# Диктатор[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Диктатор** — шексіз билікке ие болып, басқаруда өзінің қалауын іске асыратын басшы.

## Этимология

«Диктатор» сөзі латынның dictare («бұйрық беру») сөзінен шыққан. Ежелгі Римде бұл төтенше мәселелерді шешу үшін қысқа мерзімге берілген шексіз билігі бар заң магистратының лауазымы болған.

ХХ ғасырдың ең танымал диктаторлары: Сталин, Гитлер, Пиночет, Мао Цзэдун, Муссолини және Ким Ир Сен.
## Сипаттамалары

Диктаторлар билікті оппозицияны басу, үгіт-насихат және идеологиялық насихат арқылы сақтайды. Өз режимін заңдастыру үшін олар көбінесе дінге, патриотизмге немесе «сыртқы жау» бейнесіне жүгінеді. Демократияның көрінісін жасау үшін мұндай режимдер әділетсіз сайлаулар өткізуі, сахналық сот процестерін өткізуі және бақыланатын парламенттер құруы мүмкін.

### Басқару әдістері

Диктаторлар арасында халықты бақылау әдістері әртүрлі болды. Муссолини мен Гитлер шешендік өнер мен харизмаға сүйенсе, Сталин мен Франко прагматикалық стильді қолданды. Жеке имиджіне қарамастан, кез келген диктаторлық режим үш тірекке негізделген:

* БАҚ монополиясы: ақпараттық кеңістікті толық бақылау.
* Цензура: оппозицияны физикалық немесе заңды түрде жою.
* Үгіт-насихат: жеке тұлғаға табынуды күнделікті сіңіру.

Диктаторлар өз билігін нығайту үшін көбінесе «Көшбасшы» деген мағынаны білдіретін атақтарды қолданған: Муссолини «Иль Дуче», ал Гитлер «Фюрер» деп аталған. Франциско Франко Испания мен Латын Америкасындағы әскери және саяси көшбасшыларға тарихи тұрғыдан қолданылған «Эль Каудильо» деген ұқсас атақтарды қолданған. Әріптестерінің зайырлы атақтарынан айырмашылығы, Франко өз монеталарына «Құдайдың рақымымен Каудильо» деген сөз тіркесін соғу арқылы өз мәртебесіне діни мағына қосқан.

### Соғыс қылмыстары мен геноцидтер

Диктаторлық режимдер билікті сақтап қалу үшін көбінесе адамзатқа қарсы жаппай қылмыстар жасайды.

* Қуғын-сүргін және лагерьлер: Сталин тұсындағы КСРО-да ГУЛАГ жүйесі 1 миллионнан астам адамның өліміне әкелді. Қытайда Мао Зыдоң тұсында диссиденттерді жою Мәдени революция арқылы, ал Чилиде Пиночет тұсында диссиденттерді қатыгездікпен басу арқылы жүзеге асырылды.
* Геноцид: Ең кең таралған мысал Гитлердің Холокост қырғыны болды (11 миллион құрбан, оның 6 миллионы еврейлер болды). Камбоджада Пол Пот режимі небәрі төрт жыл ішінде ел халқының шамамен төрттен бір бөлігін (1,7 миллион адам) қырып тастады.
* Халықаралық құқық: Омар әл-Башир (Судан) сияқты қазіргі заманғы диктаторлар соғыс қылмыстары үшін Халықаралық қылмыстық сот арқылы жауап береді.

## Мысалдар

Ким Чен Ын (Солтүстік Корея) - Әлемдегі жалғыз «коммунистік әулеттің» өкілі ретінде ол елді сыртқы әлемнен толық оқшауланған күйде басқарады. Оның режимі ядролық қаруға, қатал үгіт-насихатқа және билеуші ​​отбасын құдайландыруға сүйенеді, мұнда кез келген келіспеушілік бас бостандығынан айыру немесе өлім жазасына кесумен жазаланады.

Хидеки Тоджо (Жапон империясы) - Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі премьер-министр және генерал. Император номиналды түрде Жапонияны басқарғанымен, Тодзё барлық билікті әскерлердің қолына шоғырландырды. Ол Азиядағы агрессивті экспансияға, жаппай соғыс қылмыстарына және Перл-Харборға шабуылға жауапты. Соғыстан кейін ол соғыс қылмыскері ретінде өлім жазасына кесілді.

Муаммар Каддафи (Ливия) - Ол жас офицер ретінде билікті алып, 42 жыл билік етті. Ол ресми түрде «билік халыққа тиесілі» болған, бірақ іс жүзінде тек өзі басқарған "Джамахирия" деп аталатын ерекше жүйені құрды. Каддафи бүкіл әлем бойынша революциялық қозғалыстарды қолдады және «Араб көктемі» кезінде көтерілісшілер қолынан қаза тапқанға дейін молшылықта өмір сүрді.

## Дереккөздер