Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Нью-Йорк (штат)[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| АҚШ штаты |
| **Нью-Йорк** ағылш. *New York*  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Нью-Йорк туы | Нью-Йорк мөрі |

 |
|  |
| **Штат ұраны** | «Всё выше» (лат. *Excelsior*) |
| **Штат лақапаты** | *Империялық штат* |
| **Астанасы** | Олбани |
| **Ең ірі қаласы** | Нью-Йорк |
| **Ірі қалалары** | Буффало, Рочестер, Йонкерс, Сиракьюс, Олбани |
| **Тұрғыны** | 20 215 751 (2020 жыл) 4−орын (АҚШ б-ша) |
| - тығыздығы  | 159 адам/км² |  |
| **Ауданы** | 27−орын |
|  |
| - барлығы  | 141 300 км²  |
| - су беті  | (13,46 %) |
| - ендік  | 40°29,7' с. е. бойынша 45°0,7 с. е., |
| - бойлық | 71°47' б. б. бойынша 79°47' б. б., |  |
| **Теңіз деңгейінен биіктігі** |  |
| - максимал биіктігі | 1 628,57 м  |
| - орташа биіктігі | 300 м  |
| - минимал биіктігі  | 0 м |  |
| **Штат статусын иеленуі** | 26 шілде 1788 жыл 11 ретпен |
| - штат болмай тұрып  |  |  |
| **Губернаторы** | Кэти Хокл |
| **Вице-губернаторы** | Брайан Бенджамин |
| **Заң шығару органы** |  |
| - жоғарғы палатасы | Нью-Йорк штатының сенаты  |
| - төменгі палатасы | Нью-Йорк штатының ассамблеясы |  |
| **Сенат мүшелері** | Чак Шумер, Кирстен Джиллибранд |
| **Уақыт белдеуі** | Солтүстік Американың шығыс уақыты:GMT -5/-4 |
| **Ресми сайты:** | www.state.ny.us |

*Басқа мағыналар үшін Нью-Йорк (айрық) деген бетті қараңыз.*
**Нью Йорк** (ағылш. *New York*) — АҚШ тың ең үлкен қаржы, өнеркәсіп, көлік , сауда және мәдени орталығы.

## Көршілес штаттар мен мемлекеттер

* Массачусетс (АҚШ)
* Вермонт(АҚШ)
* Нью-Джерси(АҚШ)
* Онтарио(Канада)
* Квебек (Канада)
# Мемлекет басшысы

**Мемлекет басшысы** немесе **Елбасы** (ағылш. *Head of state*, нем. *Staatsoberhaupt*) — мемлекетті ресми түрде бейнелейтін, жоғарғы өкілі есептелетін және атқарушы биліктің тасымалдаушысы болып табылатын жоғарғы лауазымдық тұлға (кейде коллегиалды орган). Елдің басқару формасына және биліктің бөлінуіне байланысты мемлекет басшысы кейде тек салтанатты тұлға болса, басқа елдерде үкіметтің де басшысы болуы мүмкін.

## Тағы қараңыз

* Үкімет басшысы

## Дереккөздер
# 14 маусым[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | **2026 жылғы маусым** | >> |
| Жек | Дүй | Сей | Сәр | Бей | Жұм | Сен |
|  | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 |  |  |  |  |
| **MMXXVI** |

 |

**Маусымның 14** — Григориан күнтізбесінде жылдың 165-ші күні (кібісе жылдарда 166-шы). Жылдың аяғына 200 күн қалады.

## Мерекелер

## Оқиғалар

* 1959 — Ақмоладағы апат.

## Туғандар

## Қайтыс болғандар

## Сыртқы сілтемелер

|  |
| --- |
|  |
| **Жыл айлары мен күндері** |
| Қаңтар | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Ақпан | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 (29) |
| Наурыз | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Сәуір | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| Мамыр | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Маусым | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| Шілде | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Тамыз | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Қыркүйек | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| Қазан | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Қараша | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| Желтоқсан     | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
# Бауыр циррозы

**Бауыр циррозы** — бауыр паренхимасының фиброзды дәнекер ұлпамен қайтымсыз алмасуымен сипатталатын бауырдың созылмалы ауруы.

## Этиологиясы:

Бауыр циррозының дамуына ықпал етуші факторлар:

* Ішімдікті ұзақ уақыт тұтыну (70-80% жағдайда кездеседі)
* Вирусты гепатиттер В,С және Д (30-40% жағдайда)
* Паразиттік инфекциялар
* Сирек жағдайда өт жолдарының аурулары (бауырлық немесе бауырдан тыс), әртүрлі химиялық гепатотоксиндер, дәрілік интоксикациядан дамуы мүмкін.
* Тұқымқуалайтын зат алмасулық бұзылулармен (гемохроматоз,гепатолентикулярлық дегенерация, альфа-1 антитрипсин жеткіліксіздігі) және портал көктамыры (венасы) жүйесіндегі окклюзиялық процесстермен (флебопорталды цирроз) дамуы мүмкін.
* Науқастардың 10-35%-ында этиологиялық себептері түсініксіз болып келеді.

## Белгілері

Бауыр циррозының негізгі жалпы белгілері:

* дене салмағының жоғалтуы;
* іштің ыңғайсыздығы (дискомфорт);
* әлсіздік, шаршағыштық;
* нәжістің бұзылуы (диспепсия)
* буындардағы ауырсыну;
* тәбеттің төмендеуі, жүрек айну;
* оң жақ гипохондриядағы ауырсыну мен ыңғайсыздық;
* алақан мен аяқтардағы қызару белгілері;

Ер адамдарда жиі кездесетін клиникалық белгісі: сүт безіндегі патологиялық ұлғаю (гинекомастия).

* Қан аралас құсық пайда болады.
* Ауыр жағдайларда табан ісінеді, іші сұйыққа толып сыртқа кернеп кетеді.
* Көз бен терінің сарғаюы орын алады.

## Алдын алу

Асқынған циррозды емдеу қиын. Көптеген адамдар асқынған цирроздан қайтыс болады.

1. Ішімдік қолданбау. Ішімдіктің бауырды бұзатынын ескеріңіз.
2. Мүмкіндігінше жақсы тамақ ішіңіз: көкөністер мен жеміс-жидектер, аздап протеинді пайдалануға да болады. Бірақ протеинді тамақтардың ішінде: ет, жұмыртқа, балық, т. б. көп әуестенбеңіз, себебі бұлар ауру бауырдың жұмыс істеу қызметін қиындатады.
3. Циррозбен ауырып жүрген кезде ісік пайда болса, тұзды тамақтан мүлдем аулақ болыңыз.