Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Украин тілі

|  |
| --- |
| Украин тілі |
| Өз атауы: |
українська мова
 |
| Айтылуы: |
[ʊkrɐˈjinʲsʲkɐ ˈmɔʋɐ]
 |
| Ресми күйі: |  Украина  Қырым Республикасы  Транснистрия **Мойындалған, ресми емес тіл**  Беларусь  Босния және Герцеговина  Хорватия  Чехия  Мажарстан  Молдова  Польша  Румыния  Сербия  Словакия |
| Реттейтін мекеме: |
Украина Ұлттық ғылымдар академиясы
 |
| Сөйлеушілер саны: |
40 миллион адам (2000)
 |
| Рейтинг: |
22
 |
| Күйі: |
қауіпсіз
 |
| Классификация |
| Санаты: |
Еуразия тілдері
 |
|
Үнді-Еуропа әулеті
Балтық-славян тармағы
Славян тобы
Шығыс славян топ тармағы туыстас тілдері: орыс, беларус, русин тілдері |
| Жазуы: |
Кириллица (Украин әліпбиі)
 |
| Тіл коды |
| МЕСТ 7.75–97: |
укр 720
 |
| ISO 639-1: |
uk
 |
| ISO 639-2: |
ukr
 |
| ISO 639-3: |
ukr
 |
| Тағы қараңыз: Жоба:Лингвистика |

**Украин тілі** (*українська мова*) — славян тілдерінің бірі, украиндардың ұлттық тілі. Шығыс славян тілдер тобына біріктірілген беларус және орыс тілдеріне жақын. Негізінен Украина аумағында, онымен қоса Ресей, Беларусь, Қазақстан, Польша, Словакия, Румыния, Молдова, Сербия, Мажарстан және Канада, АҚШ, Аргентина, Аустралия және басқа елдердегі эмигранттардың ұрпақтары арасында таралған. Украинаның мемлекеттік тілі болып табылады.

Украин тілінің таралуы
Украин тілінің аймақтар бойынша таралуы (2001 жылғы халық санағының нәтижелері бойынша)
Украин тілі
## Әліпбиі

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Аа | Бб | Вв | Гг | Ґґ | Дд | Ее | Єє | Жж |
| Зз | Ии | Іі | Її | Йй | Кк | Лл | Мм | Нн |
| Оо | Пп | Рр | Сс | Тт | Уу | Фф | Хх | Цц |
| Чч | Шш | Щщ | Ьь | Юю | Яя |

## Тарихы

## Қазіргі қолданысы

Верховина маңындағы Иван Яковлевич Франко музейі
Украин тілінде жазылған метродағы ақпараттық тақта (Киев, Украина)
Ұзақ уақытқа созылған құлдыраудан кейін украин тілінің қолданылуы өсіп келеді. Дүние жүзінде елу миллионға жуық этникалық украиндар болса да, оның ішінде 2001-ші жылы Украинада 37,5 миллион (сол кездегі жалпы халықтың 77,8%-ы), украин тілі негізінен Украинаның батысы мен орталық бөлігінде кең таралған. Киев тұрғындары украин және орыс тілдерінде де сөйлейді, алайда бұрын бұл қала негізінен орыстілді болатын.

2022-ші жылдың тамызында рейтинг тобының Украинадағы сауалнамасы 85%-ы үйде украин немесе украин және орыс тілдерін және 51%-ы тек украин тілінде сөйлейтінін көрсетті.

## Дереккөздер

### Деректер

### Дереккөздер
# Чернигов облысы

**Чернигов облысы** (укр. Чернігівська область) — Украинаның солтүстігіндегі әкімшілік-аумақтық бірлігі. Батысында Киев облысымен, шығысында Сумы облысымен, оңтүстігінде Полтава облысымен, солтүстігінде Беларусьтың Гомель облысымен және Ресейдің Брянск облысымен шектеседі.

Әкімшілік орталығы және ең үлкен қаласы — Чернигов. Ауданы 31 903 км², халқы 957 665 адам (2022).

Чернигов облысы Украина тарихында ірі рөл атқарған. Тумалары қатарында Левко Лукьяненко сияқты тұлғалар болды.

## Дереккөздер
# Геодинамика[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Геодинамика**(гр. *geo* - жер және *dynamіs* — күш) — Жер деп аталатын алып геологиялық жүйе аумағындағы барша процестерді, сол процестерді қамтамасыз ететін күштер өрісін зерттейтін ғылым. Геодинамика Жер туралы басқа ғылымдармен, әсіресе геофизика, геохимия, петрология, тектоникамен тығыз байланысты. Геодинамика жеке ғылым болып 1950 жылдан қалыптаса бастады. Оның бастауында неміс ғалымы А.Вегенер, Америка ғалымдары А. Холмс пен Х. Хесс тұрды. Зерттеу объектілеріне қарай Геодинамика бірнеше бағытқа жіктеледі. Жалпы Геодинамика немесе ішкі қабықтар Г-сы тереңдегі процестерді зерттейді. Дербес Геодинамика сыртқы қабықтардағы процестерді, яғни литосфералық плиталардың қозғалысын, олардың Г-лық жағдайларын, т.б. анықтайды. Аймақтық Геодинамика литосфералық плиталардың өзара әсерлесуін және жер бетінің нақтылы бір аймақтарындағы әсерлесу нәтижелерін зерттейді. Тарихи Геодинамика немесе палеогеодинамика өткен геол. мерзімдердегі Г-лық жағдайларды қарастырады.

## Дереккөздер
# Геодезиялық сызықтар

**Геодезиялық сызықтар** - берілген беттегі мейлінше кіші доға ұштарының ең қысқа аралықтарын қосатын сызықтар. Геодезиялық сызықтар жазықтықта — түзулер, дөңгелек цилиндрде — винттік сызықтар, ал сферада — үлкен дөңгелектер түрінде болады. Геодезиялық сызықтардың кез келген доғасы қарастырылатын беттегі ең қысқа аралық бола алмайды. Геодезиялық сызықтарға тән қасиет, олардың бас нормалы беттің де нормалы болады. Геодезиялық сызықтар туралы алғашқы мәліметтер И. Бернулли мен Л. Эйлердің еңбектерінде кездеседі. Геодезиялық сызықтардың анықтамасы тек қана беттегі өлшеулермен байланысты болғандықтан, олар ішкі геометрияның объектілеріне жатады. Геодезиялық сызықтар түсінігі Риман кеңістіктері геометриясында да қарастырылады. Бұл ұғым геодезияның теориялық және практикалық мәселелерінде кеңінен қолданылады. Жер бетінің нүктелері жер эллипсоидының бетіне проекцияланып, бір-бірімен Геодезиялық сызықтар арқылы қосылады.

## Дереккөздер
# Геоид

**Геоид** (грек. *geo* — жер, *eіdos* — түр) — мұхит пен ашық теңіздердің тыныш қалпындағы (толқын, тасу-қайту, түрлі ағыс болмаған жағдайда) орта деңгейімен өтетін Жердің пішіні. “Геоид” терминін 1873 ж. немістің физигі И. Листинг енгізген. Геоид пішіні жер қыртысы массасының таралуына байланысты болатын тіктеуіш сызығының бағытымен анықталады. Жер қойнауындағы массаның дұрыс таралуын анықтаудың мүмкіндігі болмағандықтан, Геоид беті бір математикалық жүйеге келмейді. Осыған байланысты жердің физикалық бетін есептегенде Геоид беті математикалық дұрыс бетке немесе соған жақын келетін квазигеоид (геоидқа жақын бет) бетіне келтіріледі. Квазигеоид пішіні астрономия-гравиметрлік нивелирлеу әдісімен немесе жер бетінде жасалған гравиметрлік түсірімдердің нәтижелері мен жасанды Жер серігінің қозғалысын бақылау арқылы анықталады. Геоид деңгейі квазигеоид бетімен ашық теңіздер мен мұхиттарда бірдей болады. Құрлықтың жазық жерлерінде 2—3 см, ал таулы жерлерде 2 м-ге дейін абс. айырмашылық бар. Геоид бетінен абс. биіктіктің бастапқы санағы алынады. Қазіргі мәліметтер бойынша Геоид деңгейінің жер эллипсоидынан орташа ауытқу шамасы Ғ50 м-дей, ал ең көп ауытқуы Ғ100 м-ден аспайды.

## Дереккөздер