Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Бақажапырақ тұқымдасы

| Бақажапырақтар |
| --- |
|  *Scoparia dulcis* |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Өсімдіктер  |
| Бөлімі: | Гүлді өсімдіктер  |
| Табы: | Қос жарнақтылар  |
| (unranked) | Asterids  |
| Сабы: | Lamiales  |
| Тұқымдасы: | **Plantaginaceae** Juss. |

 |
| Тайпалары |
| * Angelonieae
* Antirrhineae
* Callitricheae
* Cheloneae
* Digitalideae
* Globularieae
* Gratioleae
* Hemiphragmeae
* Plantagineae
* Russelieae
* Sipthorpieae
* Veroniceae
 |

**Бақажапырақ тұқымдасы**, тартар тұқымдасы (лат. *Plantaginaceae*) – қос жарнақтыларға жататын бір немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер, кейбіреулері шала бұталар. 3 туысқа жататын 260-қа жуық түрі белгілі. Бақажапырақ тұқымдасы негізінен қоңыржай белдеулерде, ал кейбір түрлері тропикалық аймақтарда кездеседі. Қазақстанда оның 1 ғана бақажапырақ туысы бар. Олар өзен, көл жағаларында, шабындықтарда, шөлді, құмды, далалы жерлерде, жол бойында өседі. Гүлдері ұсақ, масақ тәрізді гүл шоғырына жиналады не шоқпарбас гүл құрап, жапырақ қолтықтарына орналасады. Қос кейде дара жынысты болады. Мамыр — қыркүйек айларында гүлдейді. Жемісі — екі ұялы қорапша. Олардың тұқымы мен жапырақ құрамында гликозид, каротин, С витамині, 4%-тей илік заттар бар. Бақажапырақ тұқымдасы дәрілік өсімдік, шырынын асқазан ауруларын емдеуге пайдаланады, кейбір түрлерінің жапырағы қан тоқтатуға, жараны емдеуге қолданылады.

## Дереккөздер
# Бинарлық номенклатура[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

*Бинарлық номенклатура терминін алғаш енгізген ғалым Карл Линней*
**Бинарлық номенклатура**, биноминалдық номенклатура (лат. *bіnarіus* — екі немесе қосарлы атау, лат. *nomenklatura* — тізім, түр) — халықаралық ғылыми жіктелімде өсімдіктердің, жануарлардың және микроорганизмдердің туыстары мен түрлерін екі латын сөзімен атау.

Біріншісі туысты білдіреді, бас әріппен жазылады. Ал екіншісі түрдің аталуын көрсетеді, кіші әріппен белгіленеді. Мысалы: ақ жусан (Artemіsіa tercheana L.), Алтай ұлары (Tetraogallus altaіcus G.). Түрдің артынан түрді анықтаған адамның аты беріледі. Кейбір жағдайда бинарлық номенклатура соңында анықталған жыл көрсетіледі [мысалы, саналы адам (Homо sapіens L. 1758)].

Бинарлық номенклатура терминін 1620 ж. ғылымға алғаш швейцариялық ғалым К. Баугин енгізген, оны 1735 ж. швед табиғат зерттеушісі К. Линней ғылыми жүйелеудің негізіне алған. Ол *“Табиғат жүйелері”* (1735) деген еңбегінде бинарлық номенклатураны пайдаланып, түр ұғымын нақтылау үшін морфологиялық және физиологиялық белгілерді негізге алып, жүйелік категориялар (класс, туыс, түр) арасын жіктеп берді.

## Бинарлы номенклатура ережелері

Бинарлы номенклатура әр ағза үшін бірегей болып табылады.

* 1. Ағзалардың ғылыми атауын жазғанда курсивпен жазады
* 2. Қолжазбада түрдің атауының астын сызады
* 3. Туыстың атауы бас әріппен жазылады
* 4. Түрдің атауы тек кіші әріптен бастап жазылады

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

* Эволюциялық ілім(қолжетпейтін сілтеме)
# Астеридтер

| Астеридтер |
| --- |
|  *Impatiens balsamina* |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Өсімдіктер  |
| Бөлімі: | Гүлді өсімдіктер  |
| Табы: | **Астеридтер**  |

 |
| Clades |
| * Корнел түстілер
* Ericales
* Lamiids
* Campanulids
 |

**Астеридтер** (лат. *Asterids*) — гүлді өсімдіктердің қос жарнақтылар класының класс тармағы.

Кронквист жіктелуі бойынша астеридтер келесі қатарларға бөлінеді:

* Gentianales
* Solanales
* Lamiales
* Callitrichales
* Plantaginales
* Scrophulariales
* Campanulales
* Rubiales
* Dipsacales
* Calycerales
* Asterales
# Бақажапырақ[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

| Бақажапырақ |
| --- |
|  үлкен бақажапырақ |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Өсімдіктер  |
| Бөлімі: | Гүлді өсімдіктер  |
| Табы: | Қос жарнақтылар  |
| (unranked) | Asterids  |
| Сабы: | Lamiales  |
| Тұқымдасы: | Plantaginaceae  |
| Кіші тұқымдасы: | Plantagineae  |
| Тегі: | Plantago Карл Линней |

 |
| түрлері |
|
200 түрі белгілі |

**Бақажапырақ** , тартар, жолжелкен (лат. *Plantago*) – бақажапырақ тұқымдасына жататын бір немесе көп жылдық шөптесін, кейде шала бұта түрінде өсетін өсімдіктер туысы.

## Биологиялық сипаттамасы

Жер шарының барлық жерінде өседі, 260-қа жуық түрі белгілі. Қазақстанның барлық облыстарында таралған 16 түрі бар. Оның ішінде үлкен бақажапырақ (P. major), орташа бақажапырақ (P. medіa), қандауыр бақажапырақ (P. lanceolata) түрлері көбірек тараған. Олар өзен-көл жағалауларында, тарда, шөлді-далалы, арамшөп өскен бос жерлерде, жол бойында, құрылыс маңында өседі. Сабағының биіктігі 20 – 70 см-дей. Жапырақтары сопақша, жалпақ қандауыр пішінді, бүтін жиекті, олар тамыр түбіне шоғырланып өседі. Сабақ бойына қарама-қарсы, кейде кезектесіп орналасады. Ұсақ гүлдері ақшыл қоңыр, сиректеу ашық көгілдір түсті, масақ тәрізді гүлшоғырына топталған. Мамыр – қыркүйек айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – қос ұялы қорапша. Піскен кезде жарылып ашылады. Тұқымы мен жапырақ құрамында гликозид, каротин, фитонцид болады, сондықтан оны медицинада пайдаланады.

## Жинау мерзімі

Гүлдеп тұрғанда дәрігер бақажапырақтың жапырағын жинайды. Қағазға немесе шүберекке жайып кептіреді. Ауық-ауық аудандастырып тұру керек, жапырақ сағағының морт сына бастауы кепкені. Кепкен жапырақты сақтау мерзімі- 2жыл. Мерзімі өткенді қабылдауға болмайды, емдеудің орнына улаы ғажап емес. Күзде тұқымдарын жинайды.

## Медицинада қолданылуы

Бақажапырақты білмейтін адам жоқ деуге болады, себебі дәрілік мақсатта ата-бабаларымыз жиі қолданған. Оның ең бастысы: теріне шыққан жараның барлық түріне тартқан. Асқазан ауырғанда жапырағын езіп шырынын ішкен. Осы күнгі халық медицинасында бақажапырақты әртүрлі ауруларға пайдаланады. Бақажапырақтың жапырағында аукубин глюкозиді, ащы зат, илік заттар, калий тұзы, лимон қышқылы, 11% шырышты зат, каротин майы, нәруызды заттар мен майлар болады.

## Дереккөздер
# Шөптер[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Шөптер** - фармацевтикалық практикада өсімдіктің жер үсткі бөлігінің дәрілік шикізаты.

Шикізаттың құрамы сабақтан, гүлдерден, жапырақтан, піспеген жемістерден тұрады.
Сыртқы белгілерін анықтаған кезде сабақтарының құрылысын, жапырақтарының, гүлдерінің құрылысын қарусыз көзбен немесе лупа көмегімен көріп зерттейді. Керек болған жағдайда шикізатты бірнеше минут ылғалдайды, кейін сабағы мен жапырақтарын жөндеп зерттейді.
Сабағын тексерген кезде оның: қысқартылған немесе ұзын, қарапайын немесе бұтақты, сабағының пішіні цилиндр тәрізді, қабырға тәрізді, төрт қырлы, т.б, түктілігі, өлшемдері (ұзындығы, диаметрі), жапырақтардың орналасуы, гүлшоғырдың типі, гүлдердің, жемістердің құрылысы бойынша анықтайды.

Түсті - құрғақ шикiзатта күндiзгi жарықта анықтайды; иiстi - уқалауда; дәм, құрғақ шикiзатты шақпақ немесе (тек қана улы емес объектiлерде) оның қайнатпасынан дәм татаанықтайды.
Жапырақтың орналасу типі
ДӨШ «Шөбі» тобына сыртқы көрінісі арқылы морфологиялық талдау жүргізудің реті:

1. Шикізаттың түрі (бастырылған тұтас гүлденгiш ұшарбастар және басқалар) шикiзаттың өңi
2. Сабақтың құрылысы.
3. Түктену.
4. Көлемі (ұзындық және диаметр түбегейде) сабақтың мөлшерлерi.
5. Жапырақтың орналасуы.
6. Жапырақтардың пішіні.
7. Гүл шоғыры немесе жеке гүлдер.
8. Жемiс және тұқым.
9. Иісі.
10. Дәмі (тек улы емес)

## Шөптердің түрлері

* Ағаш тектес дәнді дақылдар - қатқыл, берік сабақтары бар шөптер. Оларға бамбук жатады.
* Көгалдық шөптерді әдетте ойын алаңдарында, алаңқайларда өсіреді. Бермуд шөбі мен үйбидайықкөгалдық шөптерге жатады.
* Сәндік шөптер саябақтарды безендіруге қолданылады.
* Дақылдар - азық ретінде өсірілетін шөптер. Оларға бидай, күріш пен жүгері жатады.
* Жайылымдық шөптер - сиыр, ешкі, жылқы, басқа да шөппен қоректенетін жануарлардың азығы. Оларға сұлыбас, түлкіқұйрық, дантония жатады.

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Category:Herbaceous plants |
# Гүл

**Гүл** (лат. *flos*) — гүлді өсімдіктердің жыныстық жолмен көбею мүшесі.

Ол сабақ немесе жанама бұтақ ұшында өседі. Гүлден жеміс пен тұқым дамиды.

## Гүлдің құрылысы

*1 - гүл табаны; 2 - тостаған жапырақша; 3 - күлте жапырақша; 4 - аталығы; 5 - аналығы*
Гүлдің құрылысы күрделі болып келеді. Гүлдің сыртын жасыл түсті тостағанжапырақшалар мен түрлі-түсті күлтежапырақшалар қоршап тұрады. Тостағанша мен күлте екеуі қосылып гүлсерігін құрайды. Гүлсерік гүлдің ішкі нәзік бөліктерін суықтан, жауыннан және күннің ыстық сәулесінен қорғайды.

Гүлге түс беретін – күлте жапырақшалар. Оның түсі әр түрлі болады. Күлтенің ішінде аталықтар мен аналықтар болады. Аталықтар мен аналық - гүлдің негізгі бөлігі, олардан жемістер мен тұқымдар түзеді. Әрбір аталық жіпше мен тозаңқаптан құралады. Тозаңқаптың ішінде тозаң түзіледі. Піскен кезде тозаңқап жарылып одан тозаңдар төгіледі.

Аналық гүлдің қақ ортасында болады. Аналықтың төменгі жуандау бөлігін түйін,одан жоғарырақ жіңішкерген жерін-мойын,ең ұшын-ауыз дейді.

Гүлдеп болғаннан кейін тостағанша күлте мен аталықтар қурап түсіп қалады,тек аналық түйіні ғана сақталып ол жеміске айналады.Жемістің ішінде тұқым болады ол түйіннің ішінде дегі тұқым бастамасынан дамиды.Піскен кездетұқымдар жерге түседі,бұлардан келесі жылы жаңа өсімдіктер өсіп шығады.

Аталық және аналық гүлі екі бөлек, бірақ екеуі де бір өсімдіктің бойында кездессе – бір үйлі (жүгері, қияқ, қайың, емен, т.б.), аналық және аталық гүлі жеке орналасса – қос үйлі (терек, тал, зығыр, т.б.), қос жынысты, дара жынысты гүлдері де кездессе – көп үйлі (үйеңкі, шетен т.б.) деп аталады.

Гүл орналасатын сағақтың ұшы гүл табаны (кіндігі), сабақтың гүл орналасқан бөлігі – гүл сағағы (егер ол болмаса, отырықшы гүл), барлық гүлдер орналасатын өсімдік сабағы – гүлсидам, жабық тұқымды өсімдіктердің тостағаншасы мен күлте жапырақшаларынан құралған гүл орамы – гүл серігі деп аталады.

Өсімдіктің гүлдеу мерзімі жарыққа, температураға, ауаға, топырақ ылғалдығына байланысты. Көптеген өсімдіктердің гүлі күндіз ашылады. Дәрілік, дәм-татымдық өсімдіктерді жинауда, пішен шабуда гүлдеу мерзімін білудің маңызы зор. Гүлдің пішіні, түсі, сондай-ақ тұқым қуалау белгілері өсімдіктердің өзара туыстық қатынасын, өсімдік жүйесін анықтауда кеңінен пайдаланылады.

## Дереккөздер

Өсімдіктану кітабы
# Гликозидтер[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Гликозидтер
**Гликозидтер** — бірқатар моно- немесе олигосахаридтердің спирттермен, аминдермен, фенолдармен, меркаптандармен қосындысынан туатын зат. Түзілуі гликозилтрансферазалардың, ал ыдырауы — гликозидазалар әсерімен өтеді.Гликозидтердің бір түрі — нуклеозидтер. Олар гетероциклді азот негізі бар рибозалар мен дезоксирибозалардан тұрады. Нуклеин қышқылдарының құрамына кіреді.

## Дереккөздер
# Флавоноидтар

**Флавоноидтар** (лат. *flavus* — сары, осы заттардың көбірек кездесетін түсі) — өсімдіктектес полифенолдардың ірі тобы.

Химиялық тұрғыдан бұларға екі фенилдік сақина мен бір гетероциклдік сақинадан тұратын қаңқада өзара байланысқан 15 көміртегі атомы бар заттар жатады.

## Жіктелуі

Флавоноидтарды келесідей жіктеуге болады:

* флавонның туындылары
* флаванондар
* изофлавоноидтар
* неофлавоноидтар

* Флавон
* Изофлавон
* 4-Фенилкумарин
* Аурон

## Тарихы

1936 жылы венгр ғалымы Альберт Сент-Дьерди қызыл бұрыштан алынған қосылыстың қан капиллярларына жақсы әсер ететінін жорамалдап, оны *P дәрумені* деп атауға ұсынды. Бұл атау XX ғасырдың ортасында кең қолданылды, бірақ кейінгі жылдары осы және солтектес қосылыстардың дәрумендерге жатпайтыны анықталды да, оларды флаваноидтар немесе биофлаваноидтар деп атайтын болды.

## Табиғатта таралуы

Флавоноидтардың өсімдіктер метаболизміндегі маңызы өте зор, сондықтан олар өсімдіктердің көбінде бар. Көп жағдайда олар гүлдердің және жемістердің түсін қалыптастырады (сары, қызғылт сары, қызыл, күлгін).

Келесі тағамдарда флавоноидтар көп мөлшерде кездеседі: ақжелкен, жуа, шай, жидектер, банандар, цитрустар, қызыл шарап, қарақұмық, какао. Көбінесе бұл кверцетин, кемпферол, мирицетин, апигенин, лютеолин болады.

* Ақжелкен
* Жасыл шай
* Жидектер

## Дереккөздер
# Орталық Еуропа

XXI ғасырдың басындағы Орталық Еуропа
Орталық Еуропа
**Орталық Еуропа** — Еуропаның орталығында орналасқан аймақ.

**Орталық Еуропа** елдері қатарында:

* Аустрия (нем. *Mitteleuropa, Zentraleuropa*)
* Германия (нем. *Mitteleuropa, Zentraleuropa*)
* Мажарстан (маж. *Közép-Európa*)
* Польша (пол. *Europa Środkowa*)
* Словакия (словак. Stredná Európa)
* Словения (словен. Srednja Evropa)
* Хорватия (xорв. *Srednja Europa*)
* Чехия (чех. *Střední Evropa*)
* Швейцария (фр. *Europe centrale*, итал. *Europa centrale*, нем. *Mitteleuropa, Zentraleuropa*) бар.

## Дереккөздер