# Тіл (лингвистика)

*Басқа мағыналар үшін Тіл (айрық) деген бетті қараңыз.*
**Тіл** — белгілі бір ұғымды немесе затты, түсінікті белгілейтін және дыбыстауы бар ортақ қабылданған таңбалар жүйесі.

Тіл – грамматика мен лексикадан тұратын тілдесудің құрылымдық жүйесі. Бұл адамдардың ауызша және ымдау түрінде мағынаны жеткізетін негізгі құралы және жазба арқылы да берілуі мүмкін. Адам тілі мәдениеттер мен уақыт аралығында байқалатын елеулі айырмашылығы бар мәдени және тарихи әртүрлілігімен сипатталады. Адам тілдерінде сөйлемдердің шексіз санын жасауға мүмкіндік беретін өнімділік және орын ауыстыру қасиеттері және дискурста бірден болмайтын заттарға, оқиғаларға және идеяларға сілтеме жасау мүмкіндігі бар. Адам тілін қолдану әлеуметтік келісімдерге сүйенеді және оқу арқылы алынады.

Сына жазуы жазбаша тілдің алғашқы белгілі түрі, бірақ ауызекі тілі жазудан кемінде ондаған мыңдаған жылдар бұрын пайда болған
Дүние жүзіндегі адам тілдерінің саны 5000-нан 7000-ға дейін өзгереді. Нақты бағалаулар тілдер мен диалектілер арасында белгіленген ерікті айырмашылыққа (дихотомия) байланысты. Табиғи тілдер сөзбен не ымдап сөйленеді немесе екеуі де қолданылады; дегенмен кез келген тілді есту, визуалды немесе тактильді стимулдарды пайдалана отырып, қосалқы медиаға кодтауға болады – мысалы, жазу, ысқыру, ымдау немесе Брайль жазуы арқылы. Басқаша айтқанда, адам тілі құралдарға тәуелсіз, бірақ жазбаша немесе ымдау тілі адамның табиғи сөйлеуін немесе ым-ишарасын жазу немесе кодтау тәсілі болып табылады.

Тіл мен мағынаны анықтауға қатысты философиялық көзқарастарға байланысты жалпы түсінік ретінде «тіл» ұғымы күрделі қатынасу жүйелерін меңгерудің және қолданудың танымдық қабілетін немесе осы жүйелерді құрайтын ережелер жиынтығын сипаттау, немесе сол ережелерден туындаған айтылымдар жиынтығы ретінде қолданылуы мүмкін. Барлық тілдер белгілерді белгілі бір мағыналармен байланыстыру үшін семиозис үрдісіне сүйенеді. Ауызша, қолмен және тактильді тілдерде сөздер немесе морфемалар деп аталатын тізбектерді құру үшін таңбалардың қалай қолданылатынын реттейтін фонологиялық жүйе және сөз тіркестері мен айтылымдарды құру үшін сөздер мен морфемалардың бірігуін басқаратын синтаксистік жүйе бар.

## Анықтамалары

Тіл туралы жалпы ұғым ретінде айтқанда, оның әртүрлі қырларын ерекше атап көрсететін анықтамалар қолданылуы мүмкін. Бұл анықтамалар тілге әртүрлі көзқарастарды және түсініктерді қамтиды, сондай-ақ лингвистика теориясының әртүрлі, кейде бір-біріне қайшы келетін мектептерін айқындайды. Тілдің табиғаты мен шығу тегі туралы пікірталастар көне дәуірден басталады. Горгий және Платон сияқты грек философтары сөздер, ұғымдар және шынайылық арасындағы байланыс туралы пікірталас жүргізді. Горгий тіл объективті тәжірибені де, адам тәжірибесін де көрсете алмайды, сондықтан қарым-қатынас пен шындық мүмкін емес деп есептеді. Платон тіл идеялар мен ұғымдарды білдіретіндіктен, ал олар тілден тәуелсіз және тілден бұрын болғандықтан, қарым-қатынас мүмкін деп айтты.

Ағартушылық дәуірінде және адамзаттың шығу тегі туралы пікірталастар кезінде тілдің пайда болуы туралы болжам жасау сәнге айналды. Руссо, Иоганн Готфрид Гердер сияқты ойшылдар тілдің сезімнің инстинктивті көрінісінен пайда болғанын және оның бастапқыда рационалды ойдың логикалық көрінісінен гөрі музыка мен поэзияға жақын екенін алға тартты. Кант және Рене Декарт сияқты рационалист философтар қарама-қарсы көзқараста болды. Шамамен 20 ғасырдың басында ойшылдар тілдің әлем туралы тәжірибемізді қалыптастырудағы рөлі туралы сұрақ қоя бастады - тіл жай дүниенің объективті құрылымын көрсетеді ме, әлде ол ұғымдарды қалыптастырып, осы арқылы біздің объективті әлемді қабылдауымызға құрылым енгізеді ме деп сұрады. Бұл философиялық мәселелер шын мәнінде бірінші кезекте лингвистикалық мәселелер ме деген сұраққа әкелді. Тұжырымдамалардың жасалуында және айналымында тіл маңызды рөл атқарады және философияны зерттеу негізінен тілді зерттеу болып табылады деген көзқарастың қайта жандануы лингвистикалық бетбұрыс деп аталатын және Витгенштейн сияқты философтармен байланысты XX ғасыр философиясында ерекше орын алған. Тіл туралы мағына мен сілтемеге, таным мен санаға қатысты бұл пікірталастар бүгінгі күні де өзекті болып қала береді.

### Ақыл-ой қабілеті, негізі және мінез-құлқы

Бір анықтамада тілді ең алдымен адамдарға тілдік мінез-құлық жасауға мүмкіндік беретін ақыл-ой қабілеті ретінде қарастырады: тілдерді үйрену, сөйлемдерді айту және түсіну үшін. Бұл анықтама тілдің барлық адамдарға тән әмбебаптығын ерекше атап көрсетеді және адамның тіл қабілетінің биологиялық негізін, адам миының ерекше дамуының нәтижесі ретінде қарастырады. Тілді меңгеруге деген талпыныс адамға туа біткен деген пікірді жақтаушылар тіл қолжетімді ортада өскен барлық когнитивті қалыпты балалардың тілді ресми нұсқаусыз меңгеретіндігімен расталады. Тілдер тіпті ортақ тілсіз адамдар тұратын немесе бірге өсетін орталарда өздігінен дами алады; мысалы, креол тілдері және Никарагуа ымдау тілі сияқты өздігінен дамыған ымдау тілдері. Философтар Кант пен Декарттан бастау алатын бұл көзқарас тілді негізінен туа біткен қабілет деп түсінеді, мысалы, Хомскийдің әмбебап грамматика теориясында немесе американдық философ Джерри Фодордың экстремалды иннатизм теориясында. Анықтамалардың бұл түрлері когнитивтік ғылым шеңберіндегі тіл зерттеулерінде және нейролингвистикада жиі қолданылады.

### Формалды белгі жүйесі

Басқа анықтамада тілді мағынаны жеткізу үшін тіркесудің грамматикалық ережелерімен реттелетін белгілердің формалды жүйесі ретінде қарастырады. Бұл анықтама адам тілдерін белгілі бір белгілер мен мағыналар арасындағы қатынастарды реттейтін ережелерден тұратын жабық құрылымдық жүйелер ретінде сипаттауға болатынын атап көрсетеді. Тіл туралы бұл құрылымдық көзқарасты алғаш рет Фердинанд де Соссюр енгізді және оның структурализмі тілге деген көптеген көзқарастар үшін негіз болып қала береді.

Соссюрдің тілге деген көзқарасының кейбір жақтаушылары тіл құрылымын оның негізгі элементтерін анықтау арқылы зерттейтін, содан кейін элементтер сөздер мен сөйлемдерді құру үшін біріктіретін ережелер туралы ресми есеп беру арқылы зерттейтін формалды тәсілді жақтады. Мұндай теорияның негізгі жақтаушысы грамматиканың генеративті теориясының негізін қалаушы Ноам Хомский болып табылады, ол тілді трансформациялық грамматикалардың көмегімен жасауға болатын сөйлемдердің құрылысы ретінде анықтады. Хомский бұл ережелерді адам ақыл-ойының туа біткен қасиеті деп санайды және тілдің қандай екендігінің негізін құрайды. Керісінше, мұндай трансформациялық грамматикалар формальды логикада, формальды лингвистикада және қолданбалы математикалық лингвистикасында жиі қолданылады. Тіл философиясында лингвистикалық мағынаны тұжырымдар мен шындық арасындағы логикалық қатынастарда тұратын көзқарас ретінде Альфред Тарский, Бертран Рассел және басқа формальды логикала философтары дамытты.

### Қарым-қатынас құралы

Тағы бір анықтама тілді адамдарға ауызша немесе белгі сөздерімен алмасуға мүмкіндік беретін қарым-қатынас жүйесі ретінде қарастырады. Бұл анықтама тілдің әлеуметтік қызметіне және оны адамдардың өзін-өзі білдіру және қоршаған ортадағы заттарға әсер ету үшін пайдаланатынына баса назар аударады. Грамматиканың функционалдық теориялары грамматикалық құрылымдарды олардың қарым-қатынас қызметтері арқылы түсіндіреді және тілдің грамматикалық құрылымдарын қолданушылардың қарым-қатынас қажеттіліктеріне бейімделу үдерісінің нәтижесі ретінде қарастырады, яғни грамматиканың осы қажеттіліктерге сай «икемделгені» атап көрсетіледі.

Ым тіліндегі әңгіме
Тіл туралы бұл көзқарас тілді прагматикалық, когнитивтік және интерактивті зерттеулер шеңберіндегі, сондай-ақ әлеуметтік лингвистика мен лингвистикалық антропологиядағы тіл зерттеулерімен байланысты. Функционалистік теориялар грамматиканы динамикалық құбылыстар ретінде зерттеуге бейім, яғни ол сөйлеушілердің қолдануы барысында үздіксіз өзгеріп отыратын құрылымдар ретінде қарастырылады. Бұл көзқарас лингвистикалық типологияны, яғни тілдерді құрылымдық белгілері бойынша жіктеуді зерттеуге ерекше мән береді, өйткені грамматикалану үрдістері белгілі бір дәрежеде типологияға тәуелді траекторияларды ұстануға бейім. Тіл философиясында прагматиканы тіл мен мағынаның орталық бөлігі ретінде қарастыру көбінесе Витгенштейннің кейінгі еңбектерімен және Дж. Л. Остин, Пол Грайс, Джон Серл және У. О. Куайн сияқты қарапайым тіл философтарымен байланыстырылады.

### Адам тілінің ерекшеліктері

Адам тілін адамға жатпайтын жануарлар қолданатын қарым-қатынастан ерекшелендіретін бірқатар белгілер бар, олардың көпшілігін Чарльз Хоккет сипаттап, құрылымдық ерекшеліктер деп атаған.

Жануарлардың, мысалы, аралар мен маймылдардың қарым-қатынас жүйелері шектеулі жүйелер болып табылады және оларда білдіруге болатын идеялардың саны шектеулі, әдетте өте аз. Керісінше, адам тілі ашық және өнімді, яғни ол адамдарға шектеулі элементтер жиынтығынан кең ауқымды сөздерді жасауға және жаңа сөздер мен сөйлемдер жасауға мүмкіндік береді. Бұл адам тілі екі жақты кодқа негізделгендіктен мүмкін болады, мұнда өздігінен мағынасыз шектеулі элементтер (мысалы, дыбыстар, әріптер немесе ым-ишара) бірігіп, шексіз үлкен мағыналы бірліктерді (сөздер мен сөйлемдер) құрайды. Алайда, бір зерттеу Австралияның Қоңыртөбе көпәуез бірдей акустикалық элементтерді әртүрлі тәртіппен орналастырып, функционалды тұрғыдан екі түрлі дыбысты жасай алатынын көрсетті. Сонымен қатар, Оңтүстік ала көпәуез бірдей дыбыстардан тұратын, бірақ қайталанатын элементтердің саны арқылы ғана ажыратылатын функционалды тұрғыдан екі түрлі дыбысты жасау қабілетін көрсетті.

Жануарлардың бірнеше түрлері әлеуметтік үйрену арқылы қарым-қатынас түрлерін меңгере алатынын дәлелдеді: мысалы, Канзи есімді бонобо белгі лексиграммалар жиынтығын пайдалана отырып, өз ойын білдіруді үйренді. Сол сияқты құстар мен киттердің көптеген түрлері өздерінің әндерін өз түрінің басқа өкілдеріне еліктеу арқылы үйренеді. Дегенмен, кейбір жануарлар көптеген сөздер мен белгілерді меңгеруі мүмкін болғанымен, олардың ешқайсысы орташа 4 жастағы адам баласы білетіндей көп белгіні үйрене алмады және ешбірі адам тіліне тән күрделі грамматикаға ұқсайтын жүйені меңгерген жоқ. Мысалы, Коко горилласы американдық ым тілінде 1000-ға жуық сөзді қолданғаны және ауызекі ағылшын тіліндегі 2000 сөзді түсінгені хабарланған. Алайда, оның белгілерді қолдануы күрделі түсінікке немесе қарапайым шартты рефлекске негізделгеніне қатысты күмәндер бар.

Адам тілдерінің жануарлардың қарым-қатынас жүйелерінен айырмашылығы - оларда өте күрделі мағыналарды білдіру үшін қолданылуы мүмкін зат есім мен етістік, осы шақ пен өткен шақ сияқты грамматикалық және семантикалық категориялар қолданылады. Ол рекурсивтілік қасиетімен ерекшеленеді: мысалы, зат есім тіркесі басқа зат есім тіркесін қамтуы мүмкін (мысалы, «**шимпанзеніңеріндері*» сияқты) немесе сөйлемде басқа сөйлем болуы мүмкін («**Менит жүгіріп келе жатқанын* **көріп тұрмын**"). Адам тілі бейімделу қабілетін модальділікке тәуелсіз деп атауға болатын жалғыз белгілі табиғи қарым-қатынас жүйесі болып табылады. Бұл оны тек бір арна немесе құрал арқылы ғана емес, бірнешеуінде қолдануға болатынын білдіреді. Мысалы, ауызекі тілде дыбыстық модальдікті қолданса, ал ым тілдері мен жазу көру модальдігін, ал Брайль жазуы тактильді модальдікті қолданады.

Адам тілі абстрактілі ұғымдарға, елестетілген немесе гипотетикалық оқиғаларға, сондай-ақ өткенде болған немесе болашақта болуы мүмкін оқиғаларға сілтеме жасау қабілетімен ерекшеленеді. Сөйлеу оқиғасымен бір уақытта немесе жерде болып табылмайтын оқиғаларға сілтеме жасаудың бұл қабілеті ығыстыру деп аталады, ал кейбір жануарлардың қарым-қатынас жүйелері ығыстыруды қолдана алады (мысалы, көрінбейтін жерде орналасқан бал шырындарының көздерінің орнын жеткізетін аралардың байланысы), адам тілінде қолданылу дәрежесі де бірегей болып саналады.

## Пайда болуы

Тілдің пайда болуы туралы бірнеше гипотеза бар, бірақ олардың ешқайсысы тілдің пайда болу дәуірі мен біздің заманымыздың арасындағы орасан зор қашықтыққа байланысты фактілермен әлі сенімді түрде расталған жоқ. Олар гипотеза болып қала береді, өйткені тілдің пайда болу үрдісін тәжірибеде байқау немесе қайта жаңғырту мүмкін емес. XXI ғасырдың басында бірқатар зерттеушілер FOXP2 генінің 7-хромосомадағы екі мутациясымен байланысты деректерді анықтады. Осы мутациялардың нәтижесінде адамның FOXP2 ақуызы шимпанзе және басқа приматтардың FOXP2 ақуызынан ерекшеленеді. Бұл айырмашылық екі аминқышқылын алмастырудан тұрады: 303-ші позициядағы аспарагинмен треонинді және 325-ші позициядағы аспарагинді серинге. Бұл алмастырулар неандерталдықтарда да байқалған.

Тілдің пайда болуы туралы теориялар негізгі болжамдарына қарай топтарға бөлінеді. Кейбір теориялар тіл өте күрделі құбылыс бола тұра, жоқтан пайда бола алмайды, бірақ адам ата-бабаларының анағұрлым көне тілге дейінгі қарым-қатынас жүйелерінен дамуы керек деген тұжырымға негізделген. Басқа теориялар адам тілі жануарлардың қарым-қатынас жүйелерімен салыстыруға келмейтін ерекше құбылыс, сондықтан ол адамның ата-бабаларынан алғашқы адамдарға көшу кезінде кенеттен пайда болды деп болжайды. Кейбір теориялар тілдің күрделі екендігі сонша, оның түпкілікті күйінде жоқтан пайда болғанын елестету мүмкін емес, бірақ ол біздің адамзатқа дейінгі ата-бабаларымыз арасындағы бұрынғы тілге дейінгі жүйелерден дамыған болуы керек деген пікірге негізделген. Бұл теорияларды үздіксіздікке негізделген теориялар деп атауға болады. Қарама-қарсы көзқарас тілдің адамдық ерекше қасиеті болғандықтан, оны адамдардан табылмайтын ештеңемен салыстыруға болмайды, сондықтан ол гоминидтерге дейінгі кезеңнен ерте адамға өту кезінде кенеттен пайда болуы керек. Бұл теорияларды үзіліске негізделген деп анықтауға болады. Сол сияқты, Ноам Хомский бастаған тіл туралы генеративті көзқарасқа негізделген теориялар тілді негізінен генетикалық кодталған туа біткен қабілет ретінде қарастырады, ал функционалистік теориялар оны негізінен мәдени, әлеуметтік өзара әрекеттесу арқылы үйренетін жүйе ретінде қарастырады.

Үздіксіздікке негізделген теорияларды ғалымдардың көпшілігі ұстанады, бірақ олар бұл дамуды әртүрлі көзқарастармен түсіндіреді. Психолог Стивен Пинкер сияқты тілді негізінен туа біткен қасиет деп санайтындар, тілдің алғышарттарын жануарлардың танымдық қабілеттерімен байланыстырады, ал психолог Майкл Томаселло сияқты тілді әлеуметтік тұрғыдан үйренген қарым-қатынас құралы ретінде қарастыратындар ооны маймылдардың жануарлық қарым-қатынастан, атап айтқанда, ымдау немесе дауыстық қарым-қатынастан, дамыды деп есептейді. Үздіксіздікке негізделген басқа модельдер тілді Руссо, Гердер, Гумбольдт және Чарльз Дарвин қолдаған музыкадан дамыған деп санайды. Бұл көзқарастың көрнекті жақтаушысы - археолог Стивен Митен.

Стивен Андерсонның айтуынша, ауызша тілдердің жасы 60 000-нан 100 000 жылға дейін деп бағаланады, және ол былай деп тұжырымдайды:

> "Тілдің эволюциялық шығу тегін зерттеушілер тілдің бір-ақ рет пайда болғаны туралы болжамды қисынды деп санайды. Сондықтан қазіргі заманғы барлық ауызша тілдер қандай да бір жолмен бір-бірімен байланысты, дегенмен бұл байланысты қазіргі кезде қалпына келтіру мүмкін емес ... қайта құруға қолжетімді әдістердің шектеулеріне байланысты."
>
>

Тіл адамның ерте тарихқа дейінгі кезеңдерінде, қандай да бір жазба деректер болғанға дейін пайда болғандықтан, оның ерте дамуы тарихи із қалдырмаған және бүгінгі күні салыстыруға болатын үрдістерді байқау мүмкін емес деп есептейді. Үздіксіздікке баса назар аударатын теориялар, мысалы, приматтардың адамға дейінгі тілге ұқсас болып көрінетін қандай да бір белгілерді көрсететін-көрсетпейтінін білу үшін жануарларға жиі қарайды. Ертедегі адам қазбалары тілді қолдануға физикалық бейімделу іздері немесе таңбалық мінез-құлықтың тілге дейінгі формалары үшін тексерілуі мүмкін. Адам қалдықтарында тілдік қабілеттердің мүмкіндігін көрсететін белгілерге мыналар жатады: дене салмағына қатысты мидың өлшемі, дамыған дыбыс шығаруға қабілетті көмейдің болуы және құралдар мен басқа да жасалған артефакттардың табиғаты.

Адамға дейінгі австралопитецинаның жалпы үлкен маймылдарда кездесетін қарым-қатынас жүйелерінен айтарлықтай айырмашылығы жоқ екені даусыз болды. Алайда, 2017 жылғы Ardipithecus ramidus бойынша зерттеу бұл көзқарасқа күмән келтіреді. 2,5 миллион жыл бұрын Homo тұқымы пайда болғаннан бергі дамуы туралы ғалымдардың пікірлері әртүрлі. Кейбір ғалымдар қарабайыр тілге ұқсас жүйелердің (прототілдің) дамуын Homo habilis (2,3 миллион жыл бұрын) деп болжайды, ал басқалары қарабайыр символдық қарым-қатынастың дамуын тек Homo erectus (1,8 миллион жыл бұрын) немесе Homo heidelbergensis (0,6 миллион жыл бұрын) кезеңінде дамыды деп есептейді және нағыз тілдің дамуы анатомиялық тұрғыдан қазіргі адамға тән Homo sapiens-тің кезеңінде, Жоғарғы палеолит төңкерісі кезінде, 100 000 жылдан аз уақыт бұрын ғана болды деп пайымдалады.

Хомский — адам тілінің шығу тегі туралы үзіліске негізделген теорияның көрнекті жақтаушысы. Ол тілдің табиғатына қызығушылық танытатын ғалымдар үшін «тіл қабілетінің эволюциясы туралы әңгімелердің маңызы жоқ» деп тұжырымдайды. Хомскийдің пікірінше, «бір кездейсоқ мутация орын алды [...] жжәне ол миды қайта ұйымдастырып, маймыл миына тіл органын енгізген болуы мүмкін". Ол бұл әңгімені сөзбе-сөз қабылдамауға шақырғанымен, Хомский "бұл, шындыққа басқа эволюциялық үрдістер, соның ішінде тіл туралы айтылатын ертегілерден әлдеқайда жақын болуы мүмкін" деп талап етеді.

## Зерттеулер

Тілді зерттеу - лингвистика - Үндістанда 2000 жылдан астам уақыт бұрын, Брахми жазуы дамығаннан кейін белгілі бір тілдердің алғашқы грамматикалық сипаттамасынан бастап ғылымға айналды. Қазіргі тіл білімі - тілдің барлық аспектілерімен айналысатын, оны жоғарыда сипатталған барлық теориялық тұрғыдан зерттейтін ғылым.

### Ішкі пәндер

Тілдің академиялық зерттеуі көптеген әртүрлі пәндік салаларда және әртүрлі теориялық көзқарастар негізінде жүргізіледі, олардың барлығы лингвистикадағы заманауи әдістерге хабардар етеді. Мысалы, сипаттамалық лингвистика жекелеген тілдердің грамматикасын зерттейді, теориялық лингвистика қазіргі адам тілдерінің деректері негізінде тілді қалай түсінуге және анықтауға болатыны туралы теорияларды дамытады, әлеуметтік лингвистика тілдердің әлеуметтік мақсаттарда қалай қолданылатынын зерттейді және өз кезегінде тілдің әлеуметтік қызметі мен грамматикалық сипаттамаларын зерттеуге ықпал етеді, нейролингвистика тілді адам миында қалай өңделетінін зерттейді және теорияларды эксперименттік сынауға мүмкіндік береді, математикалық лингвистика көбінесе табиғи тілді өңдеуге немесе тілдік гипотезаларды тексеруге бағытталған тілдің есептеу үлгілерін құру үшін теориялық және сипаттамалық лингвистикаға негізделеді, ал тарихи лингвистика тілдердің жеке тарихын зерттеу және салыстырмалы әдіс арқылы тілдік отбасылардың шежірелік ағаштарын қайта құру үшін тілдердің грамматикалық және лексикалық сипаттамаларына сүйенеді.

### Лингвистика тарихы

Тілдің ресми зерттелуі көбінесе Үндістанда Панинимен байланыстырылады, ол біздің заманымызға дейінгі V ғасырда санскрит морфологиясының 3 959 ережесін тұжырымдаған грамматик. Алайда, б.з.д. 1900 жылдары шумерлік жазбашылар шумер және аккад тілдерінің грамматикасындағы айырмашылықтарды зерттеген болатын. Кейіннен грамматикалық дәстүрлер жазуды қабылдаған барлық ежелгі мәдениеттерде дамыды.

Уильям Джонс латын тілі мен санскрит арасындағы туыстық байланысты анықтап, тарихи лингвистика пәнінің негізін қалады.

Фердинанд де Соссюр тілді зерттеудің құрылымдық тәсілін дамытты.

Ноам Хомский ХХ ғасырдың ең маңызды лингвистика теоретиктерінің бірі.

17-ғасырда француз Пор-Рояль грамматиктері барлық тілдердің грамматикасы ойлаудың әмбебап негіздерінің көрінісі, сондықтан грамматика әмбебап деген идеяны дамытты. 18-ғасырда ежелгі Үндістанның маманы және британдық филолог Уильям Джонс алғаш рет салыстырмалы әдісті қолдану арқылы салыстырмалы тіл білімінің дамуына жол ашты. Тілдің ғылыми зерттелу ауқымын Үндіеуропалық тілдерден жалпы тілдерге дейін кеңейткен Вильгельм фон Гумбольдт болды. 20-ғасырдың басында Фердинанд де Соссюр тілді өзара байланысты бірліктердің статикалық жүйесі ретінде қарастырып, оларды қарама-қайшылықтар арқылы анықтау идеясын ұсынды.

Тілге диахрондық және синхрондық талдау арасындағы айырмашылықты енгізе отырып, Фердинанд де Соссюр қазіргі заманғы тіл білімінің негізін қалады. Соссюр сондай-ақ қазіргі лингвистика теорияларында әлі де маңызды болып табылатын бірқатар негізгі лингвистикалық талдау өлшемдерін енгізді. Олардың ішінде синтагма мен парадигма арасындағы айырмашылықтар және "Тіл (Langue) - сөйлеу (parole)" жіктеуі бар. Бұл жіктеу тілді абстрактілі жүйе (Тіл - langue) ретінде және осы жүйенің нақты көрінісі (сөйлеу - parole) ретінде ажыратуды қарастырады.

1960 жылдары Ноам Хомский тілдің генеративті теориясын тұжырымдады. Бұл теория бойынша тілдің ең негізгі формасы – барлық адамзатқа ортақ және барлық адам тілдерінің грамматикасының негізінде жатқан синтаксистік ережелер жиынтығы болып табылады. Бұл ережелер жиынтығы әмбебап грамматика деп аталады; Хомский үшін оны сипаттаулингвистика ғылымының басты мақсаты болып табылады. Осылайша, жеке тілдердің грамматикалары лингвистика үшін тек олардың бақылауға болатын тілдік алуан түрлілікті тудыратын әмбебап негізгі ережелерді анықтауға мүмкіндік беретін деңгейде ғана маңызды деп есептеледі.

Генеративтік мектептің формалды теорияларына қарсы тұра отырып, тілдің функционалдық теориялары тілді негізінен құрал ретінде қарастырады, сондықтан оның құрылымдары ең жақсы түрде олардың атқаратын қызметіне сүйене отырып талданады және түсіндіріледі деп ұсынады. Грамматиканың формалды теориялары тілдің әртүрлі элементтерін анықтап, олардың өзара байланысын формалды ережелер немесе операциялар жүйесі ретінде сипаттауды мақсат етеді, ал функционалдық теориялар тілдің орындайтын функцияларын анықтап, содан кейін оларды сол функцияларды жүзеге асыратын лингвистикалық элементтермен байланыстыруға тырысады. Функционалды грамматика грамматикалық құрылымды формалды және құрылымдық грамматикалар сияқты талдайды; бірақ ол бүкіл коммуникативтік жағдайды да талдайды: сөйлеу актісінің мақсатын, оның қатысушыларын, дискурс контекстін. Функционалистер коммуникативтік жағдай грамматикалық құрылымды ынталандырады, шектейді, түсіндіреді немесе басқа жолмен анықтайды деп есептейді. Сонымен қатар, олар құрылымдық немесе формалды тәсіл тек жасанды түрде шектелген деректер жиынтығымен ғана шектеліп қоймайды, тіпті құрылымдық талдаудың өзі жеткіліксіз деп санайды. Осылайша, функционалды грамматика формалды және құрылымдық грамматикалардан үлгілеуді мақсат етпей, түсіндіруді мақсат ететіндігімен ерекшеленеді; бұл түсініктеме коммуникативтік жағдайға негізделеді. Когнитивті лингвистика тілді оның формаларының негізінде жатқан түсініктер (кейде әмбебап, кейде белгілі бір тілге тән) тұрғысынан түсіндіреді. Когнитивті лингвистика негізінен ақыл-ойдың тіл арқылы мағына жасауы мәселесімен айналысады.

## Тіл мен сөйлеудің физиологиялық және нейрондық құрылымы

Сөйлеу – барлық мәдениеттерде тілдің әдепкі тәсілі. Ауызша тілдің пайда болуы еріндер, тіл және басқа да дауыс аппаратының бөліктерін басқарудың күрделі қабілеттеріне, сөйлеу дыбыстарын акустикалық тұрғыда ажырату мүмкіндігіне және тілді меңгеру мен өндіруге қажетті нейрондық жүйеге тәуелді. Адам тілінің генетикалық негіздерін зерттеу әлі де бастапқы кезеңінде: қазіргі уақытта тіл өндірісіне тікелей байланысты жалғыз ген – FOXP2. Бұл гендегі мутациялар туа біткен тілдік бұзылыстардың пайда болуына әкелуі мүмкін.

### Ми

Ми – барлық тілдік әрекеттердің үйлестіруші орталығы; ол тілдік таным мен мағынаны қалыптастыруды, сондай-ақ сөйлеуді жүзеге асыру механизмдерін басқарады. Дегенмен, тілдің нейрондық негіздері туралы біліміміз шектеулі, бірақ заманауи бейнелеу технологияларының көмегімен бұл сала айтарлықтай алға жылжыды. Тілдің нейрондық қырларын зерттеуге арналған лингвистика саласы нейролингвистика деп аталады.

Адам миы - Брока және Вернике аймақтарының орналасуы

Шынайы уақытта қытайлық мандарин тілінде сөйлеп тұрған адамның МРТ-сканері.

Нейролингвистикадағы алғашқы жұмыстар белгілі бір аймақтардағы зақымданулардың тіл мен сөйлеуге қалай әсер ететінін көру үшін миы зақымдалған адамдардың тілін зерттеуді қамтыды. Осылайша, 19-ғасырдағы неврологтар мидағы екі аймақ тілді өңдеуге маңызды рөл атқаратынын анықтады. Бірінші аймақ - Вернике аймағы, ол үстіңгі самай қатпарының артқы бөлігінде, доминантты жарты шарда орналасқан. Мидың осы аймағындағы зақымдануы бар адамдарда Вернике афазиясы дамиды, бұл жағдайда тіл түсіну айтарлықтай бұзылады, бірақ сөйлеу табиғи ырғағын сақтап, салыстырмалы түрде дұрыс сөйлем құрылымымен ерекшеленеді. Екінші аймақ - Брока аймағы, ол доминантты жарты шардың төменгі маңдай қатпарының артқы бөлігінде орналасқан. Осы аймақтың зақымдануы бар адамдарда Брока афазиясы дамиды, яғни мұндай жағдайда адам не айтқысы келетінін түсінсе де, өз ойын жеткізе алмайды. Олар әдетте өздеріне не айтылғанын түсіне алады, бірақ еркін сөйлей алмайды. Брока афазиясында сөзді қайталау қиындықтары болуы мүмкін. Бұл жағдай ауызша және жазбаша тілге де әсер етеді. Сондай-ақ, олар грамматикалық тұрғыдан қате сөйлеп, сөйлем мағынасын түсіну үшін синтаксистік ақпаратты пайдалана алмайды. Брока және Вернике афазиялары да ымдау тілін қолдануға әсер етеді, бұл олардың сөйлеуге қалай әсер ететініне ұқсас, Брока афазиясы бар адамдар ымдарды баяу және грамматикалық қателіктермен жасаса, Вернике афазиясы бар адамдар ымдарды еркін жасайды, бірақ олардың мағынасы түсініксіз болып, басқа адамдардың ымдарын түсіну қиынға соғады. Бұл бұзылыстың сөйлеуді қалыптастыру үшін қолданылатын физиологияға емес, тілді қолдану қабілетіне тән екенін көрсетеді.

20 ғасырдың аяғындағы технологиялық жетістіктермен нейролингвисттер функционалдық магнитті-резонансты томография (fMRI) және электрофизиология сияқты инвазивті емес әдістерді сау адамдарда тілдің қалай өңделетінін зерттеуге қолдана бастады.

### Сөйлеу анатомиясы

Ауызекі сөйлеу тілі адамның дыбыс шығаруға физикалық қабілетіне сүйенеді, бұл дыбыс құлақтың дабыл жарғағын тербете алатын жиілікте ауа арқылы таралатын бойлық толқын болып табылады. Бұл қабілет адамның сөйлеу мүшелерінің физиологиясына байланысты. Бұл сөйлеу мүшелері өкпеден, дауыс ұясынан (көмей) және жоғарғы дауыс жолынан – тамақ, ауыз және мұрыннан тұрады. Сөйлеу аппаратының әртүрлі бөліктерін басқару арқылы ауа ағынын әртүрлі сөйлеу дыбыстарын шығару үшін басқаруға болады.

Сөйлеу дыбысы сегменттік және суперсегменттік элементтердің үйлесімі ретінде талдауға болады. Сегменттік элементтер бірінен соң бірі ретпен орналасады және көбінесе әліпбилік жазудағы, мысалы, латын жазуындағы әріптермен бейнеленеді. Еркін сөйлеуде бір сегмент пен келесі сегменттің арасында нақты шекаралар жоқ және әдетте олардың арасында дыбыстық үзілістер болмайды. Сондықтан сегменттер олардың әртүрлі артикуляциясының нәтижесі болып табылатын ерекше дыбыстарымен ерекшеленеді және дауысты немесе дауыссыз дыбыстар болуы мүмкін. Суперсегменттік құбылыстар екпін, фонация түрі, дауыс тембрі және просодия немесе интонация сияқты элементтерді қамтиды, олардың барлығы бірнеше сегменттерге әсер етуі мүмкін.

Дауыссыз және дауысты дыбысты сегменттер бірігіп буын жасайды, ал олар сөз тіркестерін құрайды; бұларды фонетикалық тұрғыдан екі тыныс алу арасындағы үзіліс ретінде ажыратуға болады. Акустика тұрғысынан әртүрлі сегменттер дыбыстық толқынның спектрограммасында көрінетін әртүрлі формант құрылымдарымен сипатталады. Форманттар – белгілі бір дыбыстың жиілік спектріндегі амплитудалық шыңдар болып табылады.

Сөйлеу қабілетінің дамуы адамның өмірінде нәрестенің алғашқы былдырынан басталып, бес жасында толық қалыптасқан сөйлеуге айналады. Сөйлеудің бірінші кезеңі шамамен бір жасқа дейін болмайды (голофрастикалық фаза). Бір жарым жастан екі жарым жасқа дейін нәресте қысқа сөйлемдер (телеграфтық кезең) жасай алады. Екі жарым жастан кейін бала сөйлеу үшін қолданылатын лемма жүйесін дамытады. Төрт-бес жаста баланың лемма қоры айтарлықтай артады, бұл оның дұрыс сөйлеуін жақсартып, сөйлеуін ересек адамдардың сөйлеуіне ұқсас етеді. Ересек адам сөйлеуді төрт кезеңде дамытады: лексикалық ұғымдарды белсендіру, қажетті леммаларды таңдау, сөйлеуді морфологиялық және фонологиялық кодтау, сөзді фонетикалық кодтау.

## Тілдің әлеуметтік қолданылуы мен таралуы

Париж қаласындағы Монмартрда орналасқан Сүйіспеншілік қабырғасы: каллиграфист Федерик Барон мен суретші Клэр Кито жасаған "Мен сені сүйемін" 250 тілдегі нұсқасы (2000 жыл)
Адамдар кез келген тілді үйренуге қабілетті болғанымен, олар оны тек тіл бар және басқа адамдар оны қолданатын ортада өскенде ғана үйренеді. Сондықтан тіл қоғамдастықтарға тәуелді, өйткені балалар тілді үлкендерінен және құрдастарынан үйреніп, кейін өз балаларына береді. Тіл адамдар арасында қарым-қатынас жасау және көптеген әлеуметтік тапсырмаларды орындау үшін қолданылады. Тілді қолданудың көптеген аспектілері осы мақсаттарға бейімделгенін байқауға болады. Тіл ұрпақтар арасында және қоғамдастықтар ішінде берілу ерекшеліктеріне байланысты үнемі өзгереді. Бұл өзгеріс жаңа тілдердің пайда болуына немесе тілдік байланыстар арқылы жақындасуға әкеледі. Бұл үрдіс эволюция үрдісіне ұқсас: ұрпақтан-ұрпаққа өзгерістер арқылы берілуі нәтижесінде филогенетикалық ағаштың қалыптасуына әкеледі.

Дегенмен, тілдердің биологиялық организмдерден айырмашылығы - әртүрлі тілде сөйлейтіндер байланыста болғандықтан, диффузия үрдіcі арқылы басқа тілдердің элементтерін оңай енгізеді. Адамдар сонымен қатар жиі бірнеше тілде сөйлейді, өздерінің ана тілін немесе тілдерін балалық шағында игереді немесе өскен сайын жаңа тілдерді үйренеді. Жаһандану әлеміндегі тіл байланысының күшеюіне байланысты көптеген шағын тілдер жойылып кету қаупіне ұшырауда, өйткені олардың сөйлеушілері ықпалды және ауқымды сөйлеу қауымдастықтарына қатысу мүмкіндігін беретін басқа тілдерге ауысады.

### Пайдалануы және мағынасы

Сөздер мен белгілердің қолданылу тәсілін зерттегенде, әлеуметтік қолданыс аясына қарай сөздердің әртүрлі мағынада болуы жиі кездеседі. Мұның маңызды мысалы ретінде белгілі бір сөздердің айтылған кезде уақыт пен кеңістіктің белгілі бір нүктесі арасындағы байланысы арқылы субъектілерге сілтеме жасау тәсілін сипаттайтын дейксис деп аталатын үрдіс болып табылады. Мұндай сөздер, мысалы, «мен» (сөйлейтін адамды білдіреді), «қазір» (сөйлеу сәтін білдіреді) және «мұнда» (сөйлеу орнын білдіреді) сөзі. Белгілер де уақыт өте келе мағыналарын өзгертеді, өйткені олардың қолданылуын реттейтін нормалар біртіндеп өзгереді. Тілдік тіркестердің мәнмәтінге байланысты мағынасының қалай өзгеретінін зерттейтін ғылым прагматика деп аталады. Дейксис - әлемдегі нысандарды көрсету үшін тілді қолданудың маңызды бөлігі. Прагматика тілдің қолданылу заңдылықтарын және бұл заңдылықтардың мағынаға қалай ықпал ететінін зерттейді. Мысалы, барлық тілдерде тілдік өрнектер тек ақпаратты беру үшін ғана емес, әрекеттерді орындау үшін де қолданылады. Белгілі бір әрекеттер тек тіл арқылы жасалады, бірақ соған қарамастан нақты әсер етеді, мысалы. кейбір субъектіге жаңа атау тудыратын «ат қою» әрекет немесе некенің қоғамдық келісімін жасайтын «біреуді ерлі-зайыптылар деп жариялау» әрекеті. Мұндай әрекеттерді сөйлеу әрекеттері деп атайды, бірақ олар жазбаша немесе қолмен қол қою арқылы да жүзеге асырылуы мүмкін.

Тілдік өрнектің формасы көбінесе әлеуметтік контексте шын мәнінде бар мағынаға сәйкес келмейді. Мысалы, дастархан басында адам: «*Тұзға жете аласың ба*?» деп сұраса, яғни, шын мәнінде, бұл сөйлеушінің қарсы адамның қолының ұзындығын сұрауы емес, тұзды беру өтініші екені анық. Мұндай мағына сөйлеу контекстінен туындайды; мағына әсерлерінің мұндай түрлері сөйлесу импликатуралары деп аталады. Белгілі бір жағдайларда тілді қолдану тәсілдері орынды деп саналатын және айтылымдарды олардың контекстіне байланысты қалай түсінуге болатын бұл әлеуметтік ережелер қауымдастық арасында әр түрлі болады және бұл ережелерді меңгеру тілде коммуникативті құзыреттілікті игерудің үлкен бөлігі болып табылады.

### Тілді меңгеру

Барлық дені сау, қалыпты дамып келе жатқан адамдар тілді қолдануды үйренеді. Балалар өздері өскен ортада қолданылатын тілді немесе тілдерді меңгереді: олар бала кезінен жеткілікті дәрежеде әсер алған кез келген тілдерді үйренеді. Бұл даму үрдісі ымдау тілін немесе ауызекі тілді меңгеріп жатқан балалар үшін негізінен бірдей. Бұл оқыту үрдісі ана тілін меңгеру деп аталады, өйткені оқытудың көптеген басқа түрлерінен айырмашылығы, ол тікелей оқытуды немесе арнайы зерттеуді қажет етпейді. Натуралист Чарльз Дарвин «Адамның шығу тегі» еңбегінде бұл үрдісті «өнерді игеруге инстинктивтік бейімділік» деп атады.

Неміс студенті француз тілін үйренуде. Ағылшын тілі (1,5 миллиард оқушы), француз тілі (82 миллион оқушы) және қытай тілі (30 миллион оқушы) шет тілі ретінде ең жиі оқылатын үш тіл болып табылады.
Ана тілін меңгеру қалыпты дамып келе жатқан нәрестелер арасында белгілі бір кезеңдердің уақытында әртүрлі дәрежеде болса да, жеткілікті жүйелі дәйектілікпен жүреді. 2013 жылы жарияланған зерттеулер көрсеткендей, тіпті туылмаған ұрықтар да белгілі бір дәрежеде тіл үйрену қабілетіне ие. Жаңа туған нәрестелер басқа дыбыстарға қарағанда адамның сөйлеуіне оңай жауап береді. Шамамен бір айлық сәбилер әртүрлі сөйлеу дыбыстарын ажырата алатын көрінеді. Шамамен алты айлық бала былдырлай бастайды, яғни айналасындағы тілдерде қолданылатын сөйлеу дыбыстарын немесе қол қимылдарын қайталайды. Алғашқы сөздер шамамен 12-18 айлық жаста пайда болады; он сегіз айлық баланың орташа сөздік қоры шамамен 50 сөзді құрайды. Баланың алғашқы сөздері голофразалар (сөзбе-сөз «бүтін сөйлем»), қандай да бір ойды жеткізу үшін бір ғана сөзді қолданатын сөздер. Бала сөз құра бастағаннан кейін бірнеше ай өткен соң екі сөзден тұратын сөздерді, ал тағы бірнеше айдың ішінде телеграфтық сөйлеуді немесе ересектердің сөйлеуіне қарағанда грамматикалық жағынан күрделі емес, бірақ тұрақты синтаксистік құрылымды көрсететін қысқа сөйлемдерді жасай бастайды. Шамамен үш жастан бес жасқа дейін баланың сөйлеу немесе ымдау қабілеті ересектердің тіліне ұқсайтын дәрежеде жетілдіріледі.

Екінші және қосымша тілдерді меңгеру күнделікті өмірде қарым-қатынас арқылы немесе курстарда кез келген жаста болуы мүмкін. Екінші тілді үйренетін балалардың ересектерге қарағанда ана тілінде еркін сөйлеуге қол жеткізу ықтималдығы жоғары, бірақ жалпы алғанда, екінші тілде сөйлейтін адамның ана тілінде сөйлеуге толықтай өтуі өте сирек кездеседі. Бірінші тілді меңгеру мен қосымша тілді меңгерудің маңызды айырмашылығы - қосымша тілді меңгеру үрдісіне оқушы бұрыннан білетін тілдер әсер етеді.

### Мәдениеттегі орны

Белгілі бір қауымдастықтың сөйлеу нормаларының белгілі бір жиынтығы ретінде түсінілетін тілдер де оларда сөйлейтін қауымдастықтың үлкен мәдениетінің бөлігі болып табылады. Тілдер тек айтылу, сөздік қоры және грамматика жағынан ғана емес, сонымен қатар әртүрлі «сөйлеу мәдениетінің» арқылы да ерекшеленеді. Адамдар тілді бір мәдени топпен сәйкестікті, сондай-ақ басқалардан айырмашылығын көрсету тәсілі ретінде пайдаланады. Тіпті бір тілді қолданушылар арасында тілдің әртүрлі қолдану тәсілдері болуы мүмкін, және әрбір тәсіл үлкен мәдениет ішіндегі белгілі бір кіші топтармен байланыстылықты білдіреді. Лингвистер мен антропологтар, әсіресе социолингвистер, этнолингвистер және лингвистикалық антропологтар сөйлеу тәсілдерінің әртүрлі тілдік қауымдастықтарда қалай ерекшеленетінін зерттеуге маманданған. Бұл зерттеулер тілдің әлеуметтік рөлін және оның мәдениетпен өзара байланысын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.

Тіл мамандары тілде сөйлеудің әртүрлі тәсілдеріне сілтеме жасау үшін «түрлер» терминін пайдаланады. Бұл термин географиялық немесе әлеуметтік-мәдени тұрғыдан анықталған диалектілерді, сондай-ақ субмәдениеттердің жаргондарын немесе стильдерін қамтиды. Лингвистикалық антропологтар мен тіл әлеуметтанушылары коммуникативті стильді белгілі бір мәдениетте тілді қолдану және түсіну тәсілдері деп анықтайды. Бұл стиль тілдің әлеуметтік және мәдени контекстке бейімделуін көрсетеді, әртүрлі топтар арасында қарым-қатынасқа ықпал етеді және мәдениетаралық өзара әрекеттестікті зерттеуге мүмкіндік береді.

Тіл қолдану нормалары белгілі бір топ мүшелері арасында ортақ болғандықтан, коммуникативті стиль де топтық тұлғаны көрсету және құру тәсіліне айналады. Тілдік айырмашылықтар әлеуметтік топтар арасындағы бөлінудің негізгі белгілеріне айналуы мүмкін, мысалы, белгілі бір акцентпен тілде сөйлеу этникалық азшылыққа немесе әлеуметтік тапқа, өзінің шыққан аймағына немесе екінші тілде сөйлеуші ​​мәртебесін білдіруі мүмкін. Мұндай айырмашылықтар тілдік жүйенің бөлігі болып табылмаса да, адамдардың тілді әлеуметтік құрал ретінде қолдануында маңызды рөл атқарады. Олар топтарды қалыптастыру, бірлік сезімін нығайту немесе айырмашылықтарды белгілеу үшін қолданылады. Бұл тілдің әлеуметтік динамикадағы және мәдениеттегі орнының маңызды аспектісі.

Дегенмен, көптеген тілдерде әлеуметтік иерархияларға немесе бөлімдерге қатысты регистрлерді пайдалану арқылы сөйлеушінің басқаларға қатысты әлеуметтік жағдайын білдіретін грамматикалық ережелер бар. Көптеген тілдерде ерлер мен әйелдердің сөйлеу тәсілдері, жас топтары немесе қоғамдық таптар арасында стильдік немесе тіпті грамматикалық айырмашылықтар бар, сол сияқты кейбір тілдерде кім тыңдайтынына байланысты әртүрлі сөздер қолданылады. Мысалы, аустралиялық Дирбал тілінде үйленген адам қайын енесі алдында сөйлеген кезде күнделікті тұрмыстық заттарға сілтеме жасау үшін арнайы сөздер жиынтығын қолдануы керек. Кейбір мәдениеттерде, мысалы, «әлеуметтік дейксистің» күрделі жүйелері немесе тілдік құралдар арқылы әлеуметтік қашықтықты тілдік тәсілдер жүйелері бар. Ағылшын тілінде әлеуметтік дейксис негізінен кейбір адамдарға аты-жөні бойынша, басқаларына тегі бойынша, сондай-ақ «*Mrs*.», «*boy*», «*Doctor*» немесе «*Your Honor*» сияқты атаулармен көрсетіледі, қазақ тілінде құрмет көрсету үшін «*Сіз*» деген сөзді пайдаланады, бірақ басқа тілдерде мұндай жүйелер өте күрделі және тілдің бүкіл грамматикасы мен сөздік қорында кодталған болуы мүмкін. Мысалы, Шығыс Азия тілдерінде, тай, бирма және яван сияқты, сөйлеуші өзінің дәрежесінен жоғары құдайлар мен корольдік отбасы мүшелеріне немесе төмен тұрған жануарлар мен балаларға сөйлегенде әртүрлі сөздерді қолданады. Бұл ерекшеліктер бүкіл грамматика мен сөздік қорында толықтай кодталған.

### Жазу, сауаттылық және технология

Тарихта графикалық ақпарат құралдарында тілді бейнелеудің әртүрлі тәсілдері ойлап табылды. Бұл тәсілдер жазу жүйелері деп аталады.

Жазуды қолдану тілді адамдарға одан да пайдалы етті. Бұл үлкен көлемдегі ақпаратты адам денесінен тыс сақтауға және оны қайтадан алуға мүмкіндік береді және ол басқа жағдайда мүмкін болмайтын физикалық қашықтықтар мен уақыт аралығы бойынша байланысуға мүмкіндік береді. Көптеген тілдер жазбаша және ауызша тілде шартты түрде әртүрлі жанрларды, стильдерді және регистрлерді пайдаланады, ал кейбір қауымдастықтарда жазу дәстүрлі түрде ауызша сөйлеу тілінен мүлде басқа тілде жүзеге асады. Зерттеулер көрсеткендей, жазудың қолданылуы адамдардың танымдық дамуына да әсер етуі мүмкін. Бұл, бәлкім, сауаттылықты меңгеру әдетте нақты және ресми білім алуды қажет ететіндіктен болар.

Алғашқы жазу жүйелерінің өнертабысы біздің дәуірімізге дейінгі 4 мыңжылдықтың аяғында Қола дәуірінің басталуымен сәйкес келеді. Шумер көне сына жазуы және Мысыр иероглифтері әдетте біздің дәуірімізге дейінгі 3400-3200 жылдар аралығындағы өздерінің протожазу белгі жүйелерінен дамып, алғашқы толық мәтіндер шамамен б.з.д. 2600 жылдарда пайда болған. Шумер жазуының тәуелсіз түрде пайда болғаны жалпыға ортақ пікір; дегенмен, Мысыр жазуы шумерлердің ықпалынсыз, толықтай тәуелсіз түрде жасалды ма, әлде бұл мәдени әсер алмасу нәтижесі болды ма деген сұрақ пікірталас тудырады. Біздің дәуірімізге дейінгі 1200 жылы дамыған қытай жазуы туралы да осындай пікірталас бар. Колумбқа дейінгі мезоамерикандық жазу жүйелері (соның ішінде ольмек және майя жазулары) әдетте тәуелсі пайда болды деп есептеледі. Бұл жүйелер басқа мәдениеттерден алынбаған, өздерінің ерекше және дербес даму тарихы бар деп саналады.

### Тіл өзгерісі

Сөйлеушілер сөйлеудің жаңа тәсілдерін қабылдаған немесе ойлап тапқан және оларды сөйлеу қауымдастығының басқа мүшелеріне жеткізген сайын барлық тілдер өзгереді. Тілдік өзгерістер фонологиялық деңгейден лексика, морфология, синтаксис және дискурс деңгейлеріне дейін барлық деңгейде болады. Тілдің өзгеруіне көбінесе тілдегі сөйлейтіндер теріс баға бергенімен, бұл өзгерістерді көбінесе «құлдырау» немесе тілді қолдану нормаларының бұзылу белгісі деп санайды, алайда мұндай өзгерістер табиғи және болмай қоймайтын үрдіс болып табылады.

Өзгерістер белгілі бір дыбыстарға немесе бүкіл фонологиялық жүйеге әсер етуі мүмкін. Дыбыс өзгерістері бір сөйлеу дыбысының немесе фонетикалық ерекшелігінің екіншісімен ауыстырылуынан, зақымдалған дыбыстың толық жоғалуынан немесе тіпті болмаған жерде жаңа дыбыстың енгізілуінен тұруы мүмкін. Дыбыс өзгерістерін шарттауға болады, бұл жағдайда дыбыс белгілі бір басқа дыбыстардың жанында болған жағдайда ғана өзгереді. Дыбыс өзгерісі әдетте жүйелі деп есептеледі, бұл оның құрылымдық шарттары орындалған кезде, кез келген фонологиялық емес факторларға қарамастан механикалық түрде қолданылуы күтілетінін білдіреді. Екінші жағынан, дыбыстық өзгерістер кейде бейберекет сипатта болады, яғни тек бір сөзге немесе бірнеше сөзге әсер етіп, ешқандай тұрақты заңдылыққа бағынбайды. Кейде қарапайым өзгеріс бүкіл фонологиялық жүйеге әсер ететін тізбекті ығысуды тудырады. Мұндай мысал Гримм заңы ретінде белгілі дыбыстық өзгерістер кезінде Герман тілдерінде байқалды. Бастапқы дауыссыз \bʰ** герман тілдерінде /**b**/ болды, алдыңғы \b** өз кезегінде /**p**/, ал алдыңғы \p** /**f**/ болды. Дәл осындай үрдіс барлық тоқтау дауыссыз дыбыстарға қолданылады және неге латын сияқты Италиялық тілдерінде *pater* және *pisces* сияқты сөздерде p бар, ал ағылшын сияқты герман тілдерінде *father* әке және *fish* балық сияқты сөздерде неге f бар екенін түсіндіреді. Қазақ тілінде мұндай нақты жүйелі тізбекті өзгерістер байқалмаса да, тарихи фонетикалық өзгерістерге мысал ретінде дауыссыз дыбыстардың өзгеруі мен түсіп қалуын айтуға болады:

* Түркі тілдері: "**тағ**" → Қазақша: "**тау**" (қатаң "**ғ**" дыбысының түсіп қалуы).
* Түркі тілдері: "**йоғ**" → Қазақша: "**жоқ**" (қатаң "**й**" → "**ж**" ауысуы).

Бұл өзгерістер Гримм заңы сияқты нақты жүйені ұстанбаса да, тілдердің тарихи дамуы барысында дыбыстардың өзгеруі кең таралған құбылыс екенін көрсетеді.

Тағы бір мысал — Ағылшын тіліндегі Ұлы дауысты дыбыстардың ауысуы (*Great Vowel Shift*), бұл құбылыс ағылшын тілінде дауысты дыбыстардың қазіргі айтылуы мен олардың жазылуы арасындағы сәйкессіздіктің басты себебі болып табылады. Бұл ауысу кезінде дауысты дыбыстардың айтылуы өзгергенімен, жазу жүйесі бұрынғы қалпында қалған, нәтижесінде орфография мен айтылудың арасындағы үйлесім бұзылған. Дыбыстық өзгерістердің тағы бір көзі — сөздердің айтылуының біртіндеп қысқарып, анықсыз бола бастауы, бұл сөздердегі буындар мен дыбыстардың түсіп қалуына әкеледі. Мұндай өзгеріс латын тіліндегі *mea domina* ("менің ханымым") сөзі уақыт өте келе французшаға *madame* түрінде өзгерді, кейін бұл сөз америкалық ағылшында *ma'am* формасына дейін қысқарды. Бұл үрдіс дыбыстардың эрозиясы деп аталады және көптеген тілдерде тарихи даму барысында кездеседі. Ол сөйлеуді жеңілдетуге ұмтылыспен байланысты, бірақ бұл сөздердің бастапқы формасын тануды қиындатуы мүмкін.

Грамматикада да өзгерістер орын алады, өйткені идиомалар немесе ерекше құрылымдар сияқты дискурс үлгілері грамматикалық сипатқа ие болады (грамматикалану). Бұл көбінесе сөздер немесе морфемалар эрозияға ұшырағанда және жоғалған элементтің орнын толтыру үшін грамматикалық жүйе бейсаналық түрде қайта реттелгенде болады. Мысалы, Кариб испан тілінде кейбір диалектілерінде соңғы /**s**/ дыбысы жойылып кеткен. Стандартты испан тілінде /**s**/ дыбысы етістіктердегі екінші жақ "сен" морфемасын көрсетеді, бірақ Кариб диалектілері енді екінші жақты білдіру үшін tú есімдігін қолдануға мәжбүр. Бұл стандартты испан тілінде *¿Cómo te llamas?* [ˈkomo te ˈjamas] ("Сенің атың кім?") болса, бірақ Кариб испан тілінде *[ˈkomo ˈtu te ˈjama] болады*. Қарапайым дыбыстық өзгеріс грамматиканы — морфологияны да, синтаксисті де өзгертті. Грамматикалық өзгерістердің тағы бір жалпы себебі - идиомалардың біртіндеп жаңа грамматикалық формаларға айналуы, мысалы, ағылшынның *"going to"* құрылымы бастапқы қозғалыс аспектісін жоғалтып, кейбір диалектілерде болашақ шақтың толыққанды грамматикалық формасына айналды дерлік (*I'm gonna* = "Мен жасаймын"). Бұл үрдіс тілді жеңілдету мақсатында болатын табиғи құбылыс болып табылады.

Тілдің өзгеруіне "тілдің ішкі" факторлары түрткі болуы мүмкін, мысалы, белгілі бір дыбыстарды есту немесе шығару қиынға соғатын айтылымның өзгеруі немесе конструкциялардың кейбір сирек түрлерінің неғұрлым кең таралған түрлеріне қарай ығысуын тудыратын өзгерістер үлгілері. Тілдің өзгеруінің басқа себептері әлеуметтік болып табылады, мысалы, белгілі бір айтылымдар белгілі бір топтарға, мысалы, қоғамдық таптарға немесе идеологияларға мүшеліктің эмблемасына айналады, сондықтан сол топтармен немесе идеялармен сәйкестендіруді қалайтындар қабылдайды. Осылайша, тұлғалық сәйкестік пен саяси факторлар тіл құрылымына елеулі әсер етуі мүмкін. Әлеуметтік идентификация мен тілдің өзгеруі арасындағы байланыс тілдің мәдени және тарихи контексттерде қалай дамитынын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.

### Тілдердің өзара әрекеттесуі

Тілдік өзгерістердің бір көзі – тілдік байланыс және оның нәтижесінде тілдер арасында лингвистикалық ерекшеліктердің таралуы. Тілдік байланыс екі немесе одан да көп тілдің немесе диалектілердің сөйлеушілері тұрақты түрде қарым-қатынасқа түскен кезде пайда болады. Көптілділік адамзат тарихында кең таралған құбылыс болған, және қазіргі әлемде көпшіліктің көптілді екені анық. Этноұлттық мемлекет идеясының пайда болуына дейін біртілділік негізінен шағын аралдарда өмір сүрген халықтарға тән болды. Бірақ "бір халық, бір мемлекет, бір тіл" идеологиясы әлем бойынша таралып, біртілділіктің кеңеюіне ықпал етті. Қазіргі әлемде шамамен 250 мемлекетке 6 000-ға жуық тіл сәйкес келеді. Бұл дегеніміз, көпшілік мемлекеттер көптілді, ал көптеген тілдер басқа тілдермен тығыз байланыста екенін білдіреді. Тілдік байланыс осындай ортада жаңа сөздердің, грамматикалық құрылымдардың және басқа да тілдік өзгерістердің пайда болуына әсер етеді.

Әртүрлі тілдердің сөйлеушілері тығыз қарым-қатынасқа түскенде, олардың тілдері бір-біріне ықпал етуі әдеттегі жағдай. Ұзақ уақыт бойы сақталған тілдік байланыс нәтижесінде лингвистикалық ерекшеліктер тілдер арасында таралып, әртүрлі тілдік отбасыларға жататын тілдер бір-біріне ұқсас бола бастайды.Көптеген тілдер бір-бірімен тығыз байланыста болған аймақтарда тілдік аймақтар қалыптасуы мүмкін. Мұндай аймақтарда туыстығы жоқ тілдер ортақ лингвистикалық ерекшеліктерді бөліседі. Осындай бірнеше тіл аймақтары құжатталған, олардың арасында Балқан тіл аймағы, Мезоамерикан тіл аймағы және Эфиопия тіл аймағы. Сондай-ақ, Оңтүстік Азия, Еуропа және Оңтүстік-Шығыс Азия сияқты үлкен аумақтар кейде белгілі бір аумақтық белгілердің кең таралуына байланысты тілдік аймақтар болып саналды. Мұндай өзгерістер тілдердің байланысы мен олардың ортақ даму жолдарын зерттеуде маңызды рөл атқарады.

Тілдік байланыс сонымен қатар тілдердің жақындасуын, кірме сөздер қабылдауын және релексификациясын (ана тіліндегі сөздіктің көп бөлігін басқа тілдің сөзімен ауыстыру) қоса алғанда, әртүрлі басқа тілдік құбылыстарға әкелуі мүмкін. Егер тілдік байланыс өте қарқынды және ұзақ уақыт сақталса, ол жаңа аралас тілдердің қалыптасуына әкелуі мүмкін. Мұндай тілдерді белгілі бір тілдер тобына жатқызу қиын, өйткені олар әртүрлі тілдерден алынған элементтердің үйлесімінен тұрады. Пиджин тілдері екі түрлі тілдің ересек сөйлеушілері бір-бірімен тұрақты қарым-қатынас жасаған кезде пайда болады, бірақ олардың ешқайсысы басқа топтың тілін толық меңгермейді. Бұл жағдайда қарым-қатынас жасау үшін екі тілдің элементтерін біріктіретін, бірақ грамматикасы мен фонологиясы қарапайымдандырылған жаңа тілдік форма құрылады. Тіл негізінен екі тілде де бар грамматикалық және фонологиялық категорияларды қамтиды. Пиджин тілдері ана тілінде сөйлейтіндердің жоқтығымен анықталады, бірақ олардың бірінші тілі ретінде басқа тілді адамдар ғана қолданады. Егер пиджин тіл сөйлеу қауымдастығының негізгі тіліне айналса , ақырында жаңа ұрпақ осы тілді ана тілі ретінде үйренетін болады. Бала оқушылар ұрпағы өсіп келе жатқанда, пиджин жиі оның құрылымын өзгертіп, күрделілік дәрежесіне ие болады. Тілдің бұл түрі әдетте креол тілі деп аталады. Мұндай аралас тілдердің мысалы ретінде Папуа-Жаңа Гвинеяның ресми тілі болып табылатын Ток Писинді айтуға болады, ол бастапқыда ағылшын және аустронезия тілдеріне негізделген пиджин ретінде пайда болды; басқалары – Гаитиде сөйлейтін француз негізіндегі Крейол айисен креол тілі және американың байырғы тілі Кри және француз тілдеріне негізделген Канаданың Мичиф аралас тілі. Бұл тілдер тілдік байланыс пен араласудың күрделілігін және оның жаңа тілдер пайда болуына қалай әсер ететінін көрсетеді.

## Дүние жүзіндегі тілдік отбасылар

Дүниежүзілік тілдерді бір тегі бар екенін көрсетуге болатын тілдерден тұратын тіл отбасыларына топтастыруға болады. Тіл мамандары жүздеген тіл отбасыларын таниды, дегенмен олардың кейбіреулерін үлкенірек бірліктерге топтастыруға болады, өйткені көбірек дәлелдер қол жетімді және терең зерттеулер жүргізілуде. Қазіргі уақытта әлемде оқшауланған тілдер де бар. Бұл тілдер басқа тілдермен туыстық байланысы дәлелденбеген, яғни олар ешқандай белгілі тілдік отбасына жатпайды. Олардың ішінде Еуропада сөйлейтін баск тілі, Нью-Мексикодағы Зуни, Мексикадағы Пурепеча, Жапониядағы Айну, Пәкістандағы Бурушаски және басқалары бар. Бұл тілдер ешқандай белгілі тілдік отбасыға жатпайды және әрқайсысы әлемдік лингвистикалық әртүрліліктің ерекше бөлігі болып табылады. Олардың зерттелуі тілдің шығу тегі мен даму тарихы туралы тереңірек түсінік береді.

Әлемнің негізгі тілдік отбасылары (кейбір жағдайларда географиялық топтары)

Түркі тілдер өкілдері тұратын елдер және аутономды аумақтар

Дүние жүзіндегі ең көп сөйлейтін тілдер отбасысы – үнді-еуропалық тілдер, оларда дүние жүзі халқының 46%-ы сөйлейді. Бұл отбасына құрамына ағылшын, испан, француз, неміс, орыс және хинди/урду (Хиндустани) сияқты негізгі әлемдік тілдер кіреді. Үнді-еуропалық отбасы алғашқыда шамамен б.з.д. 8000–1500 жылдары орын алған деп болжанатын үндіеуропалық миграциялар арқылы таралған және одан кейін еуропалық отаршылдық кеңеюі нәтижесінде бұл тілдер Америка мен Африканың көп бөлігінде саяси және демографиялық үстемдікке қол жеткізді. Сино-тибет тілдерінде әлем халқының 20% сөйлейді және оған Шығыс Азияның көптеген тілдері, соның ішінде хакка, мандарин қытай тілі, кантон тілі және жүздеген кішігірім тілдер кіреді. Бұл екі тілдік отбасы әлемдегі ең кең таралған болып табылады және олардың таралуы адамзаттың тарихи миграциялары мен мәдени алмасулардың нәтижесін көрсетеді.

Африкада көптеген тіл отбасылары бар, олардың ішіндегі ең үлкені суахили, шона және йоруба сияқты тілдерді қамтитын Нигер-Конго тілдер отбасысы. Нигер-Конго тілдерінде сөйлейтіндер әлем халқының 6,9% құрайды. Осыған ұқсас адамдар афразия тілдерінде сөйлейді, олардың арасында араб, иврит сияқты халықтық семит тілдері және бербер тілдері мен хауса сияқты Сахара аймағындағы тілдер бар. Бұл тілдік отбасылар Африкадағы мәдени және тарихи әртүрлілікті бейнелейді және құрлықтағы негізгі коммуникация құралдарының бірі болып табылады.

Аустронезия тілдерінде дүние жүзі халқының 5,5% сөйлейді және Мадагаскардан бастап Теңіздік Оңтүстік-Шығыс Азия арқылы Океанияға дейін таралған.[137] Ол малагаси, маори, самоа сияқты тілдерді және Индонезия мен Тайваньның көптеген жергілікті тілдерін қамтиды. Аустронезия тілдері Тайваньда шамамен б.з.д. 3000 жыл бұрын пайда болған және аралдан-аралға қоныс аудару арқылы, озық теңіз технологиясының арқасында, бүкіл Океанияға таралды. Басқа халық көп тұратын тілдер отбасылары - Оңтүстік Азияның дравид тілдері (олардың ішінде каннада, тамил және телугу тілдері), Орталық Азияның түркі тілдері (түрік, қазақ, татар, өзбек, ұйғыр сияқты), аустроазияттық (олардың арасында кхмер тілі) және Оңтүстік-Шығыс Азияның тай-кадай тілдері (соның ішінде тай тілі). Бұл тілдік отбасылар адамзат тарихындағы мәдени байланыстар мен көші-қонның күрделілігін көрсетеді.

Америка, Папуа-Жаңа Гвинея, Батыс Африка және Оңтүстік Азия сияқты ең үлкен тілдік әртүрлілік бар әлем аймақтарында жүздеген шағын тіл отбасылары бар. Бұл аумақтар сөйлейтіндердің көпшілігі болмаса да, әлем тілдерінің көпшілігін құрайды. Америкада ең үлкен тіл отбасыларына Оңтүстік Американың кечуа, аравак және тупи-гуарани отбасылары, мезоамерикадағы юто-ацтек, ото-манг және майя, Солтүстік Американың на-дене, ирокез және алгонкин тіл отбасылары жатады. Аустралияда жергілікті тілдердің көпшілігі Пама-Ньюнг отбасына жатады, ал Жаңа Гвинеяда көптеген шағын отбасылар мен оқшауланған жерлер, сондай-ақ бірқатар аустронезия тілдері тұрады. Шалғайлығы мен географиялық оқшаулануы байланысты Папуа-Жаңа Гвинея биологиялық әртүрлілік бойынша (әлемдік жалпы көлемнің 8%) және лингвистикалық байлығы бойынша – 830 тірі тілмен (әлемдік жалпы тілдің 12%) дүние жүзінде жетекші орын ретінде шығады. Бұл аймақтардағы тілдік байлық мәдени және тарихи тұрғыдан ерекше маңызға ие және адамзаттың лингвистикалық әртүрлілігін зерттеуде маңызды рөл атқарады.

### Тілдің жойылу қаупі

Тілдің жойылу қаупі тіл сөйлеушілері азайып, өліп немесе басқа тілге ауысқанда пайда болады. Тілдің жоғалуы ол тілде туған тіл иесі қалмаған кезде орын алады, және ол өлі тілге айналады. Егер кейін бұл тілді мүлдем ешкім қолданбаса, ол жойылған тіл деп есептеледі. Тарих бойында тілдер әрдайым жойылып отырғанымен, олардың жойылу қарқыны 20 және 21 ғасырларда айтарлықтай артты. Бұл үдеріс жаһандану және жаңа отаршылдық салдарынан күшейді, өйткені экономикалық жағынан үстем тілдер басқа тілдерді ығыстырып шығарады. Бұл құбылыс әлемдегі лингвистикалық әртүрлілікті қысқартып, көптеген мәдени мұралардың жоғалуына әкелуде.

     Бұл сегіз ел әлемдегі тілдердің 50%-дан астамын қамтиды.      Бұл аймақтар әлемдегі ең жоғары лингвистикалық әртүрлілікке ие және сонымен қатар жойылу қаупі бар тілдердің көпшілігі орналасқан жерлер болып табылады.
Кең таралған тілдер сирек қолданылатын тілдерді басып озуда, нәтижесінде сирек қолданылатын тілдер біртіндеп халықтар арасынан жойылып кетеді. 2010 жылғы деректерге сәйкес, әлемде 6 000-7 000 тіл қолданылған, бірақ олардың 50-90%-ы 2100 жылға қарай жойылады деп болжануда.[6] Әлем халқының жартысы тек 20 негізгі тілде сөйлейді, олардың әрқайсысының сөйлеушілер саны 50 миллионнан асады. Ал қалған көптеген тілдер шағын қауымдастықтарда, көбінесе 10 000-нан аз адам сөйлейтін тілдер ретінде сақталған. Бұл үдеріс тілдік әртүрліліктің қысқаруына және көптеген байырғы мәдениеттердің жоғалуына әкеледі.

БҰҰ-ның Білім, ғылым және мәдениет жөніндегі ұйымы (UNESCO) тілдердің жойылу қаупін бес деңгей бойынша бағалайды: «қауіпсіз», «осал» (үйден тыс жерде балалар қолданбайды), «сөзсіз қауіп төніп тұрған» (балалар бұл тілде сөйлемейді), «қатты жойылу қаупі бар» (тек ең қарт буын өкілдері ғана қолданады) және «сындарлы жойылу қаупі бар» (тілді тек бірнеше қарт адам қолданады, және олардың кейбіреулері тілді толық білмейді). Тілдердің жойылу қаупі туралы пікірталастарда кейбіреулер әлемдегі көпшіліктің бір ортақ тіл (*lingua franca*), мысалы, ағылшын немесе эсперанто қабылдағаны жақсырақ болар еді деген пікірлерге қарамастан, тілдердің жоғалуы әлемнің мәдени әртүрлілігіне зиянын тигізеді деген консенсус бар. Көне өсиеттегі Вавилон мұнарасы туралы інжілдік әңгімеге қайтып оралсақ, тілдік әртүрлілік саяси қақтығыстарды тудырады деген пікір кең таралған, бірақ әлемдегі зорлық-зомбылықтың көптеген ірі оқиғалары, мысалы, Югославия және Америка азаматтық соғыстары немесе Руандадағы геноцид, төмен тілдік әртүрлілік жағдайында болған. Бұл тілдік әртүрліліктің тікелей қақтығыстардың себебі емес екенін көрсетеді.

Көптеген жобалар жойылып бара жатқан тілдерді қалпына келтіру және азшылық тілдерінде білім мен сауаттылықты дамыту арқылы бұл жоғалтуды болдырмауға немесе баяулатуға бағытталған. Әлем бойынша көптеген елдер байырғы қауымдастықтардың тілдерін қорғау және тұрақтандыру үшін арнайы заңдар қабылдады. Тіл мамандарының аз бөлігі тілдің жоғалуы табиғи үрдіс, оған қарсы тұруға болмайды және жойылып кету қаупі төнген тілдерді ұрпақ үшін құжаттау жеткілікті деп санайды. Бұл пікірталас тілдердің мәдени мұра ретіндегі маңызы мен олардың адамзаттың лингвистикалық әртүрлілігін сақтаудағы рөлі туралы кең талқылауларды тудырады. Тілдерді қорғау әрекеттері мәдениет пен дәстүрді сақтап қалуға ұмтылудың маңызды бөлігі болып табылады.

Уаикато университеті уэльс тілін маори тілін жандандыру бағдарламасы үшін үлгі ретінде пайдаланады, өйткені олар Уэльсті тілдерді сақтаудың әлемдегі жетекші үлгісі деп санайды.[144][145] 2019 жылы гавайлық Oiwi телекомпаниясы Солтүстік Уэльстегі Нант-Гвртейрн қаласындағы Уэльс тілінің орталығына барып, өздерінің Ōlelo гавайи тілін сақтау жолдарын табуға көмектесті.

Уаикато университеті маори тілін жандандыру бағдарламасы үшін валлий тілін үлгі ретінде пайдаланып жатыр, өйткені олар валлий тілін әлемдегі тілдердің өміршеңдігін сақтау бойынша ең үздік үлгі деп санайды. 2019 жылы Гавайлық Oiwi телеарнасы өздерінің ʻŌlelo Hawaiʻi тілін сақтау жолдарын іздеу мақсатында Солтүстік Уэльстегі Нант Гуртхерн валлий тілі орталығына барды. Бұл бастамалар валлий тілінің қалпына келтіруде жеткен жетістіктерін басқа байырғы тілдерге қолдануға болатынын көрсетеді және тілдерді жандандыру бойынша халықаралық ынтымақтастықтың маңыздылығын атап өтеді.

## Тілдің атқаратын міндеттері

Тілдің атқаратын міндеттері тілдің адамзат қоғамындағы рөлімен және тіл бірліктерінің бір тобынын екінші бір тобына бағыныштылығымен, оған сәйкесіп отыруымен (мысалы, аффикстер мен түбір сөздердің ара қатынасында) анықталады.

1. Тілдің коммуникативтік қызметі, яғни, "адам коғамының аса манызды құралы" болуы және
2. когнитивтік кызметі, яғни "ойлаудың тікелей шындығын" білдіруі - тілдін функцияларының екі негізгі базасы болып табылады.
3. Бұған сезім мен эмоцияны білдіруші құрал ретінде тілдің эмоционалдық қызметін және тілдің өзін зерттеу объектісі ететін метатілдік қызметін қосуға болады.

Тілдің функцияларының базалық түрлері бірін-бірі толықтырып, сөйлеу үстінде немесе мәтіндерде әр түрлі дәрежеде көрініп отырады. Тілдің функцияларының коммуникативтік түріне тілдің

1. фативті (байланыс орнату),
2. конативті (меңгеру, үғыну),
3. волюнтативті (әрекет ету) және
4. ұлттық сана мен мәдени дәстүрді, халық тарихын т. б. сақтап жеткізетін қызметтері кіреді.

Тілдің функцияларын анықтауға 20 ғ.-да көңіл бөлінді. Оған дейін "функция" сөзі тіл бірліктерінің синтаксистік (мысaлы, бастауыштын қызметі, толықтауыштын қызметі), морфологиялык (мысалы, формалардың кызметі) қызметін ғана білдіріп, герминдік мәнде жұмсалды. Кейін ол форма мен құрылымның мағынасын түсіндіретін мәнде қолданыла бастады. "Прага тіл үйірмесінің тезистерінде" (1929) тілдің функционалды жүйе екені анықталып, сөйлеу қызметінің қарым- қатынастық және поэтикалық деп аталатын екі функциясы көрсетілді. 20 ғ. 70—80 жж.

Тілдің функцияларын тіл жүйесі мен құрылымында жүзеге асыратын аппаратпен байланыстыруға әрекет жасалды. Ю. С. Степанов семиотикалык гіринниптер негізінде Тілдің функцияларының: номинативтік, синтаксистік, прагматикалық деп аталатын үш түрін анықтады. Бұлар жалпы семиотикада тілдің жан-жақты қасиетін білдіретін үш саласына:

1. семантикаға — номинация,
2. синтактикаға — предикация,
3. прагматикаға — локация (белгілі бір объект білдіретін сигналдардын кеңістіктегі қалпын, орнын анықтау) сәйкес келеді.

Сөйлеу тілінің, функционалдық стильдердің, мәтін лингвистикасының т.б. ерекшеліктерін және тілдің қызмет ету аясының кеңеюін зерттеуге байланысты тілдің функциялары проблемаларына қызығушылық артуда.

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Language |