Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Мақала[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Южаковтың үлкен энциклопедиясы
**Мақала** (ағылш. *article; entry, clause*) — белгілі бір тақырыпты тереңірек зерттеп, оны ғылыми, қоғамдық немесе әдеби тұрғыдан талқылайтын жазбаша жұмыс. Мақалада автор өзінің пікірін, көзқарасын білдіріп, әр түрлі деректер мен мысалдар арқылы дәлелдер келтіреді. Мақалада нақты мәселеге талдау жасалып, оны шешудің жолдары немесе ұсыныстар берілуі мүмкін. Мақала жазудың басты мақсаты — оқырманға белгілі бір тақырып туралы ақпарат ұсыну немесе сол тақырыпты тереңірек түсіндіру.

**Мақала** — бұл ғылыми немесе қоғамдық мәні бар тақырыпты қарастыратын, жүйелі және логикалық құрылымға негізделген жазбаша еңбек. Осыған қоса, ол көбіне кең аудиторияға арналады. Ол белгілі бір мәселені зерттеуге, түсіндіруге немесе оның шешімін ұсынуға арналған.

1. Интернет желісінде — жаңалықтар тобының (newsgroup) хабарламасы;
2. Мәліметтер объектілерін сипаттау формасы.
3. **Мақала** — қоғамдық-әлеуметтік мәселелер туралы жазылған публицистикалық жанрдағы шығарма.
**Мақала** 4 түрге бөлінеді:
	1. **Бас мақала** — заманның негізгі бағытын айқындап, үкіметтің алға қойған саяси, шаруашылық және мәдени міндеттерін түсіндіреді, сондай-ақ оларды іске асыруға бағыт береді.
	2. **Проблемалық мақала** — шешуді, тексеруді, зерттеуді қажет ететін теориялық және практикалық мәселелерді көтереді;
	3. **Насихаттық мақала** — ғылым, техника, өнер жаңалықтары заман талабына сай бүгінгі өмірдің практикалық міндеттерімен байланыстырып отырады;
	4. **Публицистикалық мақала** —қоғамдық-әлеуметтік және саяси маңызы зор оқиғалар мен құбылыстарды, дәуір тынысын көтеріңкі үнмен, көркем тілмен баяндайды.

## Дереккөздер
# Хор

**Хор** (грек. choros) — ежелгі грек театрындағы трагедия мен комедияларда өнер көрсететін орындаушылар тобы. Оның даму эволюциясы салтанатты хор лирикасының пайда болуымен тығыз байланысты. Дионис құдайдың құрметіне арналған хор әндерінен драманың өмірге келгені белгілі. Осыған орай хор алғашында басты рөл атқарды. Мысалы, трагедияхоры 12 — 15, ал комедия хоры 24 қатысушыдан (хоревтен) құралды. Б.з.б. 4 ғасырдың аяғында хор театр спектакльдеріне қатыспайтын болды, ол тек халық мерекелерінде ғана бой көрсетіп отырды. Қазақ театрында алғаш рет реж. Ә.Мәмбетов 1967 жылы қойған М.Әуезовтің “Қара қыпшақ Қобыланды” спектаклінде хор пайдаланылды.

1) вокалдық музыка орындаушылар ұжымы. Хор дауыс құрамына байланысты біртектес (әйелдер, ерлер, балалар хоры) немесе аралас болып келеді. Аралас хор сопрано, альт (әйел дауыстары), тенор, бас (ерлер даусы) партияларын орындайтын төрт топтан құралады. Егер хор құрамында аталған партиялардың бірі болмаса, онда ол жартылай аралас хор делінеді. Әрбір хорлық партия хор шығармасының ыңғайына қарай бірнеше дара партияларға (1 және 2-сопрано) бөліне алады. Аралас хор құрамында ең кемінде 12 адам (яғни 3 топты құрайтын 4 партиядан: сопрано, альт, тенор және бас даусынан), ал кәсіби хор құрамында 100 — 120 адамға дейін болады. Мысалы, Қазақтың мемлекеттік хор капелласы, М.Е. Пятницкий атындағы орыстың халық хоры, т.б.
2) Хорға арналған музыкалық шығарма.
3) Ішекті музалық аспаптардың, қос, үш, т.б. бір дыбысты ішектер тобы.

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа санаты бар: Choirs |
# 24 маусым

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | **2026 жылғы маусым** | >> |
| Жек | Дүй | Сей | Сәр | Бей | Жұм | Сен |
|  | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 |  |  |  |  |
| **MMXXVI** |

 |

**Маусымның 24** — Григориан күнтізбесінде жылдың 175-ші күні (кібісе жылдарда 176-шы). Жылдың аяғына 190 күн қалады.

## Мерекелер

## Оқиғалар

## Туғандар

## Қайтыс болғандар

## Сыртқы сілтемелер

|  |
| --- |
|  |
| **Жыл айлары мен күндері** |
| Қаңтар | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Ақпан | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 (29) |
| Наурыз | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Сәуір | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| Мамыр | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Маусым | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| Шілде | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Тамыз | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Қыркүйек | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| Қазан | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Қараша | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| Желтоқсан     | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
# БҰҰ-ның генералды ансамбелясының ES-11/1 резолюциясы

БҰҰ-ның Бас Ассамблеясының ES-11/1 резолюциясы (Украинаға қарсы агрессия) - БҰҰ-ның Бас Ассамблеясы-ның 2-інші наурызда қабылданған резолюция. Оны бірігіп жасаған 96 мемлекет болды. Бұл құжат Ресейге Украинадан әскерді шығаруды және Донецк халық республикасы мен Луганск халық республикасың мойындауды бас тартуды талап ететін. Резолюцияны 141 ел қолдады, 5 ел қарсы шықты, 35 ел қалыс қалды және 12 ел қатыспады.
# Берн[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| Қала |
| Берн |
| нем. *Bern* |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ту | Логотипі |

 |
| Әкімшілігі |
| Ел |  ШвейцарияШвейцария |
| Статусы |
Астана
 |
| Кантоны |
Берн
 |
| Округі |
Берн
 |
| Мэр |
Алек фон Граффенрид
 |
| Тарихы мен географиясы |
| Координаттары | 46°56′53″ с. е. 7°26′21″ ш. б.﻿ / ﻿46.94806° с. е. 7.43917° ш. б.﻿ / 46.94806; 7.43917    |
| Құрылған уақыты |
1191
 |
| Алғашқы дерек |
XII ғасыр
 |
| Жер аумағы |
51,6 км²
 |
| Орталығының биiктігі |
555 м
 |
| Уақыт белдеуі |
UTC+1, жазда UTC+2
 |
| Тұрғындары |
| Тұрғыны | ▲ 131 554 адам (2015) |
| Тығыздығы |
2550 адам/км²
 |
| Агломерация | ▲ 269 356 (2015)
 |
| Ресми тілі |
неміс
 |
| Сандық идентификаторлары |
| Телефон коды |
+41 31
 |
| Пошта индексі |
3000-3030
 |
| Автомобиль коды |
BE
 |
| Ресми коды |
351
 |
| bern.ch   (нем.) (фран.) (итал.) (ағыл.) |
| Берн
Берн |
| Берн шекарасы [көрсет ►]

Wikimedia | © OpenStreetMap
 |
|

**Берн** (нем. *Bern* [ˈbɛrn], фр. *Berne*, итал. *Berna*, ромш. Berna) — Швейцарияның Берн кантонында орналасқан коммуна. Берн округінің құрамына кіреді.

2011 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 134 000 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 51.6 км² шамасында. Ресми идентификациялық коды — *351*, пошта индексі — 3000-3030.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

* Ресми сайты
# III Санчо

|  |
| --- |
| III Санчо Ұлы Гарсес ис. *Sancho III Garcés el Mayor* немесе ис. *el Grande* |
|  III Санчо. XVII ғ-дың портреті. Хуан Риччи. Сан-Мильян де Юсо Монастырі. |
| Лауазымы |
|

|  |
| --- |
| Наварра патшасы |

 |
| 1000/1004 — 1035 |
| Ізашары | Гарсия II Санчес |
| Ізбасары | Гарсия III Санчес |
| Өмірбаяны |
| Дүниеге келуі | 985 ж.ш. |
| Қайтыс болуы | 18 қазан 1035 (1035-10-18) Буреба |
| Династия | Хименес әулеті |
| Әкесі | Гарсия II Санчес |
| Анасы | Химена Фернандес |
| Жұбайы | Муния Санчес |
| **III Санчо Ұлы Гарсес** Ортаққорда |
| өңдеу  |

**III Санчо Ұлы Гарсес**  (ис. *Sancho III Garcés el Mayor* немесе ис. *el Grande*; 985 – 1035) — 1004 жылдан бастап 1035 жылға дейін Наварра елінің патшасы болды. Иберий жартыаралының құрметті монархы.

III Санчо 985 жылдар шамасында Наварра патшасы Гарсия II Санчес пен Химена Фернандестен туған. Жастық шағын Лейре монастырінде өткізіп, 1000 - 1004 жылдар шамасында патша тәжін киіп, Наварраның және Арагон графтығын басқарған.

III Санчо өзін Леонның өте мейірімді патшасы ретінде танытып,"Испандық ізгі патшасы *атанды.*

## Сыртқы сілтемелер

* NAVARRE, kings: JIMENA DYNASTY (ағыл.). *Foundation for Medieval Genealogy*. Басты дереккөзінен мұрағатталған 23 ақпан 2012. Тексерілді, 9 мамыр 2009.
* Наварра (орыс.). Басты дереккөзінен мұрағатталған 23 ақпан 2012. Тексерілді, 9 мамыр 2009.
* Санчо III Великий (орыс.). *Все монархии мира*. Басты дереккөзінен мұрағатталған 23 ақпан 2012. Тексерілді, 9 мамыр 2009.

## Дереккөздер
# Вильфранш-де-Конфлан

|  |
| --- |
| Коммуна |
| Вильфранш-де-Конфлан |
| Villefranche-de-Conflent |
| Әкімшілігі |
| Ел |  ФранцияФранция |
| Аймағы |
Лангедок-Руссильон
 |
| Департаменті |
Шығыс Пиреней
 |
| Округі |
Прад
 |
| Мэр|Мэрі |
Huguette Teulière (2009–2014)
 |
| Тарихы мен географиясы |
| Координаттары | 42°35′17″ с. е. 2°22′07″ ш. б.﻿ / ﻿42.5880555556° с. е. 2.36861111111° ш. б.﻿ / 42.5880555556; 2.36861111111    |
| Жер аумағы |
4,46 км²
 |
| Биіктігі |
390—1395 м
 |
| Уақыт белдеуі |
UTC+1, жазда UTC+2
 |
| Тұрғындары |
| Тұрғыны | 232 адам (2009) |
| Тығыздығы |
52,02 адам/км²
 |
| Сандық идентификаторлары |
| Пошта индексі |
66500
 |
| INSEE коды |
66223
 |
| villefranchedeconflent.fr |
| Вильфранш-де-Конфлан
Вильфранш-де-Конфлан |
| Вильфранш-де-Конфлан шекарасы

 |
|

**Вильфранш-де-Конфлан** (фр. *Villefranche-de-Conflent*) — Франциядағы коммуна. Лангедок-Руссильон аймағына қарасты Шығыс Пиреней департаментінде орналасқан. Прад округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 4,46 км² шамасында.

Коммунаның INSEE коды — *66223*, пошта индексі — *66500*.

## Демографиясы

2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 232 адамды құрады. Халық тығыздығы — 52,02 адам/км².

Халық динамикасы *(Insee ):*

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006):

| Жынысы | Барлығы | 15 жасқа дейін | 15-24 | 25-44 | 45-64 | 65-85 | 85 жастан жоғары |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ерлер | 124 | 24 | 8 | 44 | 24 | 16 | 8 |
| Әйелдер | 108 | 4 | 4 | 20 | 20 | 36 | 24 |
|

| Жыныс-жас ерекшеліктері |
| --- |
| **Ерлер** | **Жас** | **Әйелдер** |
|  8  | 85 + |  24  |
|  4  | 80-84 |  12  |
|  12  | 75-79 |  20  |
|  0  | 70-74 |  4  |
|  0  | 65-69 |  0  |
|  0  | 60-64 |  0  |
|  12  | 55-59 |  8  |
|  4  | 50-54 |  4  |
|  8  | 45-49 |  8  |
|  8  | 40-44 |  4  |
|  8  | 35-39 |  4  |
|  20  | 30-34 |  8  |
|  8  | 25-29 |  4  |
|  8  | 20-24 |  4  |
|  0  | 15-20 |  0  |
|  0  | 10-14 |  4  |
|  12  | 5-9 |  0  |
|  12  | 0-4 |  0  |

 |

## Тағы қараңыз

* Шығыс Пиреней департаментінің коммуналары

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа санаты бар: Вильфранш-де-Конфлан |

* Ресми сайты
* Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы Мұрағатталған 4 қаңтардың 2011 жылы.
* «Mapquest» картасында орналасуы
# Басктер елі[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| Автономды бірлестік |
| Баск елі |
| Euskal Autonomia Erkidegoa (Euskadi) País Vasco |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ту | Елтаңбасы |

 |
| Баск елінің әнұраны |
| Әкімшілігі |
| Кіреді |
3 провинция
 |
| Әкімшілік орталығы |
Витория
 |
| Президент |
Инйиго Уркулю
 |
| Тарихы мен географиясы |
| Координаттары | 42°50′ с. е. 2°41′ б. б.﻿ / ﻿42.833° с. е. 2.683° б. б.﻿ / 42.833; -2.683    |
| Жер аумағы |
7 234 км² (14 орын)
 |
| Ірі қалалары |
Бильбао, Витория, Сан-Себастьян
 |
| Тұрғындары |
| Тұрғыны |
2 155 546 адам (2008)
 |
| Тығыздығы |
295 адам/км²
 |
| Ресми тілдері |
баск тілі, испан тілі
 |
| Сандық идентификаторлары |
| ISO 3166-2 коды |
PV
 |
| euskadi.net |
|  |
|  |

**Баск елі** (ис. *País Vasco*, баск Euskadi), **Баскония** — Испанияның солтүстігіндегі тарихи аймақ және автономды бірлестік. Астанасы — Витория-Гастейс. Аймақ аттас тарихи аймақтың бір бөлігі, территориясы оңтүстік Францияның жеріне де енген болатын.

## Сілтемелер

* Статистикалық ақпараттар (баск., исп., ағылш.)
* Герника: баск мәдениетінің электронды журналы, ISSN 1998-5096
* Эускади-мозаика. Басктар елі туралы очерктер
* Баск тілі. Аудио Мұрағатталған 17 қазанның 2009 жылы.

EuskoTren пойызы Сан-Себастьян станциясында
# Жаһандық инновациялар индексі[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Жаһандық инновациялар индексі (Global Innovation Index)** – Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымы дайындайтын тұрақты, жаһандық инновацияның жалпы ахуалын бағалайды. Ол әлемдегі ең инновациялық экономикаларды көрсетіп, шамамен 130 елдің инновациялық көрсеткіштерін салыстыра отырып, олардың күшті және әлсіз тұстарын айқындайды.

Инновацияның барынша толық көрінісін қамту мақсатында Индекс шамамен 80 көрсеткіштен тұрады. Олардың ішінде әрбір экономиканың саясаттық ортасы, білім беру жүйесі, инфрақұрылымы және білімді қалыптастыру деңгейі ескеріледі.

Жаһандық инновациялар индексі ұсынып отырған түрлі метрикалар елдердің көрсеткіштерін бақылауға және аймақтық немесе табыс деңгейі ұқсас экономикалармен салыстыра отырып, даму үрдістерін бағалауға мүмкіндік береді.

2007 жылы іске қосылғаннан бері Жаһандық инновациялар индексі инновациялық көрсеткіштерді өлшеу мен салыстырудағы жетекші жаһандық эталонға айналды. Ол БҰҰ Бас Ассамблеясы тарапынан ғылым, технология және инновация (ҒТИ) саясаты үшін беделді анықтамалық құжат ретінде мойындалған.

2025 жылғы басылымды Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымы Портуланс институтымен серіктестікте жариялады.

## Мүше мемлекеттер

Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымына мүше мемлекеттері шешім қабылдайтын органдар арқылы Ұйымның бағытын, бюджетін және қызметін айқындайды. Қазіргі уақытта 194 мүше мемлекет бар.

## Дереккөздер
# CNN

| Cable News Network |
| --- |
|  |
| Құрылған жылы | 1 маусым 1980 |
| Иесі | Warner Bros. Discovery |
| Ұраны | "The Most Trusted Name in News" "CNN = Politics" "The Best Political Team on Television" "CNN = Money" |
| Мемлекеті | Америка Құрама Штаттары |
| Тілі | Ағылшын |
| Таратылу аймағы | * АҚШ
* Канада
* Бразилия
* Жапония
* Үндістан
* Кариб аралдары
* Дүниежүзі (CNN International арқылы)
 |
| Штаб пәтері | Атланта, Джорджия, АҚШ Нью-Йорк, АҚШ |
| Туыс арна(лар) | CNN Airport Network CNN en Español CNN International HLN CNN Chile CNN+ CNN-IBN |
| Қол жетімділігі |
| Жерсерік |
| DirecTV (U.S.) | 202 (SD/HD) 1202 (VOD) |
| Dish Network (U.S.) | 200 (SD/HD) 9436 (HD) |
| Bell TV (Canada) | 500 |
| Shaw Direct (Canada) | 500 |
| Кабельдік таратылу |
| Available on most cable systems | Check local listings |
| Verizon FiOs (U.S.) | 100 (SD) 600 (HD) |
| Спутниктік радио |
| Sirius | 132 |
| XM | 122 |

**CNN** (Кейбль-Ньюс-Нетуорк, яғни, Жаңалықтардың Кабельді Торабы) — жаңалықтар желісі. 1980 жылы негізін қалаған - Тед Тернер. Оның CNN-ды құруына төрт жыл уақыты, 100 миллион доллар ақшасы кеткен. Time Warner құрамына кіреді.

Бүгінде CNN әлемнің 200-ден астам елінде 40 тілде сөйлеп, 160 миллионнан астам үйге еніп тұр. Оны қазір 1,5 миллиард адам көреді. Негізінде, 6 миллиардтық адамзат түгел көре алады. Әлгі 1,5 мил­лиард адам – кабельді телевизия жүйесіне қосылғандар. CNN айналасы 30 жылдың ішінде біздің мына әлем туралы түсінігімізді өзгертті. Ғарыш серіктері арқылы Тернер жұмыр Жерді қаусыра қауыштыратын ғажайып құралға ие болды. “CNN планетаны Жаһандық ауылға айнал­дырды. Ал біздің бәрімізді көршілерге айнал­дырды” – “Деньги” журналында сонау 1996 жылы (№29) жарияланған мақаласында Ангелина Сирина осылай деп әдемі айтқан. Американ супермар­кет­тері тәулігіне жиырма төрт сағат бойы, аптасына жеті күн бойы жұмыс істейді. CNN де солай. Бұл тұрғыдан қарағанда, тіпті, CNN бүкіл планетаны бір супермаркетке айналдырды десе де болатындай. Иә, қазір бүкіл адамзат CNN-нің арқасында бір тауарды бір мезетте ала алады. Жаһандануды жеделдетіп жіберген жайдың бірі CNN болар, тегі.

Тернер таңдаған пішіннің сәтті шыққаны сондай, CNN көп ұзамай-ақ Американың аясынан асып, бүкіл әлемді қамтып кетті. Енді жер шарында CNN жедел көрсетпейтін бірде-бір елеулі оқиға қалмауға айналды. Ең кереметі, CNN тілшілері портативті жер серігі коммуникациялық жүйелерінің көмегімен сол оқиғалардың тура ортасынан тікелей репортаждар беруді бастады. Қазір мұнымен ешкімді таңдандыра алмайсыз, ал өткен ғасырдың 80-ші жылдарының басында бұл телевизия мүмкіндігі туралы түсінікті төңкеріп түсірген жаңалық еді.
# IV Иннокентий[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Иннокентий IV** (Innocentius IV), Синибальдо Фиески (Sinibaldo Fleschi)(1195 ж.ш.,Генуя, - 7,02. 1254, Неаполь) - 1243 жылдан Рим папасы. Иннокентий IV герман императоры Фридрих ІІ - ге қарсы күресті. 1254 жылы оған қарсы крест жорығы жарияланды. Иннокентий IV өз үстемдігін Шығыс елдерінде де жүргізуге ұмтылды. Сондықтан ол 1252 жылы Александр Невскийге (Руське) қарсы одақ ұйымдастыру үшін Алтын Орда хандарымен келіс сөздер жүргізді.

## Дереккөздер
# Ластану[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Ауаның ластануы
Жағалаудағы қоқыс
**Ластану** — адамға және табиғи экожүйеге кері әсер ететін, физикалық-химиялық және биологиялық заттардың қоршаған ортаға залал келтіруі.

Ластанудың салдарынан зиянды және улы заттардың мөлшері көбейіп, қоршаған ортаның экологиялық тепе-теңдігі бұзылады. Тіршілік ортасы мен орнына қарай: ғарыштық, атмосфералық, гидросфералық, т.б.; ерекшеліктеріне қарай:

* физикалық (*электромагниттік, радиоактивті, сәулелі, жарықты, жылулық*)
* химиялық (*мұнай, ауыр металдар және олардың тұздары мен тотықтары*)
* биологиялық (*микробты, бактериялық, вирусты*)
* механикалық ластану (агенттердің өз арасындағы ластану, мысалы, қоқыс) болып бөлінеді.

Ластану көздеріне қарай:

* *өндірістік*
* *көліктік*
* *ауыл шаруашылық*
* *тұрмыстық*, т.б. болып ерекшеленеді.

атмосфералық ауа, су, топырақ - қоршаған ортада көп ластанады. Ауаны негізінен: жылу электростанциялары, түсті және қара металлургия өнеркәсіптері, зауыттар, ал ауылды жерлерде ауа мен топырақты, көбінесе, мал және құс өсіретін шаруашылықтар, ет және сүт өндіретін кәсіпорындар, сондай-ақ, егістік жерлерге қолданылатын улы химикаттар, пестицидтер және минералды тыңайтқыштар ластайды.

Автокөліктер - Ірі қалаларда негізгі ластану көзі болып табылады, себебі олар шығарған газдардың құрамында көп мөлшерде зиянды заттар (*көміртек және азоттың тотықтары, көмірсутектер, қорғасынның токсиндік байланыстары, канцерогенді заттар, т.б.*) кездеседі. Мысалы, бір жеңіл автокөлік ауаға сағатына шамамен 6 — 10 м3 улы газ бөліп шығарады. Қоршаған ортаның ластану дәрежесі әр түрлі қалыптар (стандарттармен) мен нормативтік көрсеткіштер арқылы бақыланады.

## Тағы қараңыз

* Қоршаған ортаның ластануы

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Pollution |
# Мұз дәуірі[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Мұз дәуірі** – бұдан 10 мың жыл бұрын Еуропаны, Солтүстік Америка мен Азияның солтүстігін мұз басқан кезең. Осыдан бірнеше миллион жыл бұрын солтүстік өңірлерде мәңгі жасыл жапырақты қалың жыныс, ну орман өсіп тұрған. Орман ішінде сан алуан жан-жануарлар үйір-үйірімен жайылып жүретін, өзен-көлдердің жағасында сан алуан құстардың шуылы бір сәт те толастамайтын. Ол кездің ауа райы қашанда жылы, бір қалыпты жұмсақ келетін, қыстың үскірік соққан аязы да, жаздың аптап ыстығы да болмайтын. Келе-келе ауа райы біртіндеп салқындай бастады. Қыстыгүні жаңбырдың орнына қиыршықтанып қар түсетін болды. Жылылықты сүйетін көптеген жануарлар мен өсімдіктер суыққа шыдамай, жойылып кетті. Содан кейін күн суытып, көпке дейін жылымай тұрып алатынды шығарды. Солтүстік аймақтарда қыста түскен қар көктем мен жазда еріп те үлгермеді. Сөйтіп, ол жылдан жылға жиналып, ғасырлар бойы қалыңдай берді. Жатып қалған қар нығыздалып, бара-бара қалың қабатты мұзға айналды. Жер бетін тұтас қаптаған мұз тауларының қалыңдығы бірнеше километрге дейін жетті. Көп заманнан бері сіресіп жатқан мұз таулар жан-жағына баяу жайылып, оңтүстікке қарай жылжи берді. Мұз таулардан суық жел соғып тұрды. Мұз таулардың етегіндегі құрып кеткен ормандардың орнына пайда болған тундра-далада мамонттар, жүндес мүйізтұмсықтар, солтүстік бұғылары, жабайы жылқылар, бизон, ақ түлкі, поляр құрлары, бұдан басқа да тундра және дала жануарлары мекендеді. Мұз дәуірінде оңтүстікке қарай ығысқан жайра, жабайы шошқа, марал, қалбағай, аққұтан сияқты жануарлар өздерінің таралу аймағын кеңейтті. Осылайша бұдан 10 мың жыл бұрын Еуропада, Солтүстік Америка мен Азияның солтүстігінде мұз дәуірі орнады. Бірнеше мың жылдан кейін ауа райы біртіндеп жылына бастады. Мұз таулар жіпсіп еріді, терістікке қарай ығысқан мұз таулардың орнында үйілген тастар мен төбе-төбе құм қалды. Жылжыған мұз таулары мен тастар жаныштап, ұшар басын жапырайтып, доғалдандырып кеткен төбелер мен тас шоқыларды Балтық жағалауынан Солтүстік Орал тауларына дейінгі көптеген аймақтардан көруге болады.

## Пайдаланылған cілтемелер
# Қала әкімі[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Қала әкімі** - (ағылш. *mayor*; нем. *Mairе*; фр. *mаіrе*; лат. *major - үлкен, жасы үлкен*) - өзі басқаратын қаланың барлық
тұрғындары немесе сайлау органдары сайлайтын, қалалық муниципалитет (өзін-өзі басқаратын қалалар) немесе
үлкен қала ауданының басшысы; қаладағы атқарушы билік басшысы.

## Дереккөздер
# Липтон[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Липтон
**Липтон** (ағылш. *Lipton*) — дүние жүзіндегі ең ірі шәй сауда маркасы болып саналады. Ол құрғақ жапырақ түрінде және салқын сусын түрінде де кездеседі. Қазіргі таңдағы «Lipton» сауда маркасы Unilever компаниясының меншігі болып саналады.

Lipton компаниясы 19-ғасырдың соңына таман Шотландиядағы Глазго қаласында Томас Липтонмен құрылған болатын. Кешірек, компания өрге өрлеп, Глазгода алғашқы дукендер жүйесі пайда болады. Бір қаламен ғанамен шектелмей, дүкендер бүкіл Шотландияға, кейінірек бүкіл Ұлыбританияда да ашыла басталды. «Плантациядан тәкелей шынаяққа» деген лозунгты пайдаланған Лимптон компаниясы, әркімге жоғарғы сапалы, танымал да арзан сусын жасағысы келді. Алғашқы кезеңде, Lipton шәйі Том Салливан ойлап тапқан бір рет пайдаланылатын шағын қалташаларда сатылатын еді. Әр қайнатылған шәйдің судың сапасына байланысты екенін түсінген Томас Липтон шәйдің әр өңірге байланысты бірнеше түрлерін өңдіруге кіріседі. Сол себептен, шәй өндіретін мамандарға әр өңірдің су сынақтары қажет болды.

Липтонның бизнесы кейінірек «Unilever» халық тұтыну компаниясымен шағын келісімдер арқылы сатып алына басталды. Алдымен 1938 жылы АҚШ пен Канада мемлекеттеріндегі компаниялар сатып алынса, 1972 жылы қалған бөлігі иемделді. 1991 жылы, «Unilever» PepsiCo кәсіпорнымен бірлесе отырып, Солтүстік Америкадағы маркетингтік компания құру мақсатында Pepsi Lipton Partnership ұйымын құрады. Осы сәттен бастап, салқындатылған және бөтелкелі шәй түрлері өндіріле басталды. Пайдалы бірігудің нәтижесінде, олар америкалық емес көптеген рыноктарға жол ашпақ болып, екінші Pepsi-Lipton International (PLI) атты компанияға айналады. 2007 жылдың қыркүйек айында, компанияның үлкейуімен Еуропаның рыноктарына да көше бастады.

## Түрлері

* Lipton Yellow Label ( 1890 жылдан бастап) — 150 мемлекетте сатылады
* Lipton Ice Tea (с 1972) — PepsiCoмен бірлесе отырып жасалынған жоба, 60 мемлекетте сатылады

## Қосымша ақпарат

Дүние жүзілік «Lipton» шәйінің қолданысы жылына 4,5 млрд литрді құрайды

Дүние жүзі бойынша күніне 205 млн «Lipton» шынаяғы ішіледі.

Британдық арғы тегіне қарамастан, Lipton (Yellow Label) қара шәйі Ұлыбританияда сатылмайды.

## Сілтемелер

* www.lipton.com — «Lipton» ресми сайты
* www.lipton.ru — «Lipton» Ресейлік сайты Мұрағатталған 12 маусымның 2008 жылы.
* Lipton брэндының тарихы Мұрағатталған 26 қыркүйектің 2013 жылы.
* Томас Липтон және оның шәйі