Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Қара зере[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

| Қара зере |
| --- |
|
  |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Өсімдіктер  |
| Бөлімі: | Magnoliophyta  |
| Табы: | Magnoliopsida  |
| (unranked) | Eudicots  |
| Сабы: | Ranunculales  |
| Тұқымдасы: | Ranunculaceae  |
| Тегі: | *Nigella*  |
| Түрі: | N. sativa  |

 |
| Екі-есімді атауы |
| Nigella sativa L. |
| Синонимдері |
| * *Nigella cretica* Mill.
 |

**Қара зере** (лат. *Nigella sativa*) – сарғалдақтар тұқымдасына жататын, тік әрі көп бұтақтанған, биіктігі 30-60 см болатын сабақтары бар біржылдық өсімдік.

Жапырақтары майда көбіне екі-үш мәрте қауырсын тектес жарылған, саусақ тәріздес кейіпте аз, селдір кезекпен орналасқан. Жоғарғы жапырақтары гүлдердің астына орналасқан және олардың үстінде жамылғы тәріздес болып көтеріліп тұрады. Гүлдері бөлек-бөлек, қос жынысты, ақ, көгілдір немесе сары түсті жапырақшалы гүл тостағаншалы, диаметрі 4 см-ге дейін жететін ірі гүлдер болып келеді. Түкті түрлерінде гүлдері 2-4 қатармен орналасқан. Гүл жапырақшалары тәтті шірнелерге айналған. Өсімдіктің өзі ұзын сабақты, басы көкнәр тәрізді. Ортасында жемісі – иісі мен дәмі өткір қара түсті дәндері (тұқымдары) орналасады. Жемісі қабысқан немесе қабарған ортақ қорапша түзетін бес жапырақшадан тұрады. Бұл өсімдіктің жас дәндері пайдалы. Бақтарда сирек өсірілетіндіктен қара зерені табиғаттан табу оңайға соқпайды, сондай-ақ жабайы түрлері де өте сирек кездеседі.

## Климаттық орта жағдайы

Бұл өсімдік жарықсүйгіш, суыққа да төзімді, жас өскіндері көктемгі суыққа шыдамды, оңай төтеп береді.

## Топырақ таңдауы

Қара зере жеңіл, борпылдақ, орташа ылғалды, арам шөптерден ада, әкті құнарлы топырақтарда өседі. Қышқылды топырақтарда нашар жетіледі. Топырақта ылғалдың мөлшерден тыс көп немесе аз болуы өсуін қиындатады. Сортаң топырақта да өсе алады. Жас өскіндері көктемгі суыққа төзімді.

## Көбеюі

Тұқым арқылы көбейеді. Тұқымдарының түсі қара, бұжырлы, үш өткір қырлы, жұмыртқа пішіндес болып келеді. Тұқымының құрамында 0,8-1,4% эфир майы және 28-30% қою майлар болады.

## Гүлдеуі

Жас өскіндер тұқым себілгеннен кейін екі айдан соң гүлдейді (маусым-шілде айларында). Ал тұқымы қыркүйек, қазан айларында пісіп-жетіледі.

## Таралуы

Қара зере Жерорта теңізі аумағында, Оңтүстік және Оңтүстік-шығыс Европада, Кіші және Орта Азияда, Иранда, Ауғанстанда, Пакистанда, Үндістанда, Қытайда, Солтүстік Африкада, Орталық және Оңтүстік-шығыс Азия елдерінде және Солтүстік Америкада кең таралған.

## Дереккөздер
# Люля-кебаб[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Люля-кебаб
**Люля-кебаб** - әзірбайжан, армян, араб елдерінің тағамы.

Қойдың сұрпы етін, пияз, құйрық майды ет тартқыштан өткізеді. Содан кейін тұздап, бұрыштап, жақсылап араластырады да, темір істікке шаншып, шоққа аударыстыра отырып қақтайды. Гарнирге — жас көкөніс (салат, көк пияз, тархун) береді, ал кептірілген зеректі (сумах) ыдысқа салып дастарқанға бөлек қояды. 1 кг қой етіне: 40 г құйрық май, 1 бас пияз, көк пияз, тархун, тұз, бұрыш — татымына қарай.

## Дереккөздер
# Палау (тағам)[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Палау
*Басқа мағыналар үшін Палау деген бетті қараңыз.*
**Палау** — тағам.

Палауды майға пиязды қыздырып, мал етін (көбіне қой етін), сәбіз қосып, күріш салып бұқтырып әзірлейді. Оған кейде өрік немесе мейіз де қосылады. Ет қосылмай, мейіз салып пісірген түрін тәтті палау деп те атайды. Палау *түркі* халықтарының (әсіресе өзбектердің) арасында кеңінен тараған.

## «Шалқан» палауы

«Шалқан» палауы — жуылған күрішті тұздалған суық суға салып (1 л суға 100 г тұз) 2 сағат ұстайды. Етті 25-30 г кубиктерге бөледі, майға қызарғанша қуырады, одан соң тұздайды, кесілген бас жуа қосып тағы да 5 мин қуырады. Оған ұзындап кесілген тұрма салады, күріш себеді, 1:1,5 есебінде ыстық су немесе сорпа құяды да, нығыздалып жабылған ыдыста баяу отта пісіреді. Үстелге әкелер кезде, маринадталған қиярлармен, балдыркөктермен безендіреді.

## Дереккөздер