Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Скандинавия түбегі

|  |
| --- |
|  Скандинавия түбегі  |
|  |
| Скандинавия түбегі (2003 ж) |
| Сипаттамасы |
| Ауданы | 800 000 км² |
| Орналасуы |
| 63°00′00″ с. е. 14°00′00″ ш. б.﻿ / ﻿63.00000° с. е. 14.00000° ш. б.﻿ / 63.00000; 14.00000    |
| Түбекті шаятын акваториялар | Баренц теңізі, Норвег теңізі, Солтүстік теңізі, Балтық теңізі |
| Елдер |  Норвегия  Швеция  Финляндия |
| Скандинавия түбегі |
|  **Скандинавия түбегі** Ортаққорда |

Ғарыштан көрініс
**Скандинавия түбегі** — Еуропадағы ең ірі түбек. Түбек аумағына Норвегия, Швеция мемлекеттері түгелімен және Финляндияның солтүстік бөлігі кіреді. Жер аумағы 800 мың км2.

## Жер бедері

Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 1900 км-ге созыла орналасқан, ені 800 км-дей. Баренц, Норвег, Солтүстік, Балтық теңіздерімен (бұғаздармен, шығанақтармен) қоршалған. Құрлықтағы шартты шекарасы Ботния және Варангер-фьорд шығанақтары аралығымен жүргізіледі. Солтүстік және батыс жағалаулары тік құз жартасты, фьордтармен күшті тілімделген. Ірі аралдары мен топаралдары көп. Оңтүстік және шығыс жағалауы жазық келеді. Түбектің басым бөлігін Скандинавия таулары мен Норланд қыраты (биіктігі 800 м) алып жатыр. Скандинавия түбегінің қазіргі жер бедерінің сипаты ежелгі мұз басудан кейін өзгеріске ұшыраған Балтық қалқаны мен каледон қатпарлық құрылымдарына байланысты. Кен байлықтарынан темір, мыс, титан, қорғасын, т.б. өндіріледі.

## Климаты

Батыс бөлігінің климаты мұхиттық, шығысқа қарай континенттілік арта түседі. Қаңтар айының орташа температурасы –16оС-тан 2оС-қа дейін, шілденікі 10 – 17оС. Жылдық жауын-шашын мөлшері 400 – 3000 мм. Өзен торы жиі; өзендері негізінен қысқа, мол сулы. Лулеэльвен, Умеэльвен т.б. өзендерде ірі СЭС-тер жұмыс істейді. Көлдерге бай (ең ірілері: Венерн, Меларен, Веттерн).

## Өсімдігі мен жануарлар дүниесі

Жерінің 43%-ға жуығын ормандар (тайга, аралас және жалпақ жапырақты), қиыр солтүстігін тундра алып жатыр. Негізінен орман жануарлары (бұлан, түлкі, қоян т.б.), солтүстігінде бұғылар мекендейді. Құз-жартасты жағалауы мен аралдар – құс базары. Теңіздің жағалық бөлігі, өзен-көлдері балыққа (треска, май шабақ) бай.

## Дереккөздер
# Балтық теңізі[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
|  Балтық теңізі  |
|  |
| Ғарыштан көрінісі |
| Сипаттамасы |
| Ауданы | 419 мың км² |
| Көлемі | 21,5 мың км³ |
| Жағалау сызығының ұзындығы | 8 мың аса км |
| Тереңдігі | 470 м |
| Орташа тереңдігі | 51 м |
| Орналасуы |
| 58°37′00″ с. е. 20°25′00″ ш. б.﻿ / ﻿58.6167° с. е. 20.4167° ш. б.﻿ / 58.6167; 20.4167    |
| Балтық теңізі |
|  **Балтық теңізі** Ортаққорда |

**Балтық теңізі**, (кейінгі латынша mare Baltіcum, ертедегі атауы Варяг теңізі) — Атлант мұхитының Еуропаға еніп жатқан теңізі. Ол Швеция, Финляндия, Ресей, Эстония, Латвия, Литва, Польша, Германия және Дания мемлекеттері жерлерімен шектеседі. Атлант мұхитымен Дания бұғазы арқылы жалғасады.

Теңіз құрлықтық қайраңда орналасқан, негізгі бөлігінің тереңдігі 40 — 100 м (ең терең жері 470 м), ауданы 419 мың км² Солтүстік жағасы биік жартасты (шхер және фьорд типтес), оңтүстік және оңтүстік-шығыс жағасы жайпақ, құмды (лагуна типті). Ірі шығанақтары: Ботни, Фин, Рига, Куршский, Гданьск, т.б. Ірі аралдары: Аланд, Моонзунд, Борнхольм, Готланд, Эланд, Сааремаа, Хийумаа, т.б. Теңізге Нева, Батыс Двина (Даугава), Неман, Висла, Одра өзендері құяды.

Қыста судың жоғағы қабатындағы температурасы 1 — 3°С, жағасында 0°С-тан төмен, жазда 18—20°С. Батыс бөлігіндегі тұздығы 11‰, орталығында 6 — 8‰. Ботни шығанағының солтүстік бөлігі 210 күн, орталық бөлігі 185 күн; Рига шығанағы 80 — 90 күн, Дания бұғазы 16 — 45 күн қатып жатады; теңіздің орталық бөлігі қатпайды.

Жел бағытының және ауа қысымының тез өзгеруінен су деңгейі кейде 1,5 — 3 м-ге дейін көтеріледі. Теңіздің тәуліктік толысуы 0,04 — 0,1 м. Балтық теңізінде Балтық майшабағы, камбала, салака, Атлант майшабағы, теңіз алабұғасы, Балт трескасы, т.б. тіршілік етеді.

Балтық теңізі Еділ — Балтық су жолы арқылы Каспий теңізмен, ал, Беломор — Балтық каналы арқылы Ақ теңізбен жалғасады. Негізгі порттары: Санкт-Петербург, Таллин, Рига, Калининград, Гданьск-Гдыня, Щецин, Росток — Варнемюнде, Копенгаген, Мальме, Стокгольм, Турку, Хельсинки.

## Дереккөздер
# Шаңхай

|  |
| --- |
| Қала |
| Шаңхай |
| қыт. 上海, пин-йин: Shànghǎi у: 上海 zãhe Zånhae  |
| Әкімшілігі |
| Ел |  ҚытайҚытай |
| Мэр |
Яң Шоң
 |
| Тарихы мен географиясы |
| Координаттары | 31°10′ с. е. 121°28′ ш. б.﻿ / ﻿31.167° с. е. 121.467° ш. б.﻿ / 31.167; 121.467    |
| Жер аумағы |
6 340,5 км²
 |
| Уақыт белдеуі |
UTC+8
 |
| Тұрғындары |
| Тұрғыны | 24 152 700 адам (2015) |
| Тығыздығы |
3754 адам/км²
 |
| Ұлттық құрамы |
қытайлар (99 %), дүңгендер (0,4 %)
 |
| Этнохороним |
шаңхайлық(тар)
 |
| Сандық идентификаторлары |
| Телефон коды |
+86 21
 |
| Пошта индексі | **2000**00 — **2021**00
 |
| Автомобиль коды |
沪A, B, D, E, F, G, H; 沪C (шалғайдағы қала маңы)
 |
| ISO 3166-2 |
CN-31
 |
| shanghai.gov.cn  (қыт.) |
| Шаңхай |
| Шаңхай шекарасы

 |
|

**Шаңхай** (қыт. 上海, қытайша - теңіз жағасындағы қала), экономикалық орталықтарының бірі, жол торабы. Халықтың саны 24 млн болып саналады. Мәшине жасау, қара металлургия, химия, жеңіл және тамақ өнеркәсіп орындары шоғырланған. Қытай ғылым академиясының филиалы, жоғарғы оқу орындары, көптеген музейлер, театрлар бар. Елдегі ең ежелгі қалалардың бірі.

Ол ескі мен жаңаның ,ол көне мен су жаңаның, шығыс пен батыстың, Еуропа мен Азияның аралас-құралас кейпіне енген ерекше қала. Оны әлемнің сегізінші кереметіне теңейтіндер, Шығыстың Нью-Йоркі немесе Шығыстың Парижі, Азияның Венециясы, Қытайдың Чикагосы деп атайтындар жетерлік.

## Дереккөздер
# Суэц каналы

Суэц каналы

**Суэц каналы** (араб. **قَنَاةُ ٱلسُّوَيْسِ**‎; *Қанату әс-Сувайс*) — *Жерорта теңізі мен Қызыл теңізді жалғастыратын халықаралық маңызы бар жасанды су жолы*. Ұзындығы 161 км, ені 120 м-ден (Суэц – Исмаилия порттары аралығында) 318 м-ге (Исмаилия – Порт-Саид аралығында) дейін, тереңдігі фарватерінде 18 м-ге жетеді. 1859 – 1869 жылдары салынып (1967 – 1976 жылдары Египет-Израиль қақтығысына байланысты жабылды), 1980 – 1982 жылдары қайта жөндеу жұмыстары жүргізілді. Төменгі Египеттің су жолдары жүйелерімен (Исмаилия каналы – Каир – Ніл; 145 км) байланысқан; ауыл шаруашылдығы жерлерін суландыру желісі (Аббасия, 38 км) тартылған. Канал арқылы жылына 80 млн. т жүк (негізінен мұнай мен мұнай өнімдері, қара және түсті металл кентастары) тасымалданады. Суэц каналы Азия мен Африка арасындағы географиялық шартты шекара болып саналады. (Африка мен Азияның Синей түбегін бөліп жатыр).

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз

* Панама каналы
# Қызыл теңіз[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
|  Қызыл теңіз  |
|  |
| Ғарыштан көрінісі |
| Сипаттамасы |
| Ауданы | 438 000 км² |
| Көлемі | 233 000 км³ |
| Тереңдігі | 2211 м |
| Орташа тереңдігі | 490 м |
| Орналасуы |
| 21°08′45″ с. е. 38°06′02″ ш. б.﻿ / ﻿21.1458° с. е. 38.1006° ш. б.﻿ / 21.1458; 38.1006    |
| Қызыл теңіз |
|  **Қызыл теңіз** Ортаққорда |

**Қызыл теңіз** (көне грекше: Ἐρυθρὰ Θάλασσα, *Эритра Таласса*; араб.: البحر الأحمر‎, *Bahr el-Ahmar*; ивр. ים סוף‎,*Yam Suf*; ағылш. *Red Sea*; тигринья ቀይሕ ባሕሪ, *Кэй-Бахри*; сомал. *Badda Cas*) — Үнді мұхитының ішкі теңізі, Араб түбегі мен Африканың арасында тектоникалық алапта орналасқан. Суэц каналы арқылы солтүстік жағындағы Жерорта теңізімен, Баб-әл-Мандеб бұғазынан Аден шығанағына және Араб теңізіне ұласады.

## Географиясы

* **Азия** : Мысыр (Синай түбегі), Израиль, Иордания, Сауд Арабиясы, Йемен
* **Африка** : Мысыр (негізгі аумағы), Судан, Эритрея, Джибути.

## Гидрографикасы

Ұзындығы 1932 км, енді жері 355 км, ауданы 438 000 км2, су көлемі 251 мың км3, ең терең жері 2211 м, жағасы онша тілімделмеген. Ірі аралдары: Дахлак, Фарасан, Суакин. Қызыл теңіз — дүние жүзіндегі ең жылы (32оС) және ең тұзды (41,5%) су айдындарының бірі. Суы негізінен көкшіл-жасыл түсті.