Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Қан плазмасы[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Мұздатылған қан плазмасы
**Қан плазмасы** (гр. *πλάσμα*) — қанның сұйықтық бөлімі, ақуыздар коллоидты ертіндісі.

Оның құрамына (90-92%) органикалық және бейорганикалық заттар (8-10%) кіреді. Плазмадағы оганикалық заттардан ең көбі ақуыздар (орта есеппен 7-8%) – албуминдер, глобулиндер және фибриноген (фибриногені жоқ плазманы қанның сары суы деп атайды). Одан басқа, қан плазмасы құрамында глюкоза, май, майтекті заттар, аминқышқылдар, мочевина, зәр және сүт қышқылы, ферменттер, гормондар т.б. болады. Бейорганикалық заттар қан плазманың 0,9-1,0% бөлімін құрайды.? Бұл негізінен натрий, калий, кальций, магний т.б тұздары. Тұздардың сұйықтықтың құрамы физиологиялық сұйықтық деп атайды, оның құрамы қан плазмасының тұздар құрамына сай келеді. Медицинада физиологиялық сұйықтық ағзаға сұйықтық жеткізу үшін пайдаланады.

Қан плазмасында ерітілген ақуыздар, минералды тұздар және басқа заттар арнайы осмостық қысымын белгілейді, ол ұлпамен қан арасындағы судың алмасуында үлкен рөл атқарады. Ақуыздар плазмаға тұтқырлық (вякость) қасиетін береді де қан ұю процесінде де маңызды рөл атқарады. Қан плазмасының құрамында 90-92% су; 7-8% нәруыз; 0,12% глюкоза 0,7-0,8% май 0,9% тұз болады.

## Дереккөздер
# Әл-Андалуси[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Әл-Андалуси картасы, 1000 ж.ш.
1031 ж. шамасында Пиреней түбегінің аумақтық бөлінуі
**Әл-Андалуси** (араб.: الأندلس‎) немесе **Андалусия әмәуи мемлекеті** — Орта ғасырларда (711—1492) Андалусияда (оңтүстік Испания) билік құрған әмәуи мемлекеті.

Әмәуилер мемлекеті құлағаннан кейін Әд-Дахил (Мухажир) лақабымен танымал Абдуррахман бин Муавие 755 ж әскерлерімен Андулусия жеріндегі Әл-Мунаққаб портына келіп тоқтайды. Андалус әміршісі Иусуп әл-Фихримен болған соғыста жеңіп 756 ж Кордобаға барып өзінің әмірлігін жариялайды. Бұл хабарды естіген әмәуи жақтастары бұл өлкеге келіп қоныстанып оның күшті мемлекет құруына көмекші болады.

Әмәуилер ислам дінін Испания арқылы Еуропаға енгізді. Фес (Марокко), Кордоба және Гранада университетін құрып батысты ғылыммен нұрландырды. Христиан әлемінің оянып бүгінгі дамуының негізін салуына себепші болды. Барлық мемлекеттерден адамдар білім алу үшін Кардобаға ағылып келіп жатты. Кардобада үлкен медицина факултеті құрылды. Бұл Еуропада алғаш құрылған медицина факултеті саналады. Еуропа королдері, мемлекет қызметкерлері емделу үшін Кардобаға келіп мәдениеттілігін, көркем мінездігін, қонақжайлығын көріп таңданысын жасыра алмайтын. Алты жүз мың кітабы бар кітапханасы болды. Теңдесі болмаған, нәзік шеберлікпен салынған сарайлары, мешіттері, бақшалары көз тартатын. Андалусияда Мухиддини ибни Араби, Нуреддин Батружи, Әбу Абдуллах бин Мұхаммед Куртуби т. б. секілді ғалымдар жетілді.

Андалусияның соңғы дәуірінде халқы исламның әмірлерінен алыстап, тіпті әһли сүннет сенімінен айрылғаны үшін Пирен тауларынан ары аса алмады. Тақ таластарымен ел ішіндегі бүліктер нәтижесінде 1031 ж ел бірнеше әмірліктерге бөлініп кетті. Христиан мемлекеттеріне бұл әмірліктерді жаулау қиынға соқпады. Бұлардың ішінен Бәни Ахмар мемлекеті ғана 1492 ж дейін өмір сүрді.

## Дереккөздер
# Роджер Бэкон[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Роджер Бэкон
**Роджер Бэкон** (ағылш. *Roger Bacon*; 1214 ж.ш., Илчестер, ағылш. *Ilchester*, Сомерсет графтігі, Англия — 1292 ж.ш., Оксфорд, Англия; *Ғажап доктор* (лат. *Doctor Mirabilis* атымен белгілі) — орта ғасырлардағы ағылшын ойшылы, жаңа заман тәжірибелік ғылымының ізашары, қала қолөнершілері топтарының идеологы.

## Өмірбаяны

Феодалдық әдет-ғұрыптарды, идеология мен саясатты әшкереледі. Өзінің көзқарасы үшін Бэкон 1277 жылы Оксфорд университетінде сабақ беруден шеттетіліп, шіркеудің бұйрығы бойынша монастырь түрмесіне жабылды.

## Ғылыми еңбектері

*Бэконның* дүниетанымы дәйексіз болғанмен онда алдыңғы қатарлы ғылыми пікірлер де көп. Схоластикалық жаттандылық пен беделдерге көз жұма табынуды айыптай келіп, ол табиғатты тәжірибе жүзінде зерттеуге, дербес зерттеу жұмыстарын жүргізуге және ғылымды жаңартып отыруға шақырды. Тәжірибе мен математикаға негізделген таным өдісін жақтады. Ғылымның мақсаты деп *Бэкон* адамның табиғат алдындағы құдіретін күшейтуді есептеді. Оның еңбектерінде алхимиялық, астрологиялық және сиқыршылық көзқарастардың орын алуына қарамастан, *Бэкон* бірқатар батыл ғылыми және техникалық болжамдар айтты.

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Category:Roger Bacon |
# Ағаштың безі

Ағаштың безі.
**Ағаштың безі** (*үйілі, ұрысы, тошыны* ) – ағаш діңінде немесе түбірінде пайда болған, әбден қатайып беріш болып қалған бөлігі.

## Пайда болуы

Ағаштың діңіндегі шодырайып шыққанын ағаштың ұрысы, бұтақ пен діңнің арасындағы шыныланып қатайып қалған бөлігін ағаштың безі деп ажыратады. Без ағаштың «көзі» бүршік атпай (жарылмай), «бұйыққаннан» пайда болады.

## Шаруашылықта пайдаланылуы және қолданысы

Ағаш безінен бұйым жасау оның қатты болуына байланысты құрал-сайманның өткірлігін, оюшы шебердің қолының қарымын талап етеді. Қобызды мадақтағанда «ақ қайыңның безінен қағып алған» дейді. Ағаштың ұрысынан, безінен жасалған бұйым уақыт өте келе қызыл қоңыр, шұбар түсті табиғи өрнегі (текстурасы) ашыла түсетіндіктен онан құты, саптыаяқ, тостаған, ағаш аяқ сияқты әртүрлі ыдыс түрлерін жасайды. Ілияс Жансүгіров ағаштың безінен жасалған саптыаяқтың мықтылығы туралы «*Қабаққа біткен қайыңның, Беріші еді, безі еді*», - деген болатын. Шеберлер емен, ырғай, қарағаштың безінен (көзі үйлі, берішінен) ағаш балға, шоқпар, сойыл және т.б. сан алуан құралдар мен бұйымдар да жасаған.

## Дереккөздер
# Тәуелсіздік[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Тәуелсіздік** — тұрғындары мен халқы немесе оның кейбір бөлігі өз аумағында өзін-өзі басқаруды және әдетте егемендікті жүзеге асыратын ұлттың, елдің немесе мемлекеттің шарты. Тәуелсіздікке қарама-қарсы нәрсе тәуелді аумақ немесе колония мәртебесі. Елдің немесе ұлттың тәуелсіздік күнін атап өту ел отаршылдықтың барлық түрінен азат болған кезде тойланады; басқа ұлттардың араласуынсыз ел немесе ұлт құруға еркін.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер