Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Тихо Браге[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| Тихо Браге |
| Tyge Ottesen Brahe |
|  |
| Туған күні | 14 желтоқсан 1546 (1546-12-14) |
| Туған жері |
Кнудструп сарайы, Сконе, Дания
 |
| Қайтыс болған күні | 24 қазан 1601 (1601-10-24) (54 жас) |
| Қайтыс болған жері |
Прага, Чехия
 |
| Азаматтығы | Дания |
| Ғылыми аясы |
астроном
 |
| Жұмыс орны |
Ураниборг
 |
| Атақты шәкірттері |
С. Марий
 |

**Тихо Браге** (дат. Tyge Ottesen Brahe (инф.), лат. Tycho Brahe; 14 желтоқсан 1546, Кнудструп, Дания (қазіргі уақыттағы Швеция аймағында) — 24 қазан 1601, Прага) — даттық астроном, Қайта өрлеу кезеңінің астрологы және алхимигі. Еуропада алғашқы рет Кеплер сырын ашқан планеталар қозғалысы заңдылығы негізіндегі астрономиялық жүйелік және жоғарыннүктелік бақылауын жүргізе бастады.

## Биографиясы

### Ертеректегі жылдары

Тюге Браге латын тіліне жақын боп келген Тихо есімімен танымал, XV ғасырдың бас кезіндегі ежелгі танымал даттық тектен шыққан. Алғашқы жылдарын бұрын Данияға жататын, кейін дат-шведтер соғысынан (1657—1658) кейін Оңтүстік Скандинавиямен бірге Швецияға өтіп, «Кнутсторп» (Knutstorps borg) деп аталып кеткен атадан қалған Кнудструп сарайында өтеді. Әкесі Отте (Otte Brahe) өзінің алдыңғы бабалары сияқты ірі шенеунік болды, дат мемлекетінің әр алуан әскери және саяси қызметтерін атқарды. Тихо өмірге шоқындыру рәсіміне жетпей шетінеп кеткен егіз ағасымен бірге келді. Кейін Тихо оның есімінің құрметіне 1572 жылы латын тілінде өзінің алғашқы жариялануы болған бірінші одасын шығарды. Оттоның отбасында 10 бала болатын, алайда викингтердің дәстүрімен ұл балалардың бірін - Тихоны - баласы жоқ көршілес Тоструп сарайында тұратын Йерген атты ағасының қолына тәрбиеге береді.

### Ураниборг

 Вэн аралы. Эресунн бұғазы. Вид от Ландскроннан көрініс

### Прага. Соңғы жылдар

### Қайтыс болуы турасындағы нұсқалар

## Ғылыми қызметі

### Астрономия

Тихо Браганың кейбір астрономиялық құралдары:

*
*
*
*

### Тихо Брага әлемінің жүйесі

## Тихо Браге мұрасын есте мәңгі қалдыру

## Ғылыми еңбектері

## Ескерпе

## Әдебиеттер

## Сілтемелер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Tycho Brahe |

* *Голованов Я.* Этюды об Ученых. Тихо Браге. (1983).  Тексерілді, 30 сәуір2009.
* *Лачинов В.* Биография Тихо Браге. Басты дереккөзінен мұрағатталған 24 тамыз 2011. Тексерілді, 30 сәуір2009.
* Brahe, Tycho (ағыл.).  — Биография в архиве MacTutor.Басты дереккөзінен мұрағатталған 24 тамыз 2011. Тексерілді, 30 сәуір2009.

## Дереккөздер
# Ли Бай

|  |
| --- |
| Ли Бай |
| 李白 |
|
*Li Bai Chanting a Poem*, by Liang K'ai (1140–1210) |
| Туған күні | 701 |
| Туған жері |
Қытай, Сұяб
 |
| Қайтыс болған күні | 762 |
| Қайтыс болған жері |
Қытай, Дан Ту
 |
| Ұлты |
Қытай
 |
| Мансабы |
Ақын
 |
| Шығармашылық жылдары |
Таң дәуірі
 |
| Жанры |
Поэзия
 |
| Шығармалардың тілі |
қытайша
 |
| Ортаққордағы санаты: **Ли Бай** |

**Ли Бай** (немесе **Елдібай**, **Ілебай**; қытайша: 李白; пінин: Lǐ Bái / Lǐ Bó) (701—762) — Қытайдың ұлы ақыны. Ол өз өмірінде тоғыз мың шумақ өлең жазған, «жыр періштесі» деген атаққа ие болған.

Ли Байдың туған жері туралы талас коп, бірақ Қытайдың деректері бойынша Сұяб қаласында туған, Сұябты қытайлар Шу өзені бойында болғаны үшін Шуйе деп атаған.

5 жасынан әкесіне ілесіп Қытайға келген Ли Бай ақындық өмірін Қытайда өткізді, тірісінде ат мініп, ел аралап, шарап ішуді ұнатар еді.

Ақыры Янцзы өзенінде қайықта мас болып, судағы айдың сәулесін құшамын деп суға ғарық болып өледі.

## Өлеңдері

|  |
| --- |
| **Сағыныш** |
| 床前明月光 | *Ай нұры түскен төсегім* |
| 疑是地上霜 | *Боз қырау болып көрінді .* |
| 举头望明月 | *Аспанда айға қарадым,* |
| 低头思故乡 | *Еңкейдім, ойлап елімді.* |

|  |
| --- |
| **Мұң** |
| 美人卷珠帘，深坐颦蛾眉 | *Қатыңқы қабақ сол сұлу, пердесін баяу қайырды,* |
| 但见泪痕湿，不知心恨谁 | *Көңілде мұң көзде жас, білмеймін неге қайғырды?* |

## Ли Бай және Таң әулетінің поэзиясы

Феодалдық бөлінушілікті алмастырған Тан әулетінің біріккен империясы өзінің дәуіріндегі ең ірі мемлекеттердің біріне айналады. Экономикалық өрлеу Қытайды қайта жаңғыртады: қолөнер, сауда, ауыл шаруашылығы, қолданбалы өнер жанданады. Императорлық астана, Чанъань, әлемдегі ең үлкен қалаға айналып, халқы миллион адамға жетеді. Осы тұрғыда көркем шығармашылықтың да өрлеуі байқалады. Тан империясы әлемге көптеген талантты ақындар сыйлады және Қытай әдебиетінің өзіндік «алтын ғасырына» айналды. Мэн Хао-жань, Ван Вэй, Ду Фу, Бо Цзюйи және басқалар Қытай поэзиясына үлкен үлес қосты. 1708 жылы Император Канси «Тан дәуірінің толық поэзиялық жинағын» шығаруды бұйырды. Көп томды еңбек 50 мыңнан астам өлеңді қамтыды. Алайда сол дәуірдің екі мыңнан астам ақынының арасында, әртүрлі бағыттар мен дарындардағы адамдардың ішінде Ли Бо (және оның жақын досы Ду Фу) есімі ерекше аталады.

Ли Бо өз бейбітшілік пен шектелмеген қиялымен, ерекше мінез-құлқымен, терең философиясымен және даос суреттерін поэзиясында жарқын бейнелеуімен танымал. Оған қоса, аңыздар бойынша, ол ішімдікті сүйіп ішкен. Ду Фу сияқты, ол көп уақытын сапарларда өткізген. Көшпенділік оның сезімтал жүрегіне және ең ұсақ детальдарды байқап, оған үнемі жаңа әсерлер сыйлап отырды. Оның генийі көрген, қабылдаған және туындыларында көрсеткен барлық байлықты қайта өңдей отырып, оны терең түсініп, көркем түрде жеткізуді қабілетті болды. «Қытай әдебиетінің тарихы» авторлары Ли Бо өлеңдерінің мазмұны қытай қоғамының барлық өмір салаларын қамтығанын, сол замандағы ойшыл адамдардың кездескен мәселелерін қозғалғанын атап өткен. Академик Василий Алексеев ақын туралы былай деп жазған: «Ұлы және жарқын поэзия ағысында бұл гениалды қытай халқы өзінің халықтық рухының шексіз байлығын толықтай көрсетті».

## Дереккөздер
# Карлос Кастанеда

**Ка́рлос Cе́cар Сальвадо́р Ара́нья Кастане́да** (исп. Carlos César Salvador Araña Castaneda; қаңтар, 1925 (немесе 1931, не 1935),Кахамарка, Перу (басқа мәліметтер бойынша Майрипоран, Бразилия) — қайтыс болған уақыты: 27 сәуір 1998 жыл, Лос-Анджелес, АҚШ) — американдық жасушы және антрополог(философия және антропология ғылымдарының докторы), этнограф, эзотерия көзқарасының ойшылы, мистик,батыс дүниесіне таныс емес, шаманизм көзқарасын айқындайтын бестселлер кітаптардың авторы. Кастанеда ғажайып, сиқыр деген терминдерді қолданғанымен, өзінің айтуы бойынша, бұл сөздер кітапта айтылатын феноменды толық сипаттай алмайды.Қазіргі таңда автордың кітаптары әдеби шығармашылыққа жатқызылады.
# Аверроизм[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Аверроэсқа ескерткіш Кордовта
**Аверроизм** - орта ғасыр философиясындағы бағыт, негізін қалаған - 12 ғасырдағы араб ойшылы *Ибн Рушд (Аверроэс)*.

Аверроизм Ибн Рушд аристотелизмінің материалистік тенденциясын - дүниені мәңгі екенін (демек, құдай жаратпағанын), жанның өлетінін дәлелдейтін, ақиқаттың екі жақтылығы жайындағы теорияны, білімді діни сенімнен, философияны теологиядан бөліп, тіпті оларды қарама-қарсы қоятын идея ойлап шығарды. Сөйтіп, Энгельстің айтуы бойынша, Аверроизм теологияға қарсы "ұшқыр, еркін ойдың" нышанын білдірді, ол нышан арабтардан роман халықтарына ауысып, 18 ғ. материализмнің тууына көп әсер етті.

Ибн Рушдтың шығармаларын латын тіліне аудару арқылы Аверроизм Батыс Еуропаға таралды. Онда Аверроизмнің басты өкілі Сигер Брабантский болды. Фома Аквинский өзінің "Аверроизмге қарсы сананың біртұтастығы жайында" деген шығармасында С.Брабанскийді сынға алады. Католиктік шіркеудің қудалауына қарамастан, Аверроизм философиясының Еуропа елдеріне ықпалы әлсіремеді. Италияда Аверроизм ықпалы 16 ғасырға дейін сақталды. Аверроизм әсіресе дәрігерлер арасында көп таралып, қайта өркендеу дәуіріне дейін өмір сүрді.

## Дереккөздер
# Варта[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

| Варта |
| --- |
|  Варта өзені |
| Сипаттамасы |
| **Ұзындығы** | 808 км. км |
| **Су алабының ауданы** | 54 529 км² км² |
| Су ағысы |
| **Бастауы** | Кромолув, Краков-Ченстохов қыраты |
|  • Координаттары | 50°29′26″ с. е. 19°29′23″ ш. б.﻿ / ﻿50.490694° с. е. 19.489889° ш. б.﻿ / 50.490694; 19.489889    |
| **Сағасы** | Одер өзені, Костжын над Одроу |
|  • Координаттары | 52°35′55″ с. е. 14°36′37″ ш. б.﻿ / ﻿52.59861° с. е. 14.61028° ш. б.﻿ / 52.59861; 14.61028    |
| Орналасуы |
|  Варта өзені картада |
| **Ел** | Польша |
|  |

**Варта** (пол. *Warta*) — толығымен Польшада орналасқан өзен. Өзен
ұзындығы 808 км, ал оның 407 км кеме жүзуіне жарамды.
Висла мен Одра өзендерінен кейін ұзындығы бойынша үшінші орында. Орталық Польшада жатқан Краков-Ченстохов
қыратында бастауын алып солтүстік-батысқа қарай ағады. Польша мен Германия
шекарасы маңындағы Одер өзеніне құяды.
Варта өзенінің 35 кішігірім саласы бар. Оның ішінде ең үлкендері: Нотеч, Просна және Одра. Өзен бойында Познань, Ченстохов, Лубон, Коуо, Конин қалалары
орналасқан.

## Шаруашылық

Ертеден бері Варта өзені ағашты сал ағызу, бидай тасымалдау және балық аулау үшін
қолданылған. 1883 жылы «Hermann i Sp.» серіктестігі Варта өзенінде ең алғашқы бу
күшімен жүретін тұрақты жүк тасымалын бастады. Алайда 20 ғасырға таман, теміржол
дамуымен бірге өзенді жүк тасымалы үшін қолдану саябырлады. Қазір өзен бойында демалыс, туризм, және ескек есу қарқынды дамып жатыр.

## Мәдениеттте

Варта өзені Польшаның әнұранында атап өтілген.

## Дереккөздер
# Ион теңізі[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
|  Ион теңізі  |
|  |
| Сипаттамасы |
| Ауданы | 169 мың км² |
| Тереңдігі | 5121 м |
| Орташа тереңдігі | 2083 м |
| Орналасуы |
| 38°06′04″ с. е. 18°17′41″ ш. б.﻿ / ﻿38.10111° с. е. 18.29472° ш. б.﻿ / 38.10111; 18.29472    |
| Ион теңізі |
|  **Ион теңізі** Ортаққорда |

**Ион теңізі** (гр. *Ιόνιο Πέλαγος* [iˈonio ˈpelaɣos], итал. *mar Ionio* [mar ˈjɔːnjo]) — Жерорта теңізінің орталық бөлігі. Балқан түбегінің оңтүстік - батыс жағасы және Крит, Сицилия аралдары аралығында. Солтүстігінде Отранто бұғазы арқылы Адрия теңізімен, батысында Мессина бұғазы арқылы Тиррен теңізімен жалғасқан.

Жағалары (әсіресе шығысы - Грекия жағасы) қатты тілімдеген.

Ірі шығанақтары: Патраикос және Коринф, Италия жағасында - Таранто шығанағы.

Шығысында Ион аралдары бар.

Тереңдігі 4000 м - ден астам, ең терең жері 4594 м - ге жетеді. Беткі ағысы - айналмалы ағыс. Жылдамдығы 1 км/сағ - тай. Суының температурасы ақпанда 14 градустан тамызда 25,5 градусқа дейін. Тұздылығы 38%- дан астам. Түбінде температурасы 13 градус, тұздылығы 38%. Балық (скумбрия , қызыл тунец, камбала, кефаль) ауланады.

Ірі порттары: Патры, Керкира (Грецияда), Таранто, Катания (Италияда).

## Дереккөздер