# Швейцария

|  |
| --- |
| **Швейцария Конфедерациясы нем. *Schweizerische Eidgenossenschaft* фр. *Confédération suisse* итал. *Confederazione Svizzera* ромш. Confederaziun svizra** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Байрақ
 | Елтаңба
 |

 |
| Ұран: *««Unus pro omnibus omnes pro uno» «Біреуі барлығы үшін, барлығы біреуі үшін»»* |
| Әнұран: *«Швейцарлық псалом»* *(тыңдау )* |
|  |
| Тарихы |
| **Құрылды** | 1 тамыз 1291 (Швиц, Ури және Унтервальден кантондары арасында Габсбургтерге қарсы әскери келісімнің жасалуы, қазіргі Швейцарияның өзегінің пайда болуы) 22 қыркүйек 1499 (Базель келісімі және Швейцарияның Свабия соғысы нәтижесінде Қасиетті Рим империясынан автономия алуы) 1649 (Отыз жылдық соғыс нәтижесінде Вестфалия бейбітшілігі және Швейцарияның Қасиетті Рим империясыалдындағы кез келген жауапкершіліктен толық босатылуы) 1798 (Францияның басып кіру және оның бақылауындағы Гельветикалық республиканың құрылуы) 19 ақпан 1803 (Гельветикалық республиканы аяқтаған Наполеонның делдалдық актісі) 1814 - 1815 жылдар (Швейцарияның мәңгілік бейтараптығын жариялаған Вена конгресі) 1847 - 1848 жылдар (Зондербунд соғысы және қазіргі федералды республиканың құрылуы) |
| **Тәуелсіздік күні** | 1499 жылы жарияланды 24 қазан 1648 жылы мойындалды (Қасиетті Рим империясынан) |
| Мемлекеттік құрылымы |
| **Ресми тілдері** | неміс, француз, италиян, романш тілдері (швейцарлық ретороман) |
| **Елорда** | жоқ (де-юре) Берн (де-факто) |
| **Ірі қалалары** | Цюрих, Женева, Базель, Лозанна, Берн |
| **Үкімет түрі** | Федеративті парламенттік республика |
| **Федералдық кеңесі Федералдық канцлері** | Ги Пармелен (президент) Иньяцио Кассис (вице-президент) Карин Келлер-Зуттер Альберт Рёшти Элизабет Бом-Шнайдер Беат Янс Мартин Пфистер Виктор Росси
 |
| Географиясы |
| **Жер аумағы** • Барлығы • % су беті
  | Әлем бойынша 132-орын 41 285 км² 4,2 |
| **Жұрты** • Сарап (2019) • Санақ (2015) • Тығыздығы
 | ▲ 8 570 146 адам (99-орын) 8 327 126 адам 207 адам/км² (48-орын) |
| Экономикасы |
| **ЖІӨ** (АҚТ)  • Қорытынды (2018)  • Жан басына шаққанда |  548 млрд. $ (38-орын) 64,649 $ (9-орын) |
| **ЖІӨ** (номинал)  • Қорытынды (2018)  • Жан басына шаққанда |  704 млрд. $ (20-орын) 82,950 $ (2-орын) |
| **АДИ** (2018) | ▲ 0,946 (өте жоғары) (2-орын) |
| **Этнохороним** | швейцариялықтар, швейцарлық |
| **Валютасы** | Швейцария франкі |
| Қосымша мәліметтер |
| **Интернет үйшігі** | .ch |
| **ISO коды** | CH |
| **ХОК коды** | SUI |
| **Телефон коды** | +41 |
| **Уақыт белдеулері** | +1, жазда +2 |

**Швейцария** (нем. *die Schweiz*, фр. *Suisse*, итал. *Svizzera*, ромш. Svizra), ресми атауы — **Швейцария Конфедерациясы** (нем. *Schweizerische Eidgenossenschaft*, фр. *Confédération suisse*, итал. *Confederaziun svizra*, ромш. Confederaziun svizra) — Орталық Еуропада орналасқан 26 кантоннан тұратын федеративті мемлекет. Де-юре елордасы жоқ. Елдің де-факто елордасы және әкімшілік орталығы — Берн қаласы.

Швейцария батыс, орталық және оңтүстік Еуропаның түйіскен жерінде орналасқан, мұхитқа шыға алмайды және оңтүстігінде Италиямен, батысында Франциямен, солтүстігінде Германиямен, шығыста Аустрия мен Лихтенштейнмен шектеседі. Ел географиялық жағынан Альпі, Швейцария үстірті және Юра арасында бөлініп, жалпы ауданы 41 285 км² құрайды. Альпілер аумақтың көп бөлігін алып жатқан кезде, шамамен 8,5 миллион халқы бар Швейцария халқы негізінен ең үлкен қалалар орналасқан үстіртке, соның ішінде екі жаһандық қала — Цюрих пен Женеваға шоғырланған.

Швейцария неміс және романдық Еуропаның қиылысында орналасқан; төрт негізгі тілдік және мәдени аймаққа ие: неміс, француз, итальян және романш. Халықтың көпшілігі неміс тілінде сөйлегенімен, Швейцарияның ұлттық өзін-өзі тануы ортақ тарихи тәжірибеге, ортақ құндылықтарға негізделген: федерализм, тікелей демократия және альпілік символизм. Өзінің көптілдігінен Швейцария бірнеше атаумен белгілі: *Schweiz* (немісше); *Suisse* (французша); *Svizzera* (итальянша); және *Svizra* (романша), алайда швейцариялық тиындар мен маркаларда төрт ресми тілдің орнына латынша *Confoederatio Helvetica* атауы қолданылады.

Швейцария — әлемдегі ең дамыған елдердің бірі, ересек халықтың ең жоғары номиналды байлығы және жан басына ЖІӨ бойынша сегізінші орында. Ол экономикалық бәсекеге қабілеттілікті және адам даму индексін қоса алғанда, бірқатар халықаралық көрсеткіштер бойынша алдыңғы қатарда орын алады. Цюрих, Женева және Базель өмір сапасы бойынша әлемдегі үздік он қаланың қатарына кірді, соның ішінде Цюрих екінші орынға ие болды.

## Табиғаты

*Швейцария* — таулы ел, оның аумағының көп бөлігі Альпі таулары аумағында орналасқан (ел аумағының 60%-ын құрайды). Оңтүстігінде Пеннин Альпісі, Лепонтин, Ретий Альпілері мен Бернина массиві орналасқан. Бұл таулар бір-бірінен жоғарғы Рона мен алдыңғы Рейннің терең көлденең аңғарлары арқылы бөлінген. Негізінен кристалдық жыныстардан қалыптасқан биік, тегіс емес, қармен жабылған таулар терең шатқалдармен бөлшектенген.

Таулардың басында көптеген фирндік алаңдар мен мұздықтар бар (ел аум-ның 10%-ы). Негізгі асулары (Үлкен Сен-Бернар, Симплон, Сен-Готард, Бернина) 2000 м-ден биік орналасқан. Солтүстік пен солтүстік-батысқа қарай Альпі аласара түсіп, мұздықтар сирей бастайды. Альпіден солтүстік-батысқа қарай ел аум-ның 1/3-іне жуығын алып жатқан Швейцария қыраты орналасқан. Ол 1000 — 1200 м-ден 400 м-ге дейін аласарады (Рейн мен Ааре өзендерінің аңғарлары). Мұнда ел халқының басым бөлігі шоғырланған, ірі қалалар мен өнеркәсіп орталықтары орналасқан. Сондай-ақ мұнда ең құнарлы а. ш. жерлер мен жайылымдар бар. Елдің солт.-батысында қатпарлы Юра таулары (Швейцария шегіндегі ең биік жері — Мон-Тендр тауы — 1679 м) жатыр.

Швейцарияның жануарлар дүниесі адамның шаруашылық қызметінің ықпалын күшті сезініп отыр. Қар құры мен ақ қояндар кең тарағанымен, таулардың жоғ. бөлігіне тән елік, бұғылар мен альпі суырлары сирек кездеседі. Жабайы жануарлар дүниесін қорғау жөнінде көп жұмыстар атқарылуда. Австриямен шекарада орналасқан Швейцария Ұлттық саябағын еліктер мен бұғылар, тауешкі мен түлкі мекендейді, сондай-ақ ақ құр мен жыртқыш құстардың бірнеше түрі кездеседі.

Швейцария — теңiзге шығусыз ел, аумағы үш табиғи аймаққа жiктеледі:

* Солтүстігіндегі Юра таулары,
* Орталығындағы Швейцария үстірті,
* Оңтүстігінде Швейцарияның 61% жерін алатын Альпі таулары.

Солтүстiк шекарасы Швейцария Альпiлерiнiң ортасынан басталып, Боден көлi мен Рейн бойымен орталығында бастайтын және шығыс шекарасының бөлiгiн құрастырған Рейн бойынша жартылай өтедi. Батыс шекарасы Юра таулары арқылы өтедi, оңтүстiк - Италиялық Альпiлер және Женевалық көлі бойымен.

Үстірт ойпатта жатыр, бiрақ оның көп жағы теңiз деңгейiнен 500 метр жағарыда орналасқан. Орманды жоталардан (1600 м дейін) тұратын жаңа қатпарлы Юра таулары Франция мен Германия аумағына дейін созылған. Швейцарияның ең биік нүктесі Пеннин Альпісінде орналасқан — Дюфур шыңы (4634 м), ең аласа нүктесі — Лаго-Маджоре өзені — 193 м.

Швейцарияда Еуропаның тұщы судың 6% орналасқан. Ең ірі өзеңдері - Рона, Рейн, Лиммат, Аaре.

Швейцарияның ең ірі он көлдері:

* Женева көлі (582,4 км²)
* Боден көлі (539 км²)
* Нёвшатель көлі (217,9 км²)
* Лаго-Маджоре (212,3 км²)
* Фирвальдштет көлі (113,8 км²)
* Цюрих көлі (88,4 км²)
* Лугано (48,8 км²)
* Тун (48,4 км²)
* Бильск көлі (40 км²)
* Цугск көлі (38 км²)

## Әкімшілік бөлінуі

**ВалеТичиноГраубюнденЖеневаВоНёвшательЮраБернТургауЦюрихАргауЛюцернЗолотурнБазель-ЛандШаффхаузенУриШвицГларусСанкт-ГалленAIARОбвальденНидвальденЦугФрибурБазель-ШтадтФранция*
*Италия*
*Лихтен.*
*Аустрия*
*Германия*

Граубюнден шығыс кантонындағы, Сент ауылындағы қысқы көрініс
Швейцария 26 кантоннан (20 кантон және 6 жартылай кантон) тұрады.

| Кантон | Ең ірі қаласы | Ауымағы, мың. км²
  |
| --- | --- | --- |
| Цюрих (Zürich) | Цюрих (Zürich) | 1,7
  |
| Берн (Bern) | Берн (Bern) | 5,9
  |
| Люцерн (Luzern) | Люцерн (Luzern) | 1,5
  |
| Ури (Uri) | Альтдорф (Altdorf) | 1,1
  |
| Швиц (Schwyz) | Швиц (Schwyz) | 0,9
  |
| Обвальден (Obwalden) | Зарнен (Sarnen) | 0,5
  |
| Нидвальден (Nidwalden) | Штанс (Stans) | 0,3
  |
| Гларус (Glarus) | Гларус (Glarus) | 0,7
  |
| Цуг (Zug) | Цуг (Zug) | 0,2
  |
| Фрибур (Fribourg) | Фрибур (Fribourg) | 1,7
  |
| Золотурн (Solothurn) | Золотурн (Solothurn) | 0,8
  |
| Базель-Штадт (Basel-Stadt) | Базель (Basel) | 0,04
  |
| Базель-Ланд (Basel-Land) | Листаль (Liestal) | 0,4
  |
| Шаффхаузен (Schaffhausen) | Шаффхаузен (Schaffhausen) | 0,3
  |
| Аппенцелль — Ауссерроден (Appenzell-Ausserrhoden) | Херизау (Herisau) | 0,2
  |
| Аппенцелль — Иннерроден (Appenzell-Innerrhoden) | Аппенцелль (Appenzell) | 0,2
  |
| Санкт-Галлен (St. Gallen) | Санкт-Галлен (St. Gallen) | 2,0
  |
| Граубюнден (Graubunden) | Кур (Chur) | 7,1
  |
| Аргау (Aargau) | Арау (Aarau) | 1,4
  |
| Тургау (Thurgau) | Фрауэнфельд (Frauenfeld) | 1,0
  |
| Тичино (Ticino) | Беллинцона (Bellinzona) | 2,8
  |
| Во (фр. *Vaud*) | Лозанна (фр. *Lausanne*) | 3,2
  |
| Вале (Valais) | Сьон (Sion) | 5,2
  |
| Нёвшатель (фр. *Neuchâtel*) | Нёвшатель (фр. *Neuchâtel*) | 0,8
  |
| Женева (фр. *Genève*) | Женева (фр. *Genève*) | 0,3
  |
| Юра (фр. *Jura*)1 | Делемон (Delemont), нем. Дельсберг (Delsberg) | 0,8
  |

1 1979 жылы құрылған.

### Климаты

Швейцарияның климаты Батыс Еуропаның мұхиттық климаты, Орталық Еуропадағы ылғалды континенталды климаты, Жерорта теңізі климаты және таулы климаттың әсерінен болатын қалыпты ауысу климаты. Жауын-шашын жыл бойы, кейде қыс мезгілінде қар сияқты таралады. Төрт мезгілде ең жақсы айдың (шілде) және ең суық айдың (қаңтар) орташа температурасы арасындағы 20 °C айырмашылығы бар.

Альпі климаттық тосқауыл ретінде әрекет етеді және географиялық жағдайға (микроклиматтарға) байланысты температура мен жауын-шашын мөлшерінің айтарлықтай айырмашылығын тудырады. Жерорта теңізі климатының әсері оңтүстіктегі Альпсқа қарағанда көбірек жазылады, онда жаз айтарлықтай жылы болады, ал қыстың шалғай және кептіргіштігі әсер етеді. Ыстық континенталды климаттың әсері елдегі шығыс бөлігінде айтарлықтай жоғары температуралық айырмашылықтар және жазда жоғары жауын-шашынмен ерекшеленеді.

Орташа температура жердің биіктігімен және жыл мерзімімен ерекшеленеді, өйткені ол рельефті арқасында таудың қасбеттеріндегі әртүрлі климаттық және табиғи орталармен бірнеше қабатты болуы мүмкін. Швейцария платформасы (500 м) сияқты жаздық жерлерде жаздың ең ыстық күндері - маусымнан қыркүйекке дейін - температура 30 °C-тан асады және қыста 0 °C-тан төмендеуі мүмкін - желтоқсан айынан бастап наурыз. Орташа температура әр 300 м-де 1 градусқа дейін төмендейді. Қысқы маусымның биіктігі 1500 м биіктіктен қарашадан сәуірге дейін жалғасады, ал қыс мезгілінде - қысқы спорт түрлеріне қолайлы жағдай. 3000 метрден астам жыл бойы қар жыл бойы сақталып, температурасы сирек 10 °C-тан жоғары көтеріледі. Жаз мезгілінде бүкіл ел бойынша жоғары күн сәулесі тау бөктерінің феномені себебінен қыста жазықтар мен жазықтарда төмен.

Альпсқа әсер еткен кезде, оңтүстіктегі жел жел солтүстіктен соғып, Альптың оңтүстік қасбында жаңбырлы және жұмсақ ауа райы, солтүстік қасбетіндегі құрғақ, жылы ауа райы тудырады. Керісінше, оңтүстіктегі суық солтүстік жел соғып, солтүстік жағында жаңбырлы және суық ауа райы, ал оңтүстіктегі күн сәулесі, ауа райының қолайсыздығы. Ішкі альпта орналасқан Вале ауданы жыл бойы құрғақ ауа алады.

Жел - бұл солтүстік-шығыстан суық жел, ол қыста жиі. Бұл температураның төмендеуіне, ашық аспанға және желдің жылдамдығы 100 км / сағ дейін жететін суық әсерге әкеліп соқтырады.

### Қоршаған орта

Швейцарияның экожүйелері өте нәзік болуы мүмкін, өйткені таулармен бөлінген көптеген нәзік алқаптар жиі бірегей экологияны қалыптастырады. Таулы аймақтар өздері басқа биіктікке табылған жоқ өсімдіктердің бай спектрін, сондай-ақ, осал болып табылады, және келушілер мен жайылымнан кейбір қысым бастан. Альпі ауданының климаттық, геологиялық және топографиялық жағдайлары климаттың өзгеруіне әсіресе сезімтал, өте нәзік экожүйеге айналды. Соған қарамастан, қоршаған ортаны қорғау жөніндегі 2014 жылғы көрсеткіштерге сәйкес, Швейцария қоршаған ортаны қорғау бойынша жоғары көрсеткіштерге, оның жаңартылатын энергия көздеріне (гидроэнергетика және геотермальді энергия) байыпты тәуелділігі және қоршаған ортаны қорғау бойынша 132 ел арасында бірінші орын алады. парниктік газдар шығарындылары.

## Мемлекеттік құрылымы

Швейцария — үш деңгейлі федералдық мемлекет. Мемлекеттік биліктің бірінші деңгейін конфедерацияның өзі, екіншісін — 26 кантонның үкіметтері, үшіншісін — 2 000-нан астам коммуна құрайды. Елдің саяси жүйесі тікелей демократия, федерализм және консенсус қағидаттарына негізделген. Мұндай құрылым географиялық, мәдени және тілдік тұрғыдан алуан қоғамның тұрақтылығы мен келісімін қамтамасыз етеді. Берн қаласы ресми астана болып саналмайды, ол федералдық қала (нем. *Bundesstadt*) мәртебесіне ие және де-факто астана қызметін атқарады.

Қазіргі федералдық мемлекет 1848 жылғы федералдық конституция негізінде қалыптасты. Сол уақыттан бері азаматтардың құқықтары мен саяси қатысу мүмкіндіктері кеңейді, ал конфедерацияның құзыреті біртіндеп артты. Швейцарияда билік өкілеттіктердің төменнен жоғарыға берілу қағидатына сай бөлінеді: жергілікті мәселелерді алдымен коммуналар шешеді, ал қажет болған жағдайда ғана кейбір өкілеттіктер кантондар мен конфедерация деңгейіне беріледі.

2024 жылы жарияланған *The Economist Intelligence Unit* ұйымының демократия индексі бойынша, Швейцария 9.32 ұпай жинап, толық демократия (9.0–10.0 ұпай) мәртебесіне ие болды. Бұл көрсеткіш алдыңғы жылмен салыстырғанда шамамен үш ұпайға жоғары. Ел жалпы рейтингте Швейцария 5-орында тұр, оның алдында тек Норвегия, Жаңа Зеландия, Швеция және Исландия орналасқан.

нем. *Landsgemeinde* кезінде дауыс беру (Гларус кантоны)
Швейцария тікелей демократияның ең дамыған үлгісіне ие мемлекеттердің бірі. Азаматтар тек өкілдерді сайлап қана қоймай, ел заңдары мен конституциясына тікелей әсер ете алады. Үкімет пен парламент конституцияға өзгеріс енгізгісі келгенде немесе халықаралық ұйымдарға кіру туралы шешім қабылдағанда міндетті референдум өткізіледі. Егер жаңа заңға қарсы 50 000 азамат 100 күн ішінде қол қойса, қосымша референдум ұйымдастырылады. Сондай-ақ 100 000 қол жинаған жағдайда азаматтар өз бастамаларын — «халықтық бастама» түрінде — бүкілхалықтық дауысқа шығара алады. Әдетте ұлттық деңгейдегі дауыс берулер жылына үш-төрт рет өткізіледі.

Зарнен қаласындағы нем. *Landsgemeinde* — тікелей демократияның дәстүрлі нысаны
### Федералдық кеңес

Атқарушы билік органы — жеті мүшеден тұратын федералдық кеңес (нем. *Bundesrat*). Ол елдің үкіметі әрі ұжымдық президенттік қызметін атқарады. Кеңес шешімдерді бірлесіп қабылдайды және келісімге негізделген басқару үлгісін ұстанады. Кеңес мүшелерін төрт жыл мерзімге федералдық жиналыс сайлайды.

Федералдық кеңес, 2023 жыл
Швейцарияның саяси жүйесі консенсусқа негізделген. Үкімет құрамындағы жеті орын ірі партиялар арасында күштердің тепе-теңдігін сақтау мақсатында бөлінеді. Бұл қағида дәстүрлі түрде «сиқырлы формула» (*нем.* Zauberformel) деп аталады және ол биліктің тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

### Федералдық жиналыс

Федералдық сарай — федералдық жиналыс пен федералдық кеңестің резиденциясы
Федералдық жиналыс — Швейцарияның заң шығару билігі. Ол екі палатадан тұрады: ұлттық кеңес (*нем.* Nationalrat, 200 мүше) — халық өкілдері, және кантондар кеңесі (нем. *Ständerat*, 46 мүше) — кантондардың өкілдері. Екі палата бірігіп заң шығару қызметін атқарады және федералдық кеңесті сайлайды. Парламентте онға жуық саяси партия бар, олардың ішінде ірі партиялар үкімет құрамында да ұсынылған.

Ұлттық кеңес залы
### Федерализм

Федерализм елдің саяси құрылымының негізгі тіректерінің бірі болып табылады. Әр кантонның өз конституциясы, парламенті және үкіметі бар. Кантондар білім беру, денсаулық сақтау және ішкі қауіпсіздік сияқты салаларда дербес саясат жүргізеді. Мұндай билік бөлінісі орталықтандыруды шектеп, басқаруды азаматтарға барынша жақындатады.

Кантондар кеңесі залы
### Сыртқы саясат

Швейцария бейтараптық саясатын ғасырлар бойы ұстанып келеді. 1815 жылғы Вена конгресінде елдің тұрақты бейтарап мәртебесі халықаралық деңгейде мойындалды. Содан бері Швейцария қарулы қақтығыстарға қатыспай, халықаралық дипломатия мен гуманитарлық қызметтің маңызды орталығына айналды.

Швейцариялық бейтараптыққа қатысты сөз ойыны бар Swiss әуе компаниясының жарнамасы

## Тарихы

Еcкі Швейцариялық Конфедерациясы.1291 жылдан (көк сұр) 16 ғ. дейін (ал күрең) және оның бірлестіктері (көк)
Швейцарияны ежелгі заманда мекендеген адамдардың көптеген қоныстары сақталған (Драхенлох, Бирзек, т.б. палеолиттік үңгірлер, мезолиттік қоныстар, сырғауылды құрылыстар, т.б.). Швецария тұрғындары жөніндегі алғашқы жазбаша деректер б.з.б. 2 ғ-ға жатады. Бұл кезде Ш-ның көпшілік бөлігін кельттердің гельвет, шығысын рет тайпалары мекендеді. Б.з.б. 58 жылы Бибракт түбінде гельветтерді Г.Ю. Цезарь әскері талқандап, Римге тәуелді федераттарға айналдырды. Кейінірек б.з.б. 15 ж. рет тайпалары да Рим империясына толық бағындырылды. 5 ғасырда ел аумағын алеманн, бургунд, остгот тайпалары басып алды. 7 ғасырда Швейцария жері франктер корольдігінің бір бөлігіне айналып, жергілікті тұрғындар христиан дінін қабылдады.

Федеральдік чартер.1291 жылы
10 — 11 ғасырларда Швейцария “Қасиетті Рим империясының” құрамында болды. 13 ғасырда Габсбургтер Орталығы Еуропаны Италиямен байланыстыратын тау асуларын бақылап отырған “тау кантондарын” (Швиц, Ури, Төм. Унтервальден) өздеріне толық бағындырмақ болды. Габсбургтермен күрес қызған кезде 1291 жылы тамызда бұл кантондар Швейцария одағының (конфедерациясының) негізін қалаған “мәңгілік одақ” құрды. 1315 жылы Моргартен түбіндегі шайқаста австриялықтарды жеңу нәтижесінде Швейцария конфедерациясы өз тәуелсіздігін сақтап қалды. 1499 жылы Ш. “Қасиетті Рим империясынан” толық тәуелсіздік алды, бұл 1648 жылы Вестфаль бейбіт келісімінде ресми түрде бекітілді.

16 ғасырда елдің экон. жағынан дамыған қалаларында Ж.Кальвин, У.Цвингли бастаған Реформация орталықтары пайда болды. 1798 жылы ел аумағына француздардың баса-көктеп кіруі нәтижесінде Швейцарияда Гельветия қуыршақ республикасы құрылды. Н.Бонопарттың жеңілуіне байланысты 1814 жылы Швейцария егеменді кантондардың тәуелсіз конфедерациясына айналды. 1815 жылы Вена конгресі Швейцарияның “Мәңгілік бейтараптығын” жариялады (ел соғыстарға қатысудан, әскери одақтарға еніп келісім жасасудан, өз аумағын кеңейтуден бас тарту жөнінде мәлімдеме жасады). Вена конгресінде Ш-ның қазіргі шекарасы да анықталды. 1848 жылы қабылданған конституция бойынша Швейцария астанасы Берн қаласы болған біртұтас конфедерац. мемлекетке айналды.
1- және 2-дүниежүзілік соғыстарда Швейцария өзінің бейтараптығын сақтады. 20 ғ-дың 2-жартысында Еуропа елдерінің саяси және экон. интеграциясы барысында Швейцарияның рөлі біршама артты. Дегенмен, 1986 жылғы референдумның нәтижесінде халық Швейцарияның БҰҰ-ға кіру ұсынысына өз келісімін бермеді. 2-дүниежүз. соғыстан кейінгі кезеңде ел көптеген халықар. ұйымдардың жұмысына белсене қатыса отырып, бейтараптық саясатты ұстап келеді. 1991 жылы желтоқсанда Швейцария Конфедерациясы Қазақстан Республикасының мемлекеттік егемендігін таныды. 1992 жылы Қазақстан мен Швейцария арасында дипломаттық қарым-қатынас орнатылды (ноталар алмастырылды). 1996 жылы Бернде Швецариядағы Қазақстан Республикасының, 1993 жылы [[Алматы|Алматыдаъъ Швейцария Конфедерациясының консулдық агенттігі ашылды (1999 жылы Бас консулдық болып қайта құрылды).

## Экономикасы

The Omega *Speedmaster*, Швецариялық сағат
Швейцария — жоғары дамыған өнеркәсібі мен өнімді ауыл шаруашылығы бар мемлекет. Швейцария дүние жүзінде капиталды шеттен тартудан алғашқы орындардың бірін иемденеді, дүние жүзіндегі ең ірі қаржы орталықтарының бірі саналады. Швейцария банкілерінің сейфтерінде дүние жүзіндегі ең дамыған елдердің, барлық құнды қағаздарының жартысы жатыр. өнеркәсібі жоғары сапалы, қымбат және ғылым жетістіктерін қажет ететін өнімдер шығаруға маманданған. Ел экономикасында ірі трансұлттық монополиялар үстемдік жағдайға ие. Швейцария туризм мен өз аумағы арқылы өткізілетін транзиттік жүктерден көп пайда табады. Өнеркәсібі сырттан әкелінетін шикізаттарға тәуелді және дайын өнімдерді экспорттауға бейімделген. Жетекші салалары — машина жасау мен металл өңдеу, химия, тамақ өнеркәсіптері. Машина жасауда ұсталық-престеу жабдықтарын, дәлдігі жоғары металл өңдеу станоктарын (оларды шығару мен экспорттау бойынша Швейцария дүние жүзіндегі жетекші орындардың бірін иемденеді, өнімнің 80%-ына жуығы сыртқа шығарылады), дәл өлшеу аспаптарын (күрделі медициналық аппараттар, дәл таразылар, оптик. аспаптар, т.б.), сағаттар (дүниежүз. өндірістің жартысынан көбі, өнімнің 95%-ы экспортталады) шығару неғұрлым жоғары дамыған. Швейцария тоқыма (тоқу, иіру, тігін машиналары, дүниежүз. экспорттың 1/5-і), полиграф. (баспахана машиналары, түптеу станоктары, т.б.; өнімнің 90%-ы экспортталады), тамақ, сағат өнеркәсібі үшін құрал-жабдықтар өндіру мен экспорттау жөнінде дүние жүзіндегі ең алдыңғы орындардың бірін иеленеді. Швейцарияның компьютерлер мен оларды бағдарламалық қамтамасыз ету өндірісіндегі, күзеттік (видеобақылау, банкноттар мен бағалы қағаздарды қорғау жүйелері) және орау құрал-жабдықтарын, егін жинау техникасын, құрылыс саймандарын өндіру салалары да жақсы дамыған.

Үлкен Цюрих облысы 1.5 млн адамдардың және 150-ден астам компаниялардың үйі.
Химия өнеркәсібінде дәрі-дәрмектер (дүние жүзінде 2-орын, өнімінің 90%-ы — витаминдер, дәрілік құралдар, тазалық бұйымдары экспортталады; “Роше” мен “Сандос” фирмалары фармацевтевтикалық трансұлттық корпорациялардың алғашқы бестігіне кіреді), агрохимикаттар (дүние жүзінде 1-орын), тағамдарға иістік және дәмдік қоспалар, парфюмерлік бұйымдар, тоқыма өнеркәсібі үшін бояғыштар, химиялық талшықтар мен пластмассалар шығару да неғұрлым жоғары дамыған.

Швейцариялық ірімшіктер, шоколад, кофе, балалар тағамдары, қоюлатылған сүт, тағамдық концентраттар (“Нестле” концерні дүние жүзінде нидерландық “Юнилеверден” кейін 2-орын алады) бүкіл дүние жүзіне танымал өнімдер болып есептеледі.

Тоқыма (өнімінің 50%-ына жуығы экспортталады), тігін, аяқ-киім өнеркәсібі дамыған.

Жылына 57,2 млрд. кВт/сағ электр қуаты өндіріледі (негізінен СЭС-терде, 4 АЭС жұмыс істейді). Темір жолдарының барлығы электрлендірілген, ең биіктегі т. ж. бекеті теңіз деңгейінен 4000 м-ден жоғары орналасқан.

Ауыл шаруашылық — жоғары өнімді, ел сұранысының -ін бөлігін қанағаттандырады. Ауыл шаруашылық мақсаттары үшін ел аум-ның 11%-ы пайдаланылады. Жетекші сала — мал өсіру (а. ш. өнімдерінің -ін бөлігін береді), оның ішінде сүтті ірі қара (симменталь және швиц тұқымдары) мал өсіріледі. Негізгі дәнді дақылдар: бидай (бүкіл жыртылатын жердің жартысынан көбіне егіледі), қара бидай, жүгері, сұлы. Сондай-ақ қант қызылшасы, картоп, азықтық шөптер мен тамыржемістілер өсіріледі. Жүзім, жеміс-жидек өсіру де дамыған.

Швейцарияда жылына 12,5 млн-дай турист демалады. Мейманханалық іс, сонымен бірге арнаулы мейрамханалық құрал-жабдықтар шығару жоғары дамыған. Швейцариядағы ұлттық табыстың жан басына шаққандағы жылдық мөлшері 53.400 АҚШ долларына тең (2005).

Сыртқа машина жасау мен металл өңдеу өнімдерін, сағаттар, дәрі-дәрмек және химия өнеркәсібі өнімдерін, азық-түлік, жоғары дәлдіктегі аспаптар, тоқыма тауарларын, киім-кешек шығарады. Импортын ауыр машина жасау өнімдері, автомобильдер, ауыл шаруашылық мен орман өнеркәсібінің өнімдері, құрылыс материалдары, минералдық отын, химия өнеркәсібі өнімдері, тоқыма мен киім-кешек құрайды.

Негізгі сауда серіктестері: Германия, Франция, Италия, Ұлыбритания мен Еуро Одақтың басқа да елдері, АҚШ, Жапония.

Швейцария Қазақстанның Батыс Еуропадағы ең ірі сыртқы сауда серіктесі болып табылады. Оның үлесіне Қазақстанның еур. елдермен жүргізілетін сауда айналысының 11%-ына жуығы тиеді. Қазақстан мен Ш. арасындағы сауда айналымы 2005 ж. 5710,6 млн. долл-ды құрады. Қазақстанда бүгінгі күнге дейін швейцариялық капиталдың қатысуымен 108 компания тіркелген.

## Халқы

Швейцария халық санының динамикасы (1970 жылдан 2005 жылға дейін). Халық саны: мың адам.

2024 жылғы мәлімет бойынша Швейцарияның тұрақты халқы шамамен 9 миллион адамды құрайды. Оның ішінде шамамен 4,6 миллион әйел және 4,5 миллион ер адам бар. Федералдық статистика басқармасының дерегіне сәйкес, 2024 жылы әйелдердің туу кезіндегі орташа өмір сүру ұзақтығы 85,9 жылды, ал ерлердікі 82,4 жылды құрады. Сол жылы шамамен 212 мың адам Швейцарияға қоныс аударған, ал 130 мың адам елден көшіп кеткен.

Швейцария халқының тығыздығы (2019)
World Factbook дерегіне сәйкес, елдің тұрақты және уақытша тұрғындарының ішінде ең ірі этникалық топ — швейцарлықтар (69,2%). Бұл топ бірнеше этно-лингвистикалық қауымдарды қамтиды. Одан кейінгі ірі топтар: немістер (4,2%), италиялықтар (3,2%), португалдар (2,5%), француздар (2,1%), косоволықтар (1,1%), түріктер (1%) және басқа ұлт өкілдері (16,7%). Еуропа кеңесінің бағалауынша, елде шамамен 30 000 рома халқының өкілдері өмір сүреді.

## Дереккөздер