин.
Үш мемлекет те Еуроодақ, НАТО және Еуроаймақ мүшелері. Балтық елдері 1991 жылға дейін КСРО құрамында болған.

Балтық елдері жоғарыдан төменге қарай:

 Эстония

 Латвия

 Литва
# Топография

Солтүстік Кавказдың топографиялық картасы
**Топография** (ежелгі-грек. τόπος — «*орын*» и γράφω — «*жазу*») — жер бетін әуе және ғарыштық түсірім негізінде жоспарға және ірі масштабты картаға (1:100000 масштабқа дейін) түсіру, әрі бейнелеу әдістерін зерттейтін ғылым. Бұған көзбен өлшеу, бұрыш өлшеу, мензульдық, тахеометриялық немесе алыстан өлшеу сьемкалары жатады. Таулы жерлерде фотограмметрия қолданылады.

 *Жаңа Зеландияның топографиялық картасы*.
Топография жер бетін зерттеуде физика және экономика, географияға, ал жер бетін топографиялық түсіруде (топографиялық карта жасауда) геодезия мен картография ғылымдарына сүйенеді. Топографиялық картаның мазмұнының толықтығы ең алдымен планның немесе картаның масштабына байланысты болады.

 *Моңғолияның топографиялық картасы*.
Масштабы кішірейген сайын картаның жер беті элементтерін сұрыптау және жалпылау дәрежесі артады. Мұндай жағдайда картаға географиялық тұрғысынан маңызды деп есептелінетін жер беті элементтерін мүмкіндігінше көбірек қамту көзделеді. Картаны толық етіп құрастыруда топографиялық шартты белгілер жүйесі де маңызды рөл атқарады. Аэрофототүсірім және космотүсірім әдістерінің жылдам дамуына байланысты мензулалық түсіру өзінің бұрынғы атқаратын рөлін төмендетіп,шағын аудандағы түсіру жұмыстарында қолданылуда.Әскери істегі Топография – *тактикалық* және *оперативтік* мақсаттар үшін жергілікті жердің ерекшеліктерін зерттейтін әскери ғылым саласы. Кейінгі кезде жерді план не картаға түсірерде *аэросьемка* немесе *аэрограмметрия* деп аталатын *фотографиялық сьемкалар* қолданылады.

## Топографиялық сипаттама

Топографиялық сипаттама — бөгеннің негізгі топографиялық сипаттамалары ретінде айдын ауданы мен көлемінің тежелу деңгейі араларын байланыстыратын қисық сызықтар немесе бұл сипаттамаларды анықтау үшін жергілікті жердің горизонталды планы түріндегі болашақ су басатын ауданның ірі масштабтағы планды-биіктігі бейнелетін түсірулер. Ұсақ масштабты түсірулер арқылы алынған топографиялық сипаттамалар шамалап алынған деп есептеліп, көп жағдайларда жобалаудың тек алдыңғы сатыларында ғана пайдаланылуы мүмкін. Ол кейіннен ірі масштабты түсірулер арқылы дәлірек анықталатын болады. Бөген айдынының ауданын анықтау — деңгейдің әр түрлі жағдайларындағы аудандардың түсіру пландарында планиметриялау арқылы жүргізіледі. Айдын аудандарының деңгей белгілерімен байланысын анықтау (сызу) үшін планиметрияны барлық горизонтальдар ауқымында (ең төмеітті деңгей, яғни түбінен ең жоғарғы деңгей — тежелген суға дейінгі аралықта) жүргізу қажет.

## Дереккөздер
# Аспан координаттар жүйесі

**Аспан координаттары**  — аспан сферасындағы шырақтар мен қажетті нүктелердің орнын анықтауға қолданылатын сандар. Оларды анықтау үшін әр түрлі жүйе қолданылады.

* Горизонтальдық жүйеде негізгі дөңгелекке шын горизонт SWNE (1-сурет), полюс үшін бақыланатын жердің зениті (Z) алынады. Сонда о шырағының биіктігі (h) мен азимуты (А) оның координаты болады. h биіктігі горизонттан шыраққа дейін осы шырақ вертикалының бойымен саналады (горизонт үстінде һ оң, оның астында теріс таңбамен алынады). А. азимуты оңтүстіктің S нүктесінен батысқа қарай шырақтың вертикалына дейінгі горизонт доғасымен саналады. Көбінесе һ биіктігінің орнына Z= 900 — һ зениттік қашықтық қолданылады.
* Экваторлық жүйеде (1-және 2-жүйе) негізгі дөңгелек үшін аспан экваторы Q Q Q1 (2-сурет), полюс үшін дүниенің солтүстік полюсі (P) алынады. Осы 2 жүйеге ортақ координаттардың бірі — аспан шырағынан экваторға дейінгі бұрыштық қашықтық — еңісу ( ). Ол аспан экваторынан шыраққа дейін еңісу дөңгелегінің бойымен саналады (аспанның солтүстік жарты шарында ы оң, оңтүстігінде теріс таңбамен алынады). Экваторға перпендикуляр болып, дүние полюстерін басып өтетін үлкен дөңгелектер еңісу дөңгелегі деп аталады. Кейде -ның орнына P= 900-- полярлық қашықтық қолданылады. 1-экваторлық жүйенің екінші координаты үшін сағаттық бұрыш (t) алынады, ол горизонт аспан координаты мен экватордың қиылысу нүктесінен бастап, шырақтың еңісу дөңгелегіне дейін экватордың бойымен саналады. 2-экваторлық жүйенің екінші координаты үшін шарықтау (е) алынады, ол күн мен түннің көктемгі теңелу нүктесінен ( ) шырақтың еңісу дөңгелегіне дейін экватор доғасымен саналады. t аспан сферасының көрінерлік тәуліктік айналу бағытымен, ал ) оған қарама-қарсы бағытпен саналады.
* Эклиптикалық жүйеде негізгі дөңгелек — эклиптика EиE1( 3-сурет). E шырағының координаттары үшін эклиптикалық ендік ( ) пен эклиптикалық бойлық ()) алынады. ) эклиптикадан шыраққа дейінгі бойлық дөңгелек бойымен, ал күн мен түннің көктемгі теңелу нүктесінен шырақтың бойлық дөңгелегіне дейін Күннің көрінерлік жылдық қозғалысының бағытымен саналады. Бұлармен қатар координаттары шамамен анықталатын галактикалық жүйе де қолданылады. Прецессия, нутация, жарық абберациясы, жарық рефракциясы және аспан шырағының меншікті қозғалысы салдарынан А. к. әр түрлі өткізгіштерге ұшырайды. Олар аспан шырағының орнын анықтағанда ескеріледі.
# Америго Веспуччи

**Америго Веспуччи** (итал. *Amerigo Vespucci*, лат. *Americus Vespucius*; 9 наурыз 1454 жыл, Флоренция, Флорентия республикасы — 22 ақпан 1512 жыл, Севилья, Испания) — флорентиялық теңіз саяхатшысы.

## Өмірдерек

Америго Веспуччи 1454 жылы Флоренцияда туған, 1512 жылдың жиырма екінші ақпанында елу сегіз жасында Севильяда дүние салды. Біраз уақыт Медичи банкісінің кіші қызметкері, кейіннен осы фирманың Севильядағы агенті болып жұмыс істеген. Веспуччи алғашқы теңіз саяхатын 1497 – 98 жылы Канар аралдарына жасады. 1499 – 1500 жылы Испанияда, 1501 – 04 жылы Португалияда теңізші болды, 1499 – 1504 жылы Жаңа Дүние жағалауын зерттеген экспедицияларға қатысты. Бұл саяхаттары туралы жазылған оның еңбектері кезінде әйгілі болды, бірнеше рет (1505 – 10) қайта басылды. Лотарингия картографы Мартин Вальдземюллер Колумбтың ашқан «дүниенің төртінші бөлігін» Веспуччидің табысы деп жариялады; оның құрметіне жаңа құрлықты – Америка деп атауды ұсынды. Оңтүстік Америкаға бұл ат тез сіңді, ал Солтүстік Америка үшін алғашқы рет 1538 жылы Меркатордың картасында қолданылды. Мұхиттың арғы жағындағы қазынасы мол, жаңа жерлер испандарды қызықтырды. Сол жерге барып орнығам дегендерге король 1497 жылдан бастап рұқстат берді. Бұл байлығы мол жерлерге көпестер, кедейленген дворяндар, үкіметке наразылар, айыптылар көшіп кетпекші болды. Король үш эквпедиция ұйымдастырып, көп адам жіберді. Солардың ішінде Колумб ашқан жерді көруге Америго Веспуччи де көруге аттанды.

Америго Веспучии 1501 жылы Португалия королының кемесімен «Жаңа жерге» екінші рет барады. Веспуччи Пинсон, одан кейін Кабрал ашқан Бразилия жағалауын зерттеп қайтады. 1503 жылы Веспуччи үшінші рет «Жаңа жерге» саяхатқа шығады. Ол енді Бразилия жағалауымен Үндістанға өтпек болады да 20 градус оңтүстік ендікке дейін жүзіп барып, Колумб ашқан, одан кейін көптеген Испания саяхатшылары зерттеген «Жаңа жер», «бұл Азия аралдарының тізбегі емес, осы күнге дейін белгісіз материк», — деген дұрыс қорытындыға келеді. 1507 жылы космограф Мартин жер жүзін Еуропа , Азия, Африка материктеріне бөліп, жаңадан Америго ашқан жерді оның басқа материктерімен ұқсастығына қарай «Америка деп атау керек» дейді. Ол кезде Американы «тоты құстар» жері деп атайтын. Сөйтіп, жаңа құрлықтың аты Америго Веспуччи атымен аталып кетті. Бұл жерді Колумб ащқанымен, ол өмірінің соңына дейін оны білмеді, сондықтан материк Америго атымен аталды.

Бальбаро ну Васко Нуньес корольдан қашып «Жаңа жерді» зерттеуге аттанған экспедициямен келіп, Панама мойнағына жақын жердегі бір отарды билеп тұрады. Үндістердің одан әрі қарай су бар дегеніне сеніп, Испандардың көмегімен Панама мойнағына өтті. Көптеген таулардан өтіп, 1513 жылы 25 қыркүйекте тұңғыш рет Тынық мұхитын ашты.

Осыдан кейін Американы жаңа материк деп мойындады. Енді отаршылдар Америка байлығын именденуге жанталасып, халқын қырғынға ұшыратып, жартысын құлдыққа апарып сатты. Бұдан кейін еуропалықтар Мексиканы, Перуды, Оңтүстік және Солтүстік Американың басқа да жерлерін өздеріне қаратып, Бейбіт халықтарын тонап, мәдениетін, салт-сана, әдет–ғұрпын аяққа басты. Колумб пен Васконың саяхаты географиялық болса, ендігі еуропалықтардың саяхаты басқыншылыққа негізделді.

## Дереккөздер
# Гироскоп[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Прецессия
**Гироскоп** ((грекше gyros – дөңгелек, gyruo – айналамын және skop – көремін, бақылаймын) —– шапшаң айналатын және айналу өсі (симметрия өсі) өзінің кеңістіктегі бағытын өзгерте алатын симметриялы қатты дене. Оның қарапайым мысалына балалар ойнайтын зырылдауық жатады. Гироскоптық әсер аспан денелерінде, кемеге орнатылған турбина роторында, ұшақ винтінде, т.б. байқалады.

Гироскоп 1. өзі байланысқан айналымның санау жүйесін табуына арналған құрал; 2. тез айналатын қатты дене, оның айналу өсі кеңістікте өзінің жағдайын өзгерте алады. Гироскоптың ылғида қайталанатын прецессиясы – гироскоптың жуықтап қана кайталанатын прецессиясы.

Егер гироскоптың өсіне моменті M=Ph-қа тең Р қос күші (h – қос күштің иіні) түсірілсе, онда гироскоп х өсінің бағытымен емес, күтпеген бағытта, яғни у осінің бағытымен айнала бастайды.

Сыртқы күштер әсер етпесе, гироскоп еркін гироскоп деп аталады. Мысалы, ұшақпен, кемемен, ракетамен, т.б. қатынас көліктерімен тек кардан ілмесінің сақиналары арқылы байланысатын гироскоп еркін гироскоп болып саналады. Гироскопты әр түрлі қозғалыстарды басқару үшін қолдануға болады. Бірақ дәл теңгерілген гироскопты жасау – өте күрделі жұмыс. Гироскопты теңгеру, яғни оның ауырлық центрін кардан ілмесінің центрімен бір нүктеге келтіру өте үлкен дәлдікті қажет етеді.

Қосымша жүк арқылы гироскоптың горизонталь өсінің дүние тараптарына қарағандағы бағытын өзгертпеуге болады. Гироазимут деп аталатын мұндай гироскоп компас қызметін атқара алады. Гироазимут ұшақтарда, дәлірек айтқанда, магниттік компастың көрсетуі сенімсіз болатын полярлық аймақтарда ұшатын ұшақтарда (полярлық авиацияда) кеңінен қолданылады. Гироскоп ракета жылдамдығын анықтау үшін де пайдаланылады. Ішпектегі үйкеліс әсерінен дәл теңгерілген гироскопта да прецессия құбылысы пайда болады. Бұл прецессияның бұрыштық жылдамдығы ілме өсіне әсер ететін үйкеліс моментінің шамасымен анықталады. Гироскоптың ең маңызды қызметінің бірі – оның көмегімен қозғалыстағы нысан үстіндегі денелердің ырғалуын тыныштандыру. Гироскоптық тыныштандырғыш құрылғылар автоұшқыштар мен авторульдерде пайдаланылады. Күрделі гироскоптар кеме сияқты үлкен нысандардың ырғалуын тыныштандыру үшін қолданылады.

## Дереккөздер
# Mars Express

| Mars Express |
| --- |
|  |
| Ұйымы |  ESA |
| Тапсырысы | Орбиталық аппарат |
| Ненің серігі | Марс |
| Орбитаға орнату күн-айы | 25.12.2003 |
| Ұшыру күн-айы | 2.06.2003, Байқоңыр |
| Сөре көлігі | Союз-ФГ зымыраны /Фрегат үдемелі блогы |
| NSSDC нөмірі | 2003-022A |
| Торабы | Деректер |
| Массасы | 1123 кг (666 кг + 457 кг отын) |
| Қуаты | 460 Вт |
| Шоғырласпауы | 0,943 |
| Орбита шағы | 7,5 сағ |
| Апоапсисы | 10107 км |
| Периапсисы | 298 км |

**Mars Express** — 2003 жылы Марсқа ұшырылған және бүгінгі күнге шейін істеп тұрған еуропалық ғарыш кемесі.

Бұл орбиталық аппарат Марс бетіне Beagle 2 автоматты станциясын жеткізді, бірақ ол байланысқа шықпай, миссиясын орындамай қалды.

*Mars Express*-тің өлшемдері 1,5×1,8×1,4 метр, жазылған күн батареяларымен — 12 метр.

Құрылғылары: жоғары ажыратымдылығы бар стереокамера, радар MARSIS (Mars Advanced Radar for Subsurface and Ionosphere Sounding), OMEGA және SPICAM спектрометрлері, ASPERA (Analyzer of Space Plasmas and Energetic Atoms) анықтағышы, т.б.

## Хронологиясы

2003 жылдың 2 маусымында *Mars Express* Байқоңырдан ұшырылды.

19 желтоқсанда, Марсқа жақындаған кезде, Beagle 2 негізгі аппараттан бөлініп қалды.

25 желтоқсанда *Mars Express* Марс орбитасына енді, ал Beagle 2 Марсқа қонды, бірақ байланысқа шықпай қалды.

2004 жылдың 23 қаңтарында OMEGA спектрометрі көмегімен Марстың оңтүстік полюсында мұз қабаттары табылды. Наурызда оның құрамы 85% қатқан көмірқышқыл газдан және 15% мұздалған судан тұратыны анықталды.

Сондай-ақ наурызда Марс атмосферасында сәл болса да метан бар болғаны анықталды. Шілдеде атмосферада аммиак іздері де табылды. Ғалымдардың пайымдауынша, бұл не бактериялық өмірдің салдары ретінде қарастыруға болады, не Марстың геологиялық белсенділігін білдіреді.

2006 жылдың 21 қыркүйегінде отыз жыл бұрын Viking 1 түсірген әйгілі Кидония аймағын аппарат жоғары ажыратымдылығы бар камерамен суретке түсірді.

Фобоспен жақындау схемасы
Желтоқсанда *Mars Express* он жылдай орбитада істеген, бірақ байланысы үзілген Mars Global Surveyor аппаратын іздестіруге жұмылдырылған болатын, бірақ нәтижесіз.

2010 жылдың 5 наурызында *Mars Express* Фобос қасынан өтіп, оның гравитациялық көрсеткіштерін өлшеді.

2013 жылы аппарат Марстың топографиялық картасын түсіруді толықтай дерлік бітірді.

2018 жылдың шілдесінде MARSIS радары оңтүстік полюстегі мұздың астында, 1,5 шақырым тереңдікте көлдің бар екенін анықтады. Желтоқсанда диаметрі 80 шақырымға баратын Королев кратері мұзға толы екені анықталды.

2020 жылдың қыркүйегінде MARSIS радары тағы үш мұзасты көлін тапты.

## Галерея

* Фобос суреті, 2007 ж.
* Марстың оңтүстік полюсы, 2015 ж.
* Оңтүстік полюс, 25.07.2018
* Рейб кратері

## Дереккөздер

## Сілтемелер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа санаты бар: Mars Express |

* Миссия сайты
* Mars Express НАСА сайтында
# Қытай ғылым академиясы[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Қытай ғылым академиясы** – ҚХР-дің барлық ғылым саласындағы зерттеу жұмыстарын координациялайтын және ғылыми-зерттеу институттарына басшылық ететін жоғары ғылыми мекемесі. Қытай ғылым академиясы Нанкиндегі Орталық ғылыми-зерттеу академиясы мен Пекиндегі ғылыми-зерттеу академиясын біріктіру негізінде 1949 жылы қарашада құрылды.

Академияның бөлімдеріне және құрамы сайланатынпрезидент, 6 вице-президент пен бас хатшылардан тұратын Тұрақты комитетке Академиялық кеңес басшылық етеді. 1949 жылдары Қытай ғылым академиясының қарауында 16 ғылыми-зерттеу институты, 6 зертхана, 224 ғылыми қызметкер болды.

Кеңестік тәжірибені ескере отырып, Қытай ғылым академиясы өз жұмысын үш бағытта құрды: елдегі ғылыми жұмыстарға басшылық ету; ғылыми ұйымдар арасындағы қарым-қатынасты нығайту; шетелдік ғылым мен техникалық жетістіктерін зерттеп отыру. Зерттеу жұмыстарын өрістету және кадр даярлауда КСРО ғылым академиясы Қытай ғылым академиясына үлкен көмек көрсетті. 1954 жылы Қытай ғылым академиясы құрамында 4 бөлім болды: физика, химия және математика ғылымдары; биология ғылымдары және Жер туралы ғылым (1957 жылы ол биология және геология-география ғылымдары бойынша 2 бөлімге бөлінген); техника ғылымдары; қоғамдық ғылымдар. Алғашқы жылдары Қытай ғылым академиясының филиалдары Шанхай, Нанкин, Куньминде ғана болды.

1958 жылы ҚХР үкіметі провинция сайын, сондай-ақ автоном. аудандарда Академияның филиалдарын құру туралы шешім қабылдап, 1959 жылдың соныңда оның саны 26-ға жеткен-ді. Бірақ 1961-62 жылдары провинциялық филиалдары таратылып, 5 аудандық филиал ғана қалды. Ғылыми-зерттеу институттарының саны 1962 жылы 110-ға, ғылыми қызметкерлердің саны 8 мыңға жетті. Оның ішінде мың шақты адам ғылыми дәрежеге ие болған. Қытай ғылым академиясының 1967 жылы 10 мыңға жуық қызметкері болды, оның жартысына жуығы ғылыми қызметкерлер. Қытай ғылым академиясы құрамына Атом энергиясы жөніндегі комитет, ғылыми-техникалық университитет (ғылыми кадрлар даярлайды), Ғылыми және техникалық информация институты, арнаулы ғылыми-зерттеулік институттарына басшылық ететін түрлі ғылым саласындағы комитеттер кіреді.

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Category:Chinese Academy of Sciences |
# Пульсар

Миллисекунд пульсар және сору табағы, NASA анимейшн
Лүпілжұлдыздың көрінісі. Сурет орталығы –- Нейтрон жұлдыз; қисық сызық – пульсардың магнит өрісі; көк конустар - пульсардың радиациялық ағындары
**Пульсар** (ағылш. *Pulsar*) немесе **Лүпілжұлдыз** — тұрақты периодпен әлемге (жер бетіне дейін) радиолық (*радио-пульсар*), оптикалық (*оптикалық пульсар*), рентгенді (*рентгенді пульсар*) немесе гаммалық (*гамма-пульсар*) импульс сигналын (ақпарын) тарқатып тұратын жұлдызды дене.

## Байқалуы

1967 жылдың қазан айында Кембридж университеті Кавендиша зертханасы (Cavendish Laboratory) Антоний Хьюиш （Antony Hewish) профессордың 24 жасар аспирант қызы Jocelyn Bell Burnell радиотелескопқа келген ақпарларды тексерген кезде кейбір дыбыс сигналының өте тәртіпті екеніне назар аударады. Олардың периоды тұрақты болып, шамамен 1.337 секунд болады. Алғашында ол мұны бөгде ғаламшарлық "кішкентай жасылдар" （LGM） жіберген ақпар болуы мүмкін деп есептейді. Бірақ былайғы жарты жылда ол бұл түрдегі сигналдардың әртүрлісін анықтайды. Кейін адамдар бұл түрдегі аспан құбылысын жаңаша аспан денесінің құбылысы ретінде танып, аталған жұлдыздарды Пульсар (Лүпілжұлдыз) деп атайды. "Пульсар", "Квазарлар", "Ғарыш микротолқынды фоны", "Жұлдызара молекула" төртеуі ХХ ғасырдың 60 жылдарындағы "төрт астрономиялық жаңалық" есептеледі. Антоний Хьюиш профессор пульсарды байқағаны үшін 1974 жыл физика саласы бойынша Нобель сыйлығының лауреаты болды. Ал бұл жұлдызды шындап алғаш байқаған Jocelyn Bell Burnell бойжеткеннің Нобель сыйлығын алмай қалуы қоғамда біршама талас туғызған болатын.

Бір ғажабы, 1967 жылы Алясканың зымыраннан қорғану орталығының радар тізгіндеуші қызметкерлері кейбір лүпілдеген сигналдарды байқап, олардың аспаннан келгенін тұрақтастырады. Бұл байқау Кембридж университеті Кавендиша зертханасындағы Пульсар лүпілін байқаудан әлдеқайда бұрын болса да, бірақ әскери құпия ретінде жасырылып, тек ХХІ ғасырда ғана жұртқа белгілі болды.

## Ерекшелігі

## Миллисекундтық лүпілжұлдыз

## Дереккөздер
# Навигация

**Навигация** (лат. *navіgatіon, navіgo* — кемеде жүземін) - 1) теңізде жүзу, кеме қатынасы; 2) мұхит, теңіз, көл, бөген және өзендегі табиғат жағдайына байланысты кеме қатынасы болатын уақыт кезеңі.

## Дереккөздер