# Мэри Шелли[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| Мэри Шелли |
| Mary Shelley |
|  |
| Туған кездегі есімі |
ағылш. *Mary Wollstonecraft Godwin* |
| Туған күні | 30 тамыз 1797 (1797-08-30) |
| Туған жері |
Somers Town, Лондон, Ұлыбритания
 |
| Қайтыс болған күні | 1 ақпан 1851 (1851-02-01) (53 жас) |
| Қайтыс болған жері |
Chester Square, Лондон, Ұлыбритания
 |
| Азаматтығы | Ұлыбритания |
| Мансабы |
Жазушы
 |
| Бағыты |
Романтизм
 |
| Жанры |
Готикалық роман, фэнтези, мистикалық
 |
| Шығармалардың тілі |
ағылшын
 |
| Сыйлықтары |
Ғылыми фантастика және фантастикалық даңқ залы
 |
| Қолтаңбасы |  |

**Мэри Шелли** (ағылш. *Mary Shelly*, туған кездегі есімі *Мэри Уолстонкрафт Годин* ағылш. *Mary Wollstonecraft Godwin*, 30 тамыз 1797 — 1 ақпан 1851, Лондон, Ұлыбритания) — ағылшын жазушысы.

Франкенштейн, немесе Заманауи Прометей кітабының авторы ретінде танымал.

## Өмірбаяны

Мэри Шелли Лондонда (Англия) әйгілі оқытушы және жазушы Мэри Уолстонкрафттың және либералды, анархистік және атеистік көзқарастарды ұстанатын әйгілі философ және журналист Уильям Годвиннің отбасында дүниеге келген. Анасы босанғаннан кейін, көп ұзамай қайтыс болды, ал әкесі Мэри мен оның жалғыз сіңлісі, Фэнни Имлейді, асыруға мәжбүр болғандықтан, қайтадан үйленді. Әкесінің басшылығымен Мэри керемет білім алды, сол кездегі қыздарға мұндай зат сирек болатын.

Ол әкесі сияқты фристайл және радикалды Перси Биш Шеллимен, Перси мен оның бірінші әйелі Гарриет Лондондағы Годвиндердің үйіне барған кезде алғашқы рет кездесті. 1814 жылдың жазында, Перси 16 жастағы Мэримен бір-біріне ғашық болды. Олар Мэридің өгей сінілісі, Клара Клармонтпен бірге, Францияға қашып кетті. Бұл ақынның екінші қашуы болды, өйткені ол үш жыл бұрын Гарриетпен бірге қашып кеткен. Бірнеше апта өткен соң, қайтып келген жас жұп, Годвин оларды көргісі келмегеніне таңарып қалды.

Мэриге, оның жұмыстары мен бүкіл өмірінің махаббатына айналған, Перси жұбаныш болды. Перси де алғашқы жылдары серіктесімен қанағаттанғандырақ болды. Ол Мэридің "поэзияны сезініп, философияны түсіне алатындығына" қуанышты болды, бірақ ол да Гарриет сияқты, оны досы Томас Хоггпен бөлісу туралы ұсынысынан бас тартты. Осылайша, Мэри Персидің еркін махаббат мұраттарына деген адалдығы әрқашан өзінің көптеген өлеңдерінде жазған "шынайы махаббатқа" деген ішкі ұмтылысымен сәйкес келмейтінің түсінді.

1816 жылы қаңтарда, олардың Уильям атты ұлдары пайда болды; ол Мэридің әкесінің есімімен аталды. 1816 жылы 30 желтоқсанда Персидің әйелі өзін-өзі өлтіргеннен кейін көп ұзамай ол Мэримен үйленді. 1817 жылдың қыркүйегінде Клара деген қыздары дүниеге келді, алайда ол бір жылдан кейін қайтыс болды. Келесі жылдың маусым айында Уильям қайтыс болды, ал 12 қарашада Флоренс ұлы дүниеге келді. Перси 1822 жылы шілде айында, Ливорнодан "Ариэль" шхунына қайтып жатқан кезде, суға батып қайтыс болды.

1970 жылдарға дейін Шелли негізінен күйеуінің шығармаларын жариялауға тырысуымен белгілі болды, сонымен қатар әліде әйгілі және көптеген адамдарды театр мен кино экрандауға шабыттандырған "Франкенштейн" романымен танымал болды.

Мэри Шелли 1851 жылы 1 ақпанда қайтыс болды.

## Женева көлі және Франкенштейн

1816 жылының мамырында Мэри Годвин, Перси Шелли және олардың ұлы, Клэр Клэрмонтпен Женеваға сапар шекті. Олар жазды ақын лорд Байронмен бірге өткізбек болды, оның Клэрмен қарым-қатынасының нәтижесі соңғысының жүктілігі болды. Олар бұл жерге 14 мамырда келді, ал Байрон оларға тек 25 мамырда дәрігер Джон Уильям Полидоримен бірге қосылды. Осы уақытта Мэри Годвин оған Шелли ханым ретінде жүгінуді сұрайды. Колония деген ауылда, Женева көлінің жанында, Байрон вилланы, ал Перси Шелли — қарапайым, бірақ тікелей жағалау бойындағы үйді жалға алды. Олар шығармашылықпен, қайықта серуендеумен және түнгі әңгімелермен уақыт өткізді.

«Жаз ылғалды және суық болды», «жаңбыр бізді үйден шығармады» — деп кейінірек Мэри еске алды. Әңгімелерге арналған көптеген тақырыптардан басқа, XVIII ғасырда өмір сүрген философ және ақын Эразм Дарвиннің тәжірибелері туралы әңгіме қозғалды. Ол гальванизация мәселелерімен айналысқан (сол кезде «гальванизация» термині электрогальваникалық әдіспен металл жабындарды жасауды емес, Луиджи Гальванидің әдісі бойынша электр тогының әсер ету процесін білдіретін — бұлшықеттің жиырылуын және өлі денені қайта тірілудің пайда болуын тудыратын) және өлі дененің немесе шашыраңқы қалдықтардың өмірге қайта оралуының орындылығын деп есептелген. Тіпті ол өлі заттарды тірілте алды деген қауесет тарады. Байрон вилласындағы каминнің жанында отырып, компания неміс елес әңгімелерін де оқыды. Бұл Байронды әрқайсысы «тылсым» әңгіме жазу туралы ұсынысқа итермеледі. Көп ұзамай Мэри Годвиннің түсінде «Франкенштейнді» жазу идеясы пайда болды»:

«Маған ол жиналған тіршілік иесіне сүйеніп, оккультивті ғылымдардың ізбасары, бозғылт ғалым келді. Мен адам кейпіндегі жексұрын фантомды көрдім, содан кейін белгілі бір қуатты қозғалтқышты қосқаннан кейін, ол өмірдің белгілерін көрсетті. Оның қимылдары қысыңқы, күшсіз болды. Бұл қорқынышты көрініс болды; Жаратушының керемет механизмін алдау әрекеттерінің салдары өте қорқынышты болады».

Мэри бастапқыда новелла жанрында болуы керек шығармамен жұмыс істей бастады. Перси Шеллидің ынта-жігерінің әсерінен, новелла романның көлеміне дейін өсті, Мэри үшін бұл бірінші романы болып, «Франкенштейн, немесе қазіргі Прометей» деп аталды. Бұл роман 1818 жылы жарық көрді, алғашқы басылымы анонимді болды. Кейінірек ол Швейцариядағы жазды «мен бала кезімнен өмірге алғаш қадам басқан кезім» деп сипаттайды.

## Беделі

Мэри Шелли жазушы ретінде байсалды қабылданды, дегенмен рецензенттер оның шығармаларының саяси бағытын жиі жіберіп алатын. Ол қайтыс болғаннан кейін, көбіне Перси Биш Шеллидің әйелі және «Франкенштейн» авторы ретінде есте қалды. Редактор Фредерик Джонс, Мэри Шеллидің 1945 жылы жарияланған хаттар туралы жазбаларында былай деп жазған: «Қазіргі өлшеміндегі ықтимал шығармалардың коллекциясы хаттардың жалпы сапасымен немесе Мэри Шеллидің жазушы ретіндегі маңыздылығымен ақтауға болмайды. Бірақ оның Перси Биш Шеллидің әйелі болған деген факт бізді қызықтырады» (ағылш. *«A collection of the present size could not be justified by the general quality of the letters or by Mary Shelley's importance as a writer. It is as the wife of Percy Bysshe Shelley that she excites our interest…»*).

## Басты шығармалары

* Алты апталық саяхаттың тарихы (1817)
* Франкенштейн, немесе Заманауи Прометей (1818)
* Матильда (1819)
* Вальперга (1823)
* Соңғы адам (1826)
* Перкина Уорбектің тағдыры (1830)
* Лодор (1835)
* Фолкнер (1837)

Суретші және жазушы Люси Мэдокс Браун жазушының көркем өмірбаяның жазды және оны өзінің альтер-эго ретінде ұсынды.

## Кинода

* 1935 — «Франкенштейнның келіні». Мэри Шелли рөлінде — Эльза Ланчестер.
* 1972 — «Шелли» / Shelley. Рөлде Дженни Агуттер.
* 1973 — Byron libérateur de la Grèce ou Le jardin des héros. Рөлде Анни Делби.
* 1986 — «Готика». Рөлде — Наташа Ричардсон.
* 1990 — «Азат етілген Франкенштейн». Рөлде Бриджит Фонда.
* 1990 — «Тау елінің адамы» (Франция-Канада). The Modern Prometheus (1997) бөлімі. Рөлде Трейси Киттинг.
* 2003 — «Байрон» (Ұлыбритания, режиссер Джулиан Фарино). Рөлде Салли Хокинс.
* 2004 — «Мэри Шелли» / Mary Shelley. Рөлде Сара Аллен.
* 2012 — «Франкенштейнмен өмір сүру» «Living with Frankenstein» (сериал). Рөлде Дженнифер Нила Пейдж.
* 2013 — «Ғашық Франкенштейн» Frankenstein in Love. Рөлде Сара Аткинсон.
* 2014 — «Франкенштейн және вампир» Frankenstein and the Vampyre: A Dark and Stormy Night. Рөлде Анна Тейлор Гордон.
* 2015 — «Франкенштейннің шежірелері» «The Frankenstein Chronicles» (сериал). Рөлде Анна Максвелл Мартин.
* 2016 — «Екінші мүмкіндік» «Second Chance» (USA). Рөлде — Дилшад Вадсариа.
* 2017 — «Құбыжыққа сұлу» Mary Shelley. Рөлде Эль Фэннинг.
* 2020 — «Вилла Диодатиның елестері» «The Haunting of Villa Diodati», «Доктор Кім» ғылыми-фантастикалық телесериалының эпизоды. Рөлде Лили Миллер.

## Дереккөздер