# Ағылшын тілі

|  |
| --- |
| Ағылшын тілі |
| Өз атауы: |
English, English language
 |
| Айтылуы: |
/ˈɪŋglɪʃ/
 |
| Елдер: |
Аустралия, Канада, Ирландия, Жаңа Зеландия, АҚШ, Ұлыбритания т.б. елдер
 |
| Ресми күйі: | Көп қолданатын*:** Антигуа және Барбуда, Барбадос, Белиз, Ботсвана, Бруней, Доминикан Республикасы, Гамбия, Гренада, Гвинея, Ямайка, Либерия, Багам аралдары, Құрама Патшалық *(de facto)*, Америка Құрама Штаты *(de facto)*, Аустралия *(de facto)* Қолданады*:** Камерун, Канада, Гонконг, Үндістан, Ирландия, Кения, Кирибати, Косово, Лесото, Малайзия, Мальта, Жаңа Зеландия *(de facto)*, Пәкістан, Филиппин, Сингапур *(de facto)*, Оңтүстік Африка Республикасы, Зимбабве
 |
| Сөйлеушілер саны: |
380 млн – ана тілі 1.077 млрд – шет тілі 1.457 млрд жалпы (2021 жыл)
 |
| Рейтинг: |
2-ші, 3-ші
 |
| Классификация |
| Санаты: |
Еуразия тілдері
 |
|
үндіеуропа әулеті
герман тармағы
батыс герман тобы
англо-фриз топ тармағы |
| Жазуы: |
латын әліпбиі
 |
| Тіл коды |
| МЕСТ 7.75–97: |
анг 45
 |
| ISO 639-1: |
en
 |
| ISO 639-2: |
eng
 |
| ISO 639-3: |
eng
 |
| Тағы қараңыз: Жоба:Лингвистика |

**Ағылшын тілі** (ағылш. *English, English language*) — Үнді-Еуропа тілдері жанұясының батыс герман тобына жататын тіл.
Ағылшын тілі — ежелгі тіл — қазіргі Ұлыбритания аралдарының аумағын ежелде басып алған Англосаксондардың тілі, бірақ жауланған кельттердің тілдері де әсер тигізген.

## Қолданылуы

Ағылшын тілі — халықаралық тіл (де-факто - лингва франка). Әлемдегі ең көп тараған, әрі қытай және испан тілінен кейінгі халық саны бойынша ана тілі ретінде ең көп пайдаланылатын тіл. Ағылшын тілі — Ұлыбритания, Америка Құрама Штаттары, Жаңа Зеландия, Аустралия және басқа елдерде ана тілі. Одан басқа көптеген мемлекетте — ресми тіл.

## Таралуы

Ағылшын тілі — БҰҰ-ның 6 тілінің бірі.
Ағылшын тілі — дүние жүзіне ең кең таралған тіл. Үнді-Еуропа тілдерінің батыс герман тілдеріне жатады. Ағылшын тілі құрылымы жағынан — флективті. Ұлыбритания, АҚШ, Аустралия, Жаңа Зеландияның мемлекеттік тілі. Канадада (француз тілімен қатар), Ирландияда (ирланд тілімен қатар) мемлекеттік қос тілдің бірі. БҰҰ-да қабылданған ресми 6 тілдің негізгісі. Алты құрлыққа кең тараған бұл тілде қазір 400 млн-нан астам адам сөйлейді.

## Қазақстанда мамандар дайындау

Қазақстанда да 20 ғасырдың 50-жылдарынан бастап Абылай хан атындағы Қазақ мемлекеттік халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетінде, өзге де жоғары және орта оқу орындарында Ағылшын тілі оқытылып, мамандар дайындалады. Жеке пән түрінде мектеп бағдарламаларына енгізілген.

## Тарихы

Ағылшын тілінің түп-төркіні 5-6 ғ-да құрлықтан Британ аралына қоныс аударған англ, сакс, ют тайпалары мен аралдағы байырғы кельт (бриттер) тайпаларының тілі болып саналады. Ағылшын тілінің даму тарихы ежелгі ағылшындық (7-11 ғ.), орта (12-15 ғ.) және жаңа (15 ғ-дан бері) дәуір болып үш кезеңге бөлінеді.

## Жазуы

Ағылшын тіліндегі жазба ескерткіштер 7–8 ғасырлардан белгілі. Ол уақытта ағылшындар руна жазуын пайдаланып, тасқа, ағашқа, сүйекке ойып жазған. 6–7 ғасырларда ағылшындар арасында христиан дінінің таралуына байланысты руна жазуы қолданыстан шығып, латын әліпбиі қолданыла бастады. Ағылшындар латын әліпбиін ілгері дамытып, оған W, J және V әріптерін қосты. 1066 жылы Англияны нормандар басып алды да, мемл. тіл — француз тілі болып, Ағылшын тілі қарапайым халықтың сөйлеу тілі есебінде сақталды. 1476 жылы Англияда ағылшын тілінде кітап басып шығару басталды. Бұл жағдай Лондон диалектісі негізінде ағылшынның жазба әдеби тілін қалыптастырды. Ағылшын жазуы – герман тілдері тобына жататын ағылшын тілінің жазуы. А.ж. ежелгі герман (ют, сакс, ағыл.) тайпаларының руна жазуы түрінде пайда болған. V–VII ғасырларда латын және руна жазуының таңбалары араласып жүрген.

## Ағылшын-қазақ транскрипциясы

### Әріптер бойынша

| Орфография | RP-да айтылу | Қазақша беріледі | Пайдаланған кезде | Мысал |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| a | [eɪ] | **эй** | ашық буында | *Avery* → **Эй**вери *Lake* [leɪk] → Л**эй**к |
| [æ] |
екі жүйе бар:
(1) әрқашан **а** (әдетте жер-су атауларында),
(2) **ә** |
жабық буында  |
сәйкесінше:
(1) *Atherton* → **А**тертон, *Baslow* → Б**а**слоу;
(2) *Langley* → Л**ә**ңли, *Shackley* → Ш**ә**кли |
| [ɑ], [ɑː] | **а** |  | *Bath* [bɑːθ] → Б**а**т |
| [ə] | **а**, **е** | өңделмеген | *Alabama* [æləˈbæmə] → Ал**а**бам**а**
Дәстүрлі: *-ham* → **-ем**, *-land* → **-ленд**, кейде *-man* → **-мен** |
| [ɪ], [iː] | **і**, **и** | әдетте соңында *-age*, *-ate* | *Village* [ˈvɪlɪʤ] → Вилл**и**дж |
| [ɔ], [ɔː] | **o** | *w*-дан кейін | *Warren* [ˈwɔrən] → У**о**ррен |
| ae, æ | [iː] | **и** |  | *Aegis* [ˈiːʤɪs] → **И**джис |
| [æ] | **ә** |  | *Caedmon* [ˈkædmən] → К**ә**дмон |
| [ɑː] | **а** |  | *Caerleon* [kɑːˈliːən] → К**а**рлион |
| ai, ay | [eɪ] | **эй** |  | *Aidan* [ˈeɪdən] → **Эй**дан *Clay* [kleɪ] → Кл**эй** |
| [ɪ], [iː] | **и** | соңында болады *-ain* | *Newquay* [ˈnjuːkiː] → Ньюк**иSunday* [ˈsʌndɪ] → Санд**иMountain View* → Маунт**и**н-Вью |
| ai | [ə] | **е** буын алдында *l* және *n*, басқа жағдайларда алынып тасталды |  | *New Britain* [njuː ˈbrɪt(ə)n] → Нью-Брит**е**н |
| — |
| air, aire, ayr | [ɛə] | **эр** (**ер** қатаң дауыссыз және **л**-дан кейін) |  | *Fairhall* [ˈfɛəhɔːl] → Ф**эр**холл |
| al (+дауыссыз) | [ɔː] | **о** |  |  |
| [ɔːl] | **ол** |  | *Albany* [ˈɔːlbənɪ] → **Ол**бани |
| [æl] | **ал** немесе **әл** |  |  |
| ar, are | [ɑː] | **ар** |  | *Carnaby* [ˈkɑːnəbɪ] → К**ар**наби |
| [ær] | **aр** или **әр** |  | *Carrie* [ˈkærɪ] → К**әр**ри |
| [ɛə], [ɛər] | **эр** (**ер** қатаң дауыссыз және **л**-дан кейін) |  | *Delaware* [deləwɛə] → Дэлав**эр** |
| au, aw, augh(e) (қазіргі ағылшын тілі) | [ɔ], [ɔː], [оː] | **о** |  | *Law* [lɔː] → Л**о** |
| b | [b] | **б** |  | *Selby* [selbɪ] → Сэл**б**и |
| — | не **б**, не қарастырылмайды | әдетте сөз соңында | *Lamb* [læm] → Лам |
| c | [s] | **с** | көбінесе *e, i, y* алдында | *City* [ˈsɪtɪ] → **С**ити |
| [k] | **к** |  | *Carn Brea* → **К**арн-Бри |
| [ʃ] | **ш** (*-cia* → **-шия**) |  | *Phoenicia* [fɪˈnɪʃɪə] → Фини**ш**ия |
| ch | [ʧ] | **ч** |  | *Churnet* [ˈʧɜːnɪt] → **Ч**өрнет |
| [ʤ] | **дж** | әдетте *-wich*-пен үйлесімде | *Woolwich* → Вули**дж** |
| [k] | **к** | кірме сөздерде | *Christopher* → **К**ристофер |
| [ʃ] | **ш** | француз тілінен және *ia, io* алдында | *Chardon* → **Ш**ардон |
| [x] | **х** | шотланд тілінен | *Loch* [lɔx] → Ло**х** |
| ck | [k] | **к** (**кк** емес, тіпті дауысты дыбыстар арасында!), морфемалардың түйісуінен қоспағанда |  | *Pickering* → Пи**к**еринг бірақ: *Mackenzie* → Ма**кк**ензи |
| d | [d] | **д** |  | *Dick* → **Д**ик |
| — | қалдырылады |  | *Wednesday* → Уэнсди |
| e | [iː] | **и** (бірақ **е** латын атауларында) | әдетте ашық буында | *Eden* [ˈiːdən] → **И**ден бірақ: *Cordelia* → Корд**е**лия |
| [e], [ə] | **эе** |  | *Benson* [ˈbensən] → Б**э**нсон |
| [ɪ] | **и** немесе **і** | екпінді | *English River* → **И**нглиш-Ривер |
| [ɪ] | **е** немесе **и**, **і** | екпінсіз | *Dorset* [ˈdɔːsɪt] → Дорс**е**т *Report* → Р**и**порт |
| — | сөздің соңында қалдырылады (және күрделі сөздің бөліктер), сондай-ақ *s* алдында; басқа жағдайларда **е** арқылы беріледі |  | *Russel* [rʌsl] → Расс**е**л
*Anglesey* [ˈæŋglsiː] → Англси |
| ea | [iː] | **и** |  | *Keats* → К**и**тс |
| [ɪ] | **е** немесе **и** |  | *Binstead* → Бинст**е**д |
| [e] | **э** |  | *Breasted* → Бр**э**стед |
| [eɪ] | **эй** |  | *Breakspear* [ˈbreɪkspɪə] → Бр**эй**кспир |
| [ɪə] | **ие**, **иа** |  | *Galatea* [gæləˈtɪə] → Галат**иа** |
| ear | [ə] | **эр** (**ер** дауыссыз және **и**-ден кейін) |  | *Earl* → **Эр**л |
| [ɛə] | **эр** (**ер** дауыссыз және **и**-ден кейін) |  | *Bear* → Б**эр** |
| [ɪə] | **ир** |  | *Dearne* [dɪən] → Д**ир**н |
| ee | [iː] | **и** |  | *Lee* → Л**и** |
| eer | [ɪə] | **ир** |  | *Geer* → Г**ир** |
| ei | [iː], [ɪ] | **и** |  | *Neil* → Н**и**л |
| [aɪ] | **ай** | әдетте неміс тегінде | *Reilly* [ˈraɪli] → Р**ай**лли |
| [eɪ] | **эй** |  | *Leiston* → Л**эй**стон |
| eigh | [aɪ] | **ай** |  | *Heights* → Х**ай**тс |
| [eɪ] | **эй** |  |  |
| eir | [ɪə] | **ир** |  | *Weir* → У**и**р |
| eo | [iː] | **и** немесе **е** |  | *Peopleton* [ˈpiːpltən] → П**и**плтон |
| [ɪ] | **е** немесе **и** |  | *Pigeon* [ˈpɪdʒɪn] → Пидж**е**н |
| [e] | **э** |  | *Meolse* [mels] → М**э**лс |
| [ə] | **е** немесе **о** |  | *Surgeon* [ˈsɜːdʒən] → Сөрдж**е**н |
| er | [ɜː], [ə] | **эр** (**өр** дауыссыз және **и**-ден кейін) |  | *Erdington* → **Э**рдингтон |
| [ɑː] | **ар** |  | *Clerkenwell* → Кл**ар**кенуэлл |
| ere | [ɪə] | **ир** |  | *Mere* → М**ир** |
| eu, ew | [juː], [ju] | **ю** (**ью** дауыссыздан кейін) |  | *Ewell* → **Ю**элл *Beulah* → Б**ью**ла |
| [uː] | **ү** |  | *Shrewsbury* → Шр**ү**сбери |
| ewe | [ju], [juə] | **ю** (**ью** дауыссыздан кейін) |  |  |
| [ouə] | **оуэ** |  |  |
| ewer | [ju], [juə] | **юр** (**ьюр** дауыссыздан кейін) |  | *Sewer* ['sjuə] → С**ьюр** |
| [ouə] | **оуэр** |  | *Sewer* ['souə] → С**оуэр** |
| ey | [iː], [ɪ] | **и** немесе **і** |  | *Keyford* → К**и**форд |
| [eɪ] | **эй** |  | *Heywood* → Х**эй**вуд |
| f | [f] | **ф** |  | *Fridge* → **Ф**ридж |
| [v] | **ф**, **в** |  |  |
| g | [g] | **г** |  | *Gull* → **Г**алл |
| [ʤ] | **дж** | әдетте *e, i, y* алдында | *Georgia* → **Дж**ор**дж**ия |
| [ʒ] | **ж** | кірме сөздерде | *Baton Rouge* → Батон-Ру**ж** |
| — | қалдырылады |  |  |
| gg | [g] | **гг** |  | *Jagger* → Джа**гг**ер |
| [ʤ] | **дж** |  |  |
| [ʒ] | **жж** | кірме сөздерде |  |
| gh | [f] | **ф** | сөз соңында | *Brough* [brʌf] → Бра**ф** |
| [gh] | **гх** | негіздердің түйіскен жерінде болады | *Springhill* → Сприн**гх**илл |
| — | қалдырылады |  | *Dwight* [dwaıt] → Дуайт |
| h | [h] | **х** |  | *Househill* → **Х**аус**х**илл *Henry* → **Х**энри |
| — | қалдырылады | көбінесе сөздердің соңында және дауыссыз дыбыстардан кейін: *lh, rh* және т.б. | *Rhodes* [rəudz] → **Р**одс |
| i | [aɪ] | **ай** | әдетте ашық буында және *nd* алдында | *Line* [laɪn] → Л**ай**н |
| [ɪ], [iː] | **и** | әдетте жабық буында | *Kidd* [kɪd] → К**и**дд |
| ia | [aɪə] | **айа** (**айя** сөз соңында) |  | *Giant* → Дж**айа**нт |
| [ɪə] | **иа** (**ия** сөз соңында) |  | *Victoria* → Виктор**ия** |
| iar | [aɪə] | **айар** |  | *Friar* [fraɪə] → Фр**айар** |
| ie | [aɪə] | **айе** |  | *Society* → Сос**айе**ти |
| [ɪ], [iː] | **и** немесе **ір** | *-ies*, *-ied* жиі соңында | *Leith* → Л**и**т |
| ier | [aɪə], [aɪər] | **айер** |  |  |
| [ɪə], [ɪər], | **ир** немесе **ір** (**иер** или **ьер** в безударной позиции) |  | *Pierce* → П**ир**с *Colliers* → Колл**иер**с *Whittier* → Уитт**ьер** |
| igh | [aɪ] | **ай** |  | *Dwight* [dwaıt] → Ду**ай**т |
| [ɪgh] | **игх** | негіздердің түйіскен жерінде болады | *Brighouse* [brɪghaus] → Бр**игх**аус |
| io | [ə] | **е** |  |  |
| — | **е** (*-tion* → **-шен**, [ʃn] деп айтылса да) |  |  |
| [aɪə] | **айо** |  | *Lion* → Л**айо**н |
| басқаша | **ио** |  |  |
| ir | [ɜː] | **эр** (**өр** дауыссыз және **и**-ден кейін) |  |  |
| [ɪə] | **ир** немесе **ір** |  |  |
| ire | [aɪə] | **айр** |  | *Ireton* → **Айр**тон |
| [ɪə] | **ир** немесе **ір** |  | *Lancashire* → Ланкаш**ир** |
| irr | [ɪr] | **ирр** немесе **ірр** |  |  |
| j | [ʤ] | **дж** |  |  |
| k | [k] | **к** |  |  |
| — | қалдырылады | көбінесе бастапқы комбинацияда *kn* | *Knighton* → **Н**айтон |
| l | [l] | **л** (кейбір сөздерде дауыссыздар алдында **ль**) |  | *Carleton* → Кар**л**тон но по традиции: *Albert* → А**ль**берт, *Donald* → Дона**ль**д и т. п. |
| — | қалдырылады | көбінесе дауыссыз дыбыстың алдында |  |
| ll | [l] | **лл** (в географических названиях **л** перед согласными, географиялық атауларда **л** дауыссыз дыбыстардың алдында,
бірақ әрқашан Валлий атауларында **лл**;) |  |  |
| m | [m] | **м** |  |  |
| — | қалдырылады | сөздің басында *mn* тіркесімінде болады |  |
| mpb | [mb] | **мпб** |  | *Campbell* → Кә**мпб**елл |
| n | [n], [ŋ] | **н** |  |  |
| ng | [ŋ] | **ң** |  |  |
| o |  [ou], [əu] | **о**, **оу** |  |  |
| [ɔ], [ɔː], [ə], [o], [ʌ] | **о** |  | *London* [lʌndən] → Л**о**нд**о**н |
| oa | [ou], [əu], [ɔː] | **о**, **оу** |  | *Oakland* [əuklənd] → **О**кленд *Oaks* [əuks] → **О**укс |
| oar | [ɔː], [ə], [ɔəː] | **ор** |  | *Boardhills* [bɔːdhɪlz] → Б**о**рдхилс |
| oe, œ | [iː] | **и** |  | *Phoenix* → Ф**и**никс |
| oi, oy | [ɔɪ] | **ой** |  | *Droitwich* → Др**ой**туич |
| oo | [u], [uː] | **у** |  | *Goole* [guːl] → Г**у**л |
| [ʌ] | **а** |  | *Floodwood* [flʌdwud] → Фл**а**двуд |
| oor, oore | [ɔː], [ɔəː] | **ор** |  | *Doors* → Д**ор**з |
| [uə] | **ур** |  | *Highmoor* [haɪmuə] → Хайм**ур** |
| or | [ɔː], [ə] | **ор** |  | *Morton* [mɔːtən] → М**ор**тон |
| [əː] | **эр** (**өр** дауыссыздан және **и**-ден кейін) |  |  |
| ore | [ɔː], [ɔəː] | **ор** |  | *Dore* [dɔː] → Д**ор** |
| ou | [ʌ] | **а** |  | *Country* → К**а**нтри |
| [ou], [əu]; бірқатар диалектілерде  [o] | **оу** |  | *Boulder* [bouldə] → Б**оу**лдер |
| [au] | **ау** |  | *Louth* [lauθ] → Л**ау**т |
| [ə] | **ое** |  | *Aldous* → Олд**о**с *Dangerous* → Дэйнджр**е**с |
| [u] | **у** |  | *Louis* → Л**у**ис |
| ough | [au] | **ау** |  |  |
| [ʌf] | **аф** |  | *Brough* [brʌf] → Бра**ф** |
| [ɔh], [oh] | **ох** | кельт атауларында кездеседі | *Loughrea* → Л**ох**рей |
| our | [ɔː], [ə], [ɔəː] | **ор** |  | *Bournville* → Б**о**рнвилл |
| [auə] | **аур** |  | *Flourmille* → Фл**ау**рмилл |
| [ɜː] | **эр** (**өр** дауыссыздан кейін) |  | *Bourke* → Б**өр**к |
| ow | [ou] | **оу** |  | *Maslow* → Масл**оу** |
| [au] | **ау** |  | *Brownville* → Бр**ау**нвилл |
| [ɔː] | **о** |  |  |
| ower | [auə] | **ауэр** |  | *Bower* [bauə] → Б**ауэр** |
| [ouə] | **оуэр** |  | *Lower* [ləuə] → Л**оуэр** |
| p | [p] | **п** |  |  |
| — | қалдырылады, бірақ міндетті емес, әсіресе классикалық тілдерден болса; *mpb* → **мпб** | бұл сөздің басында *pn, ps, pt*-де болады |  |
| ph | [f] | **ф** | грек атауларында кездеседі | *Phil* [fɪl] → **Ф**ил |
| [ph] | **пх** | морфемалардың түйіскен жерінде | *Upholder* [ʌphəuldə] → А**пх**оулдер |
| q | [k] | **к** |  |  |
| qu | [k] | **к** |  | *Mosquito* [mɔsˈkiːtəu] → Мос**к**ито |
| [kw] | **ку** |  | *Queenstown* [ˈkwiːnstaun] → **Ку**инстаун |
| r | [r] | **р** |  |  |
| — | **р** (қалдырылмайды) |  | *Peter* [ˈpiːtə] → Пите**р** |
| s | [s] | **с** |  |  |
| [z] | **с** немесе **з** |  | *Isidora* → И**з**идора *Parsons* → Парсон**с** немесе Парсон**з** |
| [ʃ] | **ш** | әдетте «дауыссыз + *si, su* + дауысты» тіркесімінде | *Sugarloaf* [ˈʃugəlouf] → **Ш**угарлоф |
| [ʒ] | **ж** | әдетте «дауысты + *si, su* + дауысты» тіркесімінде | *Treasure* [ˈtreʒə] → Трэ**ж**ер |
| — | қалдырылады |  | *Island* [aɪlənd] → Айленд |
| sh | [ʃ] | **ш** |  | *Shepshed* [ʃepʃəd] → **Ш**эп**ш**ед |
| [sh] | **сх** | күрделі сөздерде | *Grasshopper* → Грас**сх**оппер |
| ss | [s] | **сс** |  |  |
| [z] | **з** |  | *Possession* → По**з**ешен |
| t | [t] | **т** |  |  |
| [ʃ] | **ш** (*-tion* → **-шен**) |  |  |
| [ʧ] | **ч** (*-ture* → **-чер**) |  |  |
| — | қалдырылады, *tch*-ны қоспағанда |  | *Newcastle* [njuːkɑːsl] → Ньюкасл |
| tch | [ʧ] | **тч** |  |  |
| th | [t] | **т** |  |  |
| [θ] | **т** (**с** тек ерекшелік ретінде) |  | *Jonathan* [ʤɔnəθən] → Джона**т**ан бірақ дәстүрлі: *Galsworthy* → Голсуор**с**и |
| [ð] | **т** немесе **д** (**з** тек ерекшелік ретінде) |  | *Heather* [ˈheðə] → Хэ**т**ер немесе Хэ**д**ер бірақ дәстүрлі: *Rutherford* → Ре**з**ерфорд |
| [th] | **тх** | буындардың шекарасында болады | *Pothole* [pɔthəul] → По**тх**ол |
| ts | [ts] | **тс** (**ц** емес) |  | Keats → Ки**тс** |
| tz | [ts] | **ц** (**тц** емес) |  | *Fitzgerald* → Фи**ц**джеральд |
| u | [ju:] | **ю** (**ью** дауыссыздан кейін) |  | *Utah* → **Ю**та |
| [u], [uː] | **у** |  | *Bush* [buʃ] → Б**у**ш |
| [ʌ] | **а** |  | *Augusta* → Ог**а**ста |
| [ə] | **у** | тексерілмеген күйде | *Titus* [taɪtəs] → Тайт**у**с |
| — | қалдырылады (*-gue* → **-г**, *-que* → **-к**) | кейде дауыссыздан кейін, негізінен *g* мен *q* | *Guardian* [gɑːdɪən] → Гардиан |
| [ɪ] | **и** | валлий атауларында кездеседі | *Llandudno* → Лланд**и**дно |
| ue | [e] | **э** |  | *Guest* [gest] → Г**э**ст |
| басқа дыбыс (біреу) | *u* сияқты айтылуы бірдей |  |  |
| екі дыбыс | жеке-жеке беріледі |  |  |
| — | қалдырылған (*-gue* → **-г**, *-que* → **-к**) | кейде *g* мен *q*-ден кейін |  |
| ui | [ɪ] | **і**, **и** |  | *Empire State Building* [ˈbɪldɪŋ] → Эмпайр-стэйт-б**и**лдиң |
| басқа дыбыс (бір) | *u* сияқты айтылуы бірдей |  |  |
| екі дыбыс | жеке-жеке беріледі |  |  |
| ur | [ɜː], [ə] | **эр** (**ёр** дауыссыздан кейін және **и**) |  | *Turner* [ˈtɜːnə] → Т**ер**нер |
| v | [v] | **в** |  |  |
| — | қалдырылған |  |  |
| w | [w] | **у** (бірақ **в**, егер келесі әріп **у** болса, немесе W екі дауысты арасында дифтонг құрмайды,
сондай-ақ аты-жөндер мен атауларында) |  | *Whitefield* → **У**айтфилд *Wood* → **В**уд *Delaware* → Дела**в**эр *Highwind* → Хай**в**инд |
| [v] | **в** | ағылшын емес есім мен атауларда |  |
| — | қалдырылған (көбіне сөздің басында болады) |  | *Wright* [raɪt] → Райт |
| wor | [wɜː] | **уэр** |  | *Worthing* → **Уэр**тиң |
| x | [ks] | **кс** |  | *Oxford* → О**кс**форд |
| [gz] | **гз** |  | *Alexander* → Але**гз**андер |
| [z] | **з** |  | *Xerox* → **З**ирокс |
| y | [ɪ] | **і** |  | *Lynn* → Л**і**нн |
| [aɪ] | **ай** |  | *Tyne* → Т**ай**н |
| [j] | **й** (**ь** дауыссыздан кейін дауысты алдында: йа, йэ, йи, йо, йу орнына дауыссыздан кейін жазылады **ья**, **ье**, **ьи**, **ьо**, **ью**; сөздің басында және дауыстыдан кейін йа, йу орнына жазылады **я**, **ю**, бірақ **йи** мен **йо** үйлесімі сақталады және әдетте **йэ** сақталады) |  | *Yellowstone* ['jeləustəun] → **Й**еллоустон |
| yr | [əː] | **эр** (**ө** дауыссыздан кейін және **и**) |  | *Byrd* → Б**ер**д |
| z | [z] | **з** |  |  |
| [ts] | **ц** | есім мен атаулар неміс және итальян тегінен | *Zuckerberg* → **Ц**укерберг |
| [s], [θ] | **с** | есім мен атаулар испан тегінен | *La Paz* → Ла-П**ас** |

### Фонема бойынша

| Фонема | Негізгі аударма нұсқасы | Баламалы аударма нұсқасы | Қосымша аударма нұсқасы | қажет жағдайда |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| [iː] | **и** |  |  |  |
| [ɪ] | **и** | **і** | **е**, (**э**) | e, eo |
| [e] | **э** |  | **е** | ea, eo |
| [æ] | **ә** | **а** |  |  |
| [ɑː] | **а** |  |  |  |
| [ɔ] | **o** |  |  |  |
| [ɔː] | **o** |  | **ор** | or |
| [u] | **у** |  |  |  |
| [uː] | **ү** |  |  |  |
| [ʌ] | **а** |  | **о** | o |
| [əː] | **ер**, (**эр**) | транслитерация |  |  |
| [ə] | транслитерация |  | **ео** | u ou |
| [aɪ] | **ай** |  |  |  |
| [aɪə] | **1**-ші кестеде | транслитерация |  |  |
| [au] | **ау** |  |  |  |
| [auə] | **аур** | ауер | **ауэр** | ower |
| [eɪ] | **ей**, (**эй**) |  |  |  |
| [ɛə] | **эр** |  |  |  |
| [ɪə] | **ир** |  | **ия** | ia |
| [ou] | **о** | оу | **оу** | ou, ow |
| [ɔɪ] | **ой** |  |  |  |
| [uə] | **ур** |  |  |  |
| [b] | **б** |  |  |  |
| [d] | **д** |  |  |  |
| [ʤ] | **дж** |  |  |  |
| [f] | **ф** |  |  |  |
| [g] | **г** |  |  |  |
| [h] | **х** |  |  |  |
| [j] | йотация: [ja], [je], [ji], [jɔ], [ju] — **ья**, **ье**, **ьи**, **ьо**, **ью** (**я**, **е**, **йи**, **йо**, **ю**)) |
| [k] | **к** |  |  |  |
| [l] | **л** |  |  |  |
| [m] | **м** |  |  |  |
| [n] | **н** |  |  |  |
| [ŋ] | **ң** |  | **нк** (**н**) | nc и nk (nk) |
| [p] | **п** |  |  |  |
| [r] | **р** |  |  |  |
| [s] | **с** |  |  |  |
| [ʃ] | **ш** |  |  |  |
| [t] | **т** |  |  |  |
| [ð] | **т**, **д** | ~~з, с, в~~ (ескі.) |  |  |
| [θ] | **т** | ~~с, ф~~ (ескі.) |  |  |
| [ʧ] | **ч** |  | **тч** | tch |
| [ts] | **тс** |  | **ц** | tz |
| [v] | **в** |  | **ф** | f |
| [w] | **у** | ~~в~~ (ескі.) | **в** | [u] алдында |
| [z] | **з** |  | **с** | s (сөздің соңында немесе дауыссыз дыбысқа жақын) |
| [ʒ] | **ж** |  |  |  |

## Диалектілері

Ағылшын тілі британдық және американдық болып екі түрге бөлінеді. Британдық Ағылшын тілі өз ішінде шотландиялық, солтүстік, батыс, шығыс, оңтүстік диалектілерге жіктеледі. 7-11 ғ-да англо-саксон тілінде 4 диалект болған: нартумбриялық, мерсиялық, уэссек және кент.

Ағылшын тілінің басты ерекшеліктері:

а) фонетика жүйесінде дыбыстарының көпшілігі біресе созылыңқы, біресе қысқа айтылады. Осыған орай, Ағылшын тілінде сөз мағынасы бірсыдырғы өзгеріске түсуі мүмкін;

б) морфол. саласындағы өзгешелік: сын есім мен сан есімнің барлық жалғаулары, яғни септіктері, сондай-ақ, зат есім мен етістік аффикстерінің көбі бұл күнде тарихи өзгерістерге түскен. Соған орай Ағылшын тілінде сөз бен сөзді байланыстыратын предлогтар, артикльдер, сондай-ақ көмекші етістік сияқты жаңа тұлғалар, формалар (морфемалар) пайда болған. Ағылшын тілінің жазу ережелері мен сөздердің айтылуында айырмашылықтар бар. Орфографиялық ережелер бойынша бұрынғы және қазіргі ағылшын тіліндегі дыбыстардың өзгерістері жазуда қатаң сақталады.

## Ағылшын әліпбиі

Ағылшын әліпбиі 26 әріптен құралады:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | P | Q | R | S | T | U | V | W | X | Y | Z |
| a | b | c | d | e | f | g | h | i | j | k | l | m | n | o | p | q | r | s | t | u | v | w | x | y | z |

## Ағылшын тілін қолданатын негізгі елдер

Ағылшын тілін қолданатын елдер
Еуропадағы ағылшын тілі
Ағылшын тілі көптеген елдерде қолданады. Олардың қатарында негізгі осы елдер бар:

1. Ұлыбритания
2. АҚШ
3. Аустралия
4. Жаңа Зеландия
5. Канада
6. Ирландия

## Дереккөздер

Дереккөз қатесі: "~" деп аталған дереккөз тобында `<ref>` тегі бар, бірақ тиісті `<references group="~"/>` тегі табылмады, немесе `</ref>` жабу тегін қажет етеді