Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Референц-эллипсоид[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Референц-элипсоид** — Жер бетінде белгілі бір мөлшері мен орны бар жер эллипсоиды.

Ол жер бетінде жүргізілген барлық геодезиялық өлшеулер нәтижесі келтірілетін көмекші математикалық бет ретінде қолданылады. Референц-элипсоид бетке топографиялық түсірулер және сол бойынша жасалған жер бетінің картасы да жатады.

## Дереккөздер
# ГЛОНАСС[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

ГЛОНАСС
Түрлі навигациялық жүйелердің орбиталарын салыстыру
**Глобальдық навигациялық жер серіктік жүйесі** (**ГЛОНА́СС**) — кеңестік/ресейлік жүйе КСРО Қорғаныс министрлігінің талабы бойынша әзірленген спутниктік навигация жүйесі. Бүгінде екі ғаламдық белсенді спутниктік навигация жүйелердің бірі (Қытайдың Бэйдоу спутниктік навигация жүйесі қазіргі уақытта өңірде ғана жұмыс істейді).

Екіншісі америкалық **NAVSTAR GPS** жүйесі NAVigation System with Time And Ranging Global-Positioning System (арақашықтық пен уақытты анықтаудың навигациялық жүйесі, позициондау глобальды жүйесі). Бұл жағдайда «позициондау» деген сөзді координаттарды анықтау деу керек. Екі жүйе де әскери есептерді шешуге арналған, бірақ соңғы кезде геодезияда кеңінен пайдалануда. Координата өсімшелерін өте жоғары дәлдікпен, яғни орташа квадраттық қателігі 5 мм+D106 дәлдікпен, ал жеке қабылдағыш координаталарын 10 м ден 100 м-ге дейінгі орташа квадраттық қателікпен анықтайды. Геодезиялық өлшеулерде GPS (позициондау глобальды жүйесі) кеңінен қолданыс тапқандықтан әрі қарай осы жүйеге жан-жақты тоқталамыз.

Тұрған жердің орнын анықтаудың барлық жер серіктік навигациялық жүйесін үш сегментке бөлуге болады: Ғарыштық сегмент; бақылау және басқару сегменті, пайдаланушылар (жер серіктік сигналды қабылдағыш) сегменті. Қазіргі кездегі NAVSTAR GPS және ГЛОНАСС жүйелерінің толық комплектісіне 21 жұмыстағы және 3 запастағы жер серіктері кіреді. Жер серіктерінің орбиталары іс жүзінде дөңгелек және үш орбиталық жазықтыктарда, ал NAVSTAR жүйесі алты орбиталық жазықтықтарда орналасқан. Жер серіктері оның барлық жүйесін оның ішінде, жер серіктің жердің көленкесінде болған кезінде де энергиямен қамтамасыз ететін күн.

Жер серіктерінің орбиталары дөңгелек және 20180 км геодезиялық биіктіктерде Жер орталығынан 26600 км орналасқан. Жер серіктерінің осы саны және олардың орналасулары сигналды бір уақытта Жер шарының кез-келген бөлігіне де кем дегенде төрт жер серігінен қабылдауды қамтамасыз етеді. Барлық жер серіктері алты орбиталық жазықтықта біркелкі орналасқан. Жер серіктерінің айналу кезеңдері жұлдыздар уақытының 12 сағатын құрады, соған байланысты әр жер серігі күн сайын бір жерде өткен күнгі уақыттан 4 минут ерте пайда болады.

## Түсініктемелер

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
# Эллипсоид[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Айналу эллипсоиды
**Эллипсоид**- (эллипс және гр. *eіdos* – түр) – екінші ретті тұйық бет. Оның симметрия орталығы (0) және үш симмертия осі (Элипсоидтің осьтері деп аталатын) болады. Егер координаттар басын элипсоидтың симметрия орталығыне орналастырсақ, ал координаттар осьтерін оның симметрия осьтері бойынша бағыттасақ, онда элипсоидтың декарттық координаттар жүйесінде канондық теңдеуі мына түрде жазылады:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 мұндағы WIKINIUM\_MATH\_PH\_2  — кез келген оң сандар.
Координаттар осьтерінің элипсоидпен қиылысу нүктелері элипсоидтың төбелері деп аталады. Элипсоидтың жазықтықпен қимасы эллипс болады. Сондықтан элипсоидты эллипстің өз осінің біреуінің бойымен айналуы нәтижесінде пайда болған бет деп те атайды.
Эллипсоидтың a, b, c шамаларын *жартыостері* деп аталады.

Егер екі жартыостері ұзындықтары тең болғанда эллипсоид эллипсты оның бір осі бойымен айналдыру арқылы шығады. Бұндай эллипсоидты **айналу эллипсоиды** немесе **сфероид** деп атайды.

Эллипсоид сфераға қарағанда Жер беті формасын дәлірек сипаттайды.

Эллипсоид көлемі:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4
Айналу эллипсоиды бетінің ауданы:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6
## Дереккөздер
# Теңіз деңгейі[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Абсолюттік биіктік** (Абсолютная высота) — жергілікті жердің метрмен есептегендегі теңіз деңгейінен биіктігі (бұрынғы КСРО-да Балтық теңізінің деңгейінен жоғары нүкте есепке алынды). Топографиялық карталарда нүктенің абсолюттік биіктігі "жазу" деп аталады. Екі нүктенің абсолюттік биіктіктерінің айырымы (жергілікті жердің бір нүктесінің екіншісіне қарағаңда биік болуы) салыстырмалы биіктік деп аталады.

## Дереккөздер
# Альтитуда[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Альтитуда** (лат. аііііисіо - биіктік) - нивелирлеу арқылы анықталатын жер беті нүктесінің теңіз деңгейінен биіктігі; бұл да "асболют биіктік" деген мағынада.

## Дереккөздер
# Тікқорғасын

Британия музейіндегі ежелгі тікқорғасын нұсқасы
Кәдуілгі тікқорғасын нұсқасы
**Тікқорғасын** (немесе **тікқорғасын өлшеуіш**, ағылш. *plumb bob*, орыс. *Отвес*) — көбінесе қорғасын секілді ауыр металдардан жасалатын, төмен қараған конус пішінді, төменгі жағында сүйір ұшы бар, салмақты зат болып, жіпке ілінеді де, төмен тасталады, сөйтіп кез келген тірек нүктеден төменгі вертикал нүктеге дейінгі сызықты бағытты дәл табуға, нақты белгілеуге және дұрыс есептеуге қолданылады. Бұл тік деңгейдің алғашқы прекурсоры, көбінесе тік құрылғыларды орнату үшін керек. Ол әдетте тастан, ағаштан немесе қорғасыннан жасалған, бірақ басқа металдардан да жасалуы мүмкін. Егер ол безендіру үшін қолданылса, ол сүйектен немесе піл сүйегінен жасалуы мүмкін.

Тікқорғасын құралын конструкциялардың «плюб» немесе тік болуын қамтамасыз ету үшін ең алғашында Ежелгі Мысырлықтар қолданғаны туралы дерек бар. Ол сонымен қатар маркшейдерлік жұмыстарда, кеңістіктегі нүктенің гравитациясына қатысты минималды (зенитке қарама-қарсы) белгілеу үшін қолданылады. Ол әртүрлі құралдармен (соның ішінде нивелирлер, теодолиттер және болат таспалар) аспапты тұрақты түсіру маркерінің үстіне дәл орнату немесе маркерді орналастыру үшін позицияларды жерге көшіру үшін қолданылады.

## Этимологиясы

Plumb bob - латынның plumbum («қорғасын») сөзінен және боб (тербелу, тіктелу) сөздерінен жасалған. Қазақ тіліндегі *тікқорғасын* термині — осы сөздің әдеби бейнелеп аударылуы.

## Дереккөздер
# Координаттар жүйесі[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Координаттар** (лат. *co* – бірге және *ordіnatus* – тәртіптелген, анықталған) — жазықтықтағы, кез-келген беттегі не кеңістіктегі нүктенің орнын анықтайтын сандар. Ғылымға, ең әуелі, аспан сферасындағы не Жер шары бетіндегі нүктенің орнын (ендік пен бойлық) анықтайтын астрономиялық және географиялық координаттар енді (қараңыз ). 17 ғасырда Р.Декарт кординаттар әдісі арқылы геометрия мен математикалық анализдің арасындағы өзекті байланысты ашты.

Механикада, математикада физикада, т.б. салаларда сфералық Координаттар (**r, , **), цилиндрлік Координаттар (**, , z**), эллипсоидтық Координаттар жиі қолданылады. Кеңістіктегі біртекті Координаттар жазықтықтағы Координаттар сияқты енгізіледі.

## Түрлері

* Декарттық координаттар жүйесі — евклидтік кеңістіктегі түзу сызықты координаттар жүйесі;
* Түзу сызықты координаттар— координаттар бас нүктесі және осы нүктеде қиылысатын түзу сызықты координаттар осьтері бойынша анықталатын координаттар;
* Тікбұрышты координаттар — барлық осьтері өзара перпендикуляр болатын түзу сызықты координаттар;
* Сфералық координаттар — барлық осьтері өзара перпендикуляр болатын түзу сызықты координаттар;

## Жазық тікбұрышты координаттар жүйесі

## Тағы қараңыз

* Аспан координаттар жүйесі
* Декарт координаттары
* Жазық тікбұрышты координаттар жүйесі

## Дереккөздер
# Сфера

Сфера
Сфера (гр. *sphaіra* – шар), математикада – барлық нүктелері бір нүктеден (сфера орталығынан) бірдей қашықтықта болатын тұйық бет. Сфера орталығын оның кез келген бір нүктесімен қосатын кесінді (сондай-ақ оның ұзындығы) *сфераның радиусы* деп аталады. Сфера бетінің ауданы:

 **S = 4pR2,**
мұндағы *R* – сфера радиусы.

Сферамен шектелген әрі орталығы бар кеңістіктің бөлігі *шар* деп аталады. Шардың көлемі:

**V = 3/4pR3**

Аналитикалық геометрия тұрғысынан сфера 2-ретті центрлік бетке жатады. Оның тік бұрышты координаттар жүйесіндегі теңдеуі

**(x–a)2+(y–b)2+(z–c)2 = R2**
түрінде жазылады, мұндағы a, b, c – сфера орталығынің координаттары (қараңыз *Сфералық геометрия, Сфералық тригонометрия*).

## Дереккөздер
# Декарттық координаттар жүйесі

**Декарттық координаттар жүйесі** немесе **картезиандық координаттар жүйесі** - координаттар осіндегі межелері немесе базистік векторларының ұзындықтары тең, жазықтықтағы немесе кеңістіктегі түзу сызықты координаттар жүйесі. Әдетте, тікбұрышты декарттық координаттар жүйесі қолданылады. Бұл жүйені 1637 жылы француз ғалымы Рене Декарт (1596 - 1650) енгізген. Нақты сандарды көрнекі түрде өрнектеу үшін сан түзуі пайдаланады. Әрбір нақты санға сан түзуінің бір нүктесі сәйкес болады және керісінше - сан түзуінің әрбір нүктесіне бір нақты сан сәйкес болады. Өзара перпендикуляр екі сан түзуі тікбұрышты(декарттық) координаттар жүйесін түзеді.Сан түзулері координаттар осьтері деп аталған.Осылардың қиылысу нүктесіне екі сан осінің бас нүктесі 0(нөл) саны сәйкес болады.Осы коорлинаттар жүйесі жазықтықты төрт бөлікке - квадранттарға бөледі.

Тікбұрышты координаттар жүйесінде нақты сандардың әрбір реттелген жұбына(x, y) жазықтықтың бір нүктесі сәйкес қойылады.Керісінше, жазықтықтың әрбір нүктесіне реттелген сандар жұбы сәйкес болады.Осы сан жұбындағы сандар - сәйкес нүктенің координаттары деп аталған.Координаттардың бас нүктесіне реттелген сандар жұбы(0,0) сәйкес келеді.Координаттардың бас нүктесі O(латынша <<ориго>> - <<басы>> деген сөздің алғашқы әрпінен алынған) нүктесімен белгіленеді.1679 жылы француз математигі Филипп де Лайр(1640 - 1718) <<координаттың бас нүктесі>> деген ғылыми атауды енгізген.

Декарт координаттары - жазықтықта белгіленген өзара перпендикуляр екі түзуге (өстерге) дейінгі қашықтықтары арқылы нүктенің жазықтықтағы орнын анықтау әдісі. Бұл ұғымды бүгіннен екі мың жылдан аса бұрын Архимед пен Пегастық Апполони, тіпті көне мысырлықтар қарастырған. Бұл идеяныалғаш рет жүйелі түрде П. Ферма (P. Fermat) және Р. Декарт (R. Descartes) дамытты; олардың айтуы бойынша қашықтық тек қана оң сан немесе нөл болуы мүмкін. Аталған қашықтықтардың біреуі немесе екеуі де теріс сан болуы туралы пікір Исаак Ньютонға (I. Newton) жатады. Осы қашықтықтарды алғашқы рет «координаттар» деп атаған Готфрид Вильгельм Лейбниц (G. Leibniz) болатын.

## Дереккөздер

Математика әлемі: Жалпы орта білім беретін оқу орындарының(мектеп, гимназия, колледж, лицей) оқушылары мен студенттеріне және математика әуесқойлары мен көпшілік оқырмандарға арналған математикалық пәндік энциклопедия.
# Геоцентрлік санақ жүйесі

{{}}

**Геоцентрлік санақ жүйесі** - бас нүктесі жердің центрінде болатын осьтері *«қозғалмайтын»* үш жұлдыздарға бағытталған тік бұрышты декарттык координаталар жүйесі. Жердің тәуліктік айналысын есепке алғанда пайдаланады.

## Дереккөздер
# Бастапқы меридиан

Гринвич
**Бастапқы меридиан**, нөлдік меридиан, Гринвич меридианы — Гринвич арқылы өтетін бастапқы Жер меридианы. географиялық бойлықтың есебі жүргізілетін меридианы. Халықаралық келісім бойынша дүние жүзінің көп елдерінде бастапқы меридидиан есебінде ескі Гринвич обсерваториясы меридианының шеңбері арқылы өтетін меридиан қабылданған.

## Дереккөздер
# Экватор[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

*Экватор*.
 *Галактикалық Экватор*.
 *Экватор*.
 *Экватор*.
**Экватор** (лат. aequator – теңестіргіш):

* 1) Географиялық немесе Жер Экватор – Жердің айналу осіне перпендикуляр әрі екі полюстен де бірдей қашықтықта орналасқан үлкен дөңгелек сызық. Ол жер шарын Солтүстік және Оңтүстік шарға бөледі. Географиялық ендіктер (0°-тан – 90°-қа дейін) Экватордан бастап солтүстікке және оңтүстікке қарай есептеледі. Жер эллипсоиды Экваторының ұзындығы 40075696 м-ге тең, 1° бойлық ұзындығы 111321,4 м. Экватор – күн мен түннің теңелу нүктесі орналасқан сызық. Күн жылына екі рет (көктемгі және күзгі күн мен түннің теңелуінде) Экватордың дәл үстінде болады.
* 2) Галактикалық Экватор – Галактиканың орта (немесе бас) жазықтығының аспан сферасымен қиылысатын үлкен дөңгелегі. Галактикалық Экватордың аспан экваторымен жасайтын көлбеулік бұрышы 62°-қа тең болады.
* 3) Аспан Экватор, қ. Аспан экваторы.

## Дереккөздер
# Гринвич обсерваториясы

|  |
| --- |
| Гринвич обсерваториясы |
| Royal Greenwich Observatory |
|  |
| Коды |
000 (бақылаулар)
 |
| Орналасуы |
Лондон
 |
| Координаттары | 51°28′40″ с. е. 0°00′05″ б. б.﻿ / ﻿51.4778111° с. е. 0.0014750° б. б.﻿ / 51.4778111; -0.0014750    |
| Биіктігі т.д-нен |
68 м
 |
| Негізі қаланды |
4 (14) наурыз 1675 жыл
 |
| Сайты |

 |
|
ЮНЕСКО Әлемдік мұрасы
 |

Ғимараттың 1824 жылдағы көрінісі
**Гринвич патшалық обсерваториясы** — Ұлыбританияның басты астрономиялық мекемесі.

1675 жылы Лондон қаласының шетіндегі Гринвич округында, теңізде жүзушілерге қажетті уақытты анықтау және жұлдыз, Күн, Ай координаталарын есептеп табу үшін құрылған.

Осы обсерваторияның пассаждық аспабы арқылы өтетін меридиан 1884 жылы халықаралық келісім бойынша географиялық бойлық пен белдеулік уақытты есептеудің бастапқы меридианы ретінде қабылданған. Гринвичте орналасқандықтан ол Гринвич меридианы деп аталатын болды.

1893 жылы обсерваторияда 28-дюймдік рефрактор телескобы орнатылды. Ол бүгінгі күнге шейін Ұлыбританиядағы ең үлкен рефрактор болып келеді.

Қаланың ішінде орналасуы бақылау ісіне кедергілер келтіргендіктен, 1950-ші жылдары обсерватория Хёрстмонсо қамалына көшірілген (бұрынғы жерден оңтүстік-шығысқа қарай 70 шақырымда). 1998 жылы ол қайтадан Гринвичке ауысады және негізімен мұражайлық қызметті атқара бастайды.

Нөлдік меридианды белгілейтін лазер сәулесі
1997 жылы обсерватория Гринвичтегі сәулеттік кешен құрамында ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізілді.

## Тағы қараңыз

* Обсерваториялар тізімі

## Дереккөздер
# Арктика белдеуі

**Арктика белдеуі** — Арктиканың солтүстік үлкен бөлігін қамтып жатқан жердің солтүстік географиялық белдеуі. Арктикалық белдеудің шекарасы әдетте Арктиканың материктік құрлығы мен аралдарындағы арктикалық шөл және тундра зоналары шекарасымен сәйкес келетін ең жылы айдың —5° изотермасы бойынша белгіленеді.

## Дереккөздер
# Норвег теңізі

|  |
| --- |
|  Норвег теңізі  |
|  |
| Сипаттамасы |
| Ауданы | 1,4 млн км² |
| Тереңдігі | 3970 м |
| Орташа тереңдігі | 1600—1750 м |
| Орналасуы |
| 67°52′32″ с. е. 1°03′17″ ш. б.﻿ / ﻿67.8756° с. е. 1.0547° ш. б.﻿ / 67.8756; 1.0547    |
| Норвег теңізі |
|  **Норвег теңізі** Ортаққорда |

**Норвег теңізі** — Солтүстік Мұзды мұхиттың шеткі теңізі. Cкандинавия түбегі,Шетленд, Фарер, Исландия, Ян-Майен, Аюлы аралдарының аралығында. Аумағы 1,34 млн. км², ең терең жері 3970 м. Норвегия жағалауы қайраңды (Лофотен банкісі және т.б.). Теңіз суының температурасы ақпанда 2 – 7°С, тамызда 8 – 12°С. Тұзд. 34 – 35%. Жарты тәуліктік толысу (3,3 м) байқалады. Балыққа бай. Басты порттары: Тронхейм, Нарвик, Тромсе, Тросхавн.
# Беринг бұғазы[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
|  Беринг бұғазы орыс. *Беринг бұғазы*, Үлгі:Lang-ckt |
|  |
| Ғарыштан көрінісі |
| Сипаттамасы |
| Ені | 86 км |
| Тереңдігі | 91 м |
| Орналасуы |
| 65°58′21″ с. е. 168°47′30″ б. б.﻿ / ﻿65.9725° с. е. 168.7917° б. б.﻿ / 65.9725; -168.7917    |
| Елдер |  Ресей  АҚШ |
| Арасын бөліп тұр | Еуразия мен Солтүстік Америка  |
| Беринг бұғазы |
|  **Беринг бұғазы** Ортаққорда |

**Беринг бұғазы** — Солтүстік Мұзды мұхит (Чукот теңізі) пен Тынық мұхитты (Беринг теңізі) жалғастырады. Азия мен Солтүстік Америка құрлықтарын бөліп тұр. Ені 35 — 86 км, ұзындығы 96 км, тереңдігі 42 м. Бұғаз арқылы Беринг теңізінің беткі жылы суы солтүстікке, Солтүстік Мұзды мұхиттың суық суы оңтүстікке ығысады. Қазан айынан тамызға дейін бұғазды қалқыма мұздар жабады. Бұғаздың ортасындағы Диамид аралдары арқылы АҚШ пен Ресей мемлекеттерінің шекарасы өтеді. Орыс саяхатшысы В.Берингтің есімімен аталған.

## Дереккөздер