# Күміс

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| 47 | Палладий ← Күміс → Кадмий |
| Cu ↑ **Ag** ↓ Au | Периодическая система элементов47Ag |

 |
| Жай заттың сыртқы бейнесі |
|
күміс-ақ түсті жұмсақ металл |
| Атом қасиеті |
| Атауы, символ, нөмірі |
күміс, 47
 |
| Топ типі |
Ауыр металдар
 |
| Топ, период, блок |
11, 5, d
 |
| Атомдық масса (молярлық масса) |
107.8682(2) м. а. б. (г/моль)
 |
| Электрондық конфигурация |
[Kr] 4d10 5s1 |
| Қабықшалар бойынша электрондар |
2, 8, 18, 18, 1
 |
| Атом радиусы |
144 пм
 |
| Химиялық қасиеттері |
| Ковалентті радиус |
145±5 пм
 |
| Ван-дер-Ваальс радиусы |
172 пм
 |
| Ион радиусы |
(+2e) 89 (+1e) 126 пм
 |
| Электртерістілігі |
1,93 (Полинг шкаласы)
 |
| Электродты потенциал |
+0,799
 |
| Тотығу дәрежелері |
−2, −1, +1, +2, +3
 |
| Иондалу энергиясы |
1-ші: 731.0 кДж/моль (эВ)
 2-ші: 2070 кДж/моль (эВ)
 3-ші: 3361 кДж/моль (эВ)
 |
| Жай заттың термодинамикалық қасиеттері |
| Термодинамикалық фаза |
Қатты дене
 |
| Тығыздық (қ.ж.) |
10,5 г/см³
 |
| Балқу температурасы |
1235,1 К; 962 °C
 |
| Қайнау температурасы |
2485 К; 2162°C
 |
| Балқу жылуы |
11,95 кДж/моль
 |
| Булану жылуы |
254,1 кДж/моль
 |
| Молярлық жылусыйымдылық |
25,36 Дж/(K·моль)
 |
| Молярлық көлем |
10,3 см³/моль
 |
|

Қаныққан бу қысымы|  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 (Па) | 1 | 10 | 100 | 1000 | 10 000 | 100 000 |
|  WIKINIUM\_MATH\_PH\_1 (К) | 1283 | 1413 | 1575 | 1782 | 2055 | 2433 |

 |
| Жай заттың кристаллдық торы |
| Тор құрылымы |
текше бетке бағытталған
 |
| Тор параметрлері |
4,086 Å
 |
| Дебай температурасы |
225 K
 |
| Басқа да қасиеттері |
| Жылуөткізгіштік |
(300 K) 429 Вт/(м·К)
 |
| Юнг модульі |
83 ГПа
 |
| Жылжу модульі |
30 ГПа
 |
| Пуассон коэффициенті |
0.37
 |
| Моос қаттылығы |
2.5
 |
| Виккерс қаттылығы |
251 МПа
 |
| Бринеллий қаттылығы |
206–250 МПа
 |

Күміс *Ag*
**Күміс** (лат. *Argentum*; **Ag**) — элементтердің периодтық жүйесінің І тобындағы химиялық элемент, атомдық нөмірі 47, атомдық массасы 107,88 г/моль. Табиғатта тұрақты екі изотопы бар: ¹⁰⁷Ag және ¹⁰⁹Ag. Негізгі минералдары: аргентит Ag2S, пираргирит Ag3SbS3, прустит Ag3AsS3, саф К., т.б. К. жұмсақ, созылғыш (1 г К-тен ұзындығы 1800 м сым тартуға болады), ақ түсті металл, тығызд. 10,5 г/см³, балқу t 961,9°С, қайнау t 2170°С, тотығу дәрежелері +1, +2, +3, сиректеу +4.

Электр тогын, жылуды жақсы өткізеді. Күмістің активтігі нашар, коррозияғы төзімді, бірақ күкірт, галогендермен тез әрекеттеседі. Қыздырылған концентрлі азот және күкірт қышқылдарында ериді. Ауадағы оттекпен жоғары температурада қыздырғанда да әрекеттеспейді, бірақ құрамында күкіртсутек бар дымқыл ауада оттек арқылы тез тотығып беті қараяды. К. қорғасын-мырышты, мыс, алтын-күмісті кентастардан алынады. Оның басқа металдармен қорытпасы зергерлік бұйымдар жасауда, медицинада К. препараттары (күйдіретін, микробтарды жоятын, т.б.), кино және фотоөнеркәсібінде, химия, электртех. және электрондық өнеркәсіптерінде, т.б. қолданылады. Аg+ иондары суды жақсы тазартады. Қазақстанда К. Бозшакөл, Қоңырат, Ақтоғай, Айдарлы, Бақыршық, т.б. кен орындарында кездеседі.

## Күмістің жаратылысы

Магмалық , көбінесе гидротермалық және ол жер бетінде күмісті минералдардың үгіліп бұзылуынан пайда болады. Мысалы, күміс сульфид кендерде, әсіресе қорғасынды минералдар арасында көп болады. Жаратылыс жағынан күміс алтынға көп ұқсайды. Бірақ онан айырмасы —күміс жер бетінде алтындай тезімді емес, беті қарайып азырақ тотығады және құрғақ климатта хлорға қосылады. Алтынға қарағанда
күміс көп тарамаған минерал. Күмістің еритін қышқылдары —
HNO3 , HCl, тотығатыны — H2S.

## Тарихы

Күміс өте ерте заманнан бастап адам тұрмысында пайдаланылып келеді. Мысалы, Мысыр фараоны – Менес заманында (біздің заманымыздан бұрынғы 3600 жылы) күміс алтыннан 2,5 есе қымбат болған. Одан күміс теңгелер, зергерлік бұйымдар жасалған. Күміс XVI-ғасырдан XIX-ғасырдың аяғына дейін Еуропа елдерінің ақша айналымында (күміс монометалл не биметалл) болған.

 *Таза күміс*.
19-ғасырдың аяғында елдердің көпшілігі алтынға (алтын монометалы) ауысты. Күміс валютасы Қытайда, Иранда, Ауғанстанда 20-ғасырдың 30-жылдарына дейін сақталды. Негізгі минералдары: аргентит Ag2S, пираргирит Ag3SbS3, прустит Ag3AsS3, саф күміс, т.б. Күміс жұмсақ, созылғыш (1 г күмістен ұзындығы 1800 м сым тартуға болады), ақ түсті металл, тығыздығы 10,5 г/см3, балқу t 961,9°С, қайнау t 2170°С, тотығу дәрежелері +1, +2, +3, сиректеу +4. Электр тогын, жылуды жақсы өткізеді. Күмістің белсенділігі нашар, коррозияға төзімді, бірақ күкірт, галогендермен тез әрекеттеседі. Қыздырылған концентрлі азот және күкірт қышқылдарында ериді. Ауадағы оттекпен жоғары температурада қыздырғанда да әрекеттеспейді, бірақ құрамында күкіртсутек бар дымқыл ауада оттек арқылы тез тотығып беті қараяды. Күміс қорғасын-мырышты, мыс, алтын-күмісті кентастардан алынады. Оның басқа металдармен қорытпасы зергерлік бұйымдар жасауда, медицинада күміс препараттары (күйдіретін, микробтарды жоятын, т.б.), кино және фотоөнеркәсібінде, химия, электртехникалық және электрондық өнеркәсіптерінде, т.б. қолданылады. Аg+ иондары суды жақсы тазартады. Қазақстанда күміс Бозшакөл, Қоңырат, Ақтоғай, Айдарлы, Бақыршық, т.б. кен орындарында кездеседі.

## Күміс кендері

КСРО жерінде Солтүстік Оралда, Қазақстанда, Алтайда, Шығыс Сібірде т. б. кездеседі. Бірақ оларда күміс онша көп емес.

## Химиялық қасиеттері

* Қышқылдармен әрекеттесуі:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4
* Бейметалдармен әрекеттесуі:
* Қосылыстармен әрекеттесуі:

## Қолданылуы

Ақша (валюта), химиялық ыдыстар жасау, ас ыдыстарын жасау, әр түрлі қорытпалар жасау үшін қолданылады.

## Күмістің биологиялық маңызы

КҮМІС. Бактерицидтік және антисептикалық қасиетке ие. Әрі қабынуға да қарсы әрекет ете алады. Бір сөзбен айтсақ, табиғи бактерицидтік металл. Бактерияның 650 түріне қарсылық білдіре алады екен.

Қазақ халқы ежелден күмістің адам ағзасына пайдасы бар деп сеніп, күміс ыдыстан тамақ ішіп, күміс әшекейлер тағып, сәби дүниеге келгенде нәрестені күміс теңге салынған суда шомылдырып, «Баланың күні күмістей жарық болсын» деген жоралғы жасаған. Металдың өзінің әдемілігімен қатар, таңғажа-йып емдік қасиеті де жоқ емес. Күмістің емдік қасиеті медицинада дәлелденген.

Емшілер өте ерте заманда-ақ күмістің қасиетін ерекше бағалаған. Мысалы, Үндістанда, Египетте, Ресейде күміс қосылған суды түрлі ауруларға ем ретінде пайдаланған. Адамдар мұндай судың өмірлік қуат беретін ерекше сиқыры барлығына сенген.

Ғалымдар болса, күмістің бұл қасиетте-ріне ХІХ ғасырдың аяғында ғана мән беріп, зерттей бастапты. Күміс сумен әрекеттескенде иондалып, оның құрамында ұзақ сақталады. Сондықтан күміс қосылған су ағзадағы көптеген зиянды микроағзаларды жояды. Адам ағзасының тұмау және жұқпалы ауруларға төтеп бере алмауының себебі иммундық жүйедегі күмістің азаюынан болады. Күміс тек қана ауру тудыратын элементтерді жойып қоймай, ағзадан зиянды токсиндер мен микробтарды шығарады. Тіпті ағзада аз ғана күміс жетіспеушілігі байқалған жағдайда адамның жұмыс істеу қабілеті төмендеп, қорғаныш қасиеті азайып, тез шаршау пайда болады. Шетелдік дәрігер Роберт Бекер күміс иондарының адам ағзасындағы жасушалардың көбеюіне әсер ете алатындығын дәлелдеген. Ол өзінің ғылыми кітабында күміс иондарының қатерлі ісік ауруына шалдыққан адамдардың жасушаларын қайта тірілтіп, көбеюіне көмегі барлығын жазған.

Сірә, алтын-күміс қасықпен ас ішу тек қана байлықтың көрінісі ғана емес, салауаттылықтың да белгісі болса керек.

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа санаты бар: Silver |