Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Мафия[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Кодекс ћутањ. Көбінесе бұл тіркес қылмыстық немесе жасырын ұйымдарда, белгілі бір ақпаратты жарияламау, құпияны сақтау туралы заңдылықты сипаттау үшін қолданылады.
**Мафия** (итал. *mafia*) — көбіне қылмыспен байланысты және қоғам мүшелеріне, мемлекеттік және қоғам қайраткерлеріне, ұйымдарға, мекемелерге өз мақсаттарына жету үшін заңсыз жолдармен, әдістермен (пара беру, арандату, күш қолдану, адам өлтіру, лаңкестік әрекеттер арқылы) ықпал етуге талпынатын жасырын, заңсыз ұйым. Мафия тарихи тұрғыда XVIII ғасырдың аяғында Италиядағы Сицилия аралында пайда болып, бүкіл қоғамды, халықты дүрліктірді. Кейіннен, XX ғасырда АҚШ-қа ойысты, онда мафия деп әдетте заңсыз бизнеспен (наркотик, заңсыз қару-жарақ саудасы, заңсыз құмар ойындар бизнесі және т.б.) және оны саяси мақсатта қолданатын гангстерлік қылмыстық ұйымдар түсінілді. Осындай жолмен әйгілі болған атышулы "Коза ностра" ("Біздің іс") американдық ұйымы белгілі.
Мафия – Сицилияда XIX ғасырдың екінші жартысында қалыптасқан, соңында өзінің белсенділігін АҚШ-тың ірі, экономикалық дамыған қалаларына және кейбір өзге елдерге де таралған қылмыстық, заңсыз ұйым. Жүріс-тұрыс кодексі (омерту), құрылысы және ортақ ұйымы бар қылмыстық топтардың бірлестігі («отбасы»). Әр топ белгілі бір территорияда: үлкен қаланың ауданында кішігірім қалада немесе мемлекеттің тұтас аумағында аламандық жасап «жұмыс істейді».

Қазіргі кезде мафия термині сициялық Коза Ностра мафиясының ұйымың және құрылысын толық немесе жарым-жартылай қайталанатын кез келген этникалық қылмыстық топтарды жалпылау белгілену үшін қолданылады. (Мысалы, Италияның өзінде әрекет ететін – Каморра, Ндрангета, Сакра Корона Унита; мексикалық мафия, ирландық мафия, Якудза, т.б.)

Мафия сицилиялық қоғам ішіндегі өзара қарым қатынастарды реттейтін құрылым ретінде, Бурбондар әулеті мен постбурбондық кезеңде Сицилияда мемлекеттік билік құрылымдары әлсіздігі мен анархия кезінде қалыптасқан.

Бірақ мафия пайда болуының әлеуметтік саяси алғышарттары бұдан әлдеқайда бұрын пайда болған. Сицилия Италияның 1860 жылы біріктіруіне дейін екі ғасырға жуық шетелдік үстемдікте болды.
Сицилия тұрғындары тап болған қиын жағдай мен репрессиялар, жергілікті халық ортасында бай шетелдіктерді тонап жүрген бөлек бандиттер топтарының қалыптасуына әкеп соқты.
Қарақшылар алып қалған мүлікпен тұрғындармен жиі бөлісіп, олардың қолдау мен көмегін тапты.
Біртіндеп жергілікті халық ортасында қарақшыларға көзқарасы одан әрі сабырлы бола түсті.

Сөйтіп осылайша мафияның келешектегі пайда болуының әлеуметтік базасы қалыптасты.
Мафияның одан әрі дамуы цитрустер өсіру мен сатуға байланысты кәсіпшіліктің өркендеу кезеніңде жүріп жатыр.

## Мафиялар туралы кино-телехикаялар

Мафиялар туралы кино-телехикаялар:

* Карты, деньги, два ствола
* Рэкетир
* Бригада
* Бригада-2
* Меч
* Брат
* Брат-2
* Капоне
* Көкжалдар мекені

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
# Антифашизм[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Антифашизм** – фашизмге қарсы бағытталған демократиялық жаппай қозғалыс. Күрес пен қарсыласудың барлық түрін қамтиды. 1-дүние жүзілік соғыстан кейін (1914 – 18). Еуропа елдеріндегі етек жайған революциялық қозғалысты тұншықтыру мақсатымен Италия, Германия тағы басқа елдердің монополиялық буржуазиясы мемлекет басқарудың нағыз реакцияшыл түрі – фашистік диктатураға көшті. Фашизм өзінің алғашқы қадамдарынан бастап-ақ барлық демократияшыл күштердің ең алдымен жұмысшы табы мен оның авангарды – коммунистік партиялардың қарсылығына тап болды. Коммунистік интернационалдың 1-конгресінің (1919) «Бүкіл дүние жүзі пролетарларына» деген манифесінде финанс олигархиясы парламенттік демократияны аяққа басты делінген.

Коммунистік интернационалдың 4-конгресі (1922) фашизмге қарсы бірыңғай майдан тактикасын қолдану партиялардың ең маңызды мақсаттарының бірі деп атап көрсетті. Халықаралық жұмысшы табының күрес тәжірибесін еске ала отырып, Коммунистік Интернационалдың 7-конгресі (1935) бірыңғай жұмысшы майданының негізінде фашизмге және соғысқа қарсы кең антифашистік халықтық майдан ұйымдастырудың мәселесін қойды. Осының нәтижесінде 30 жылдары фашизмге қарсы, 2- дүние жүзілік соғыс қаупіне қарсы, демократия мен ұлттық суверенитеттіжәне дүние жүзілік мәдениетті қорғауға бағытталған антифашистік халықтық майдан ұйымдастыру мәселесін қойды.

## Дереккөздер
# Анархизм[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Анархистердің қара жалауы
**Анархизм** (гр. *ἀναρχία* - «бассыздық», «басқарусыздық») — адамдар арасындағы баршаға ортақ тәртіптерді мойындамайтын, жеке адамның шексіз еркіндігін уағыздайтын, мемлекеттік және басқа да биліктің түрлерін жоққа шығаратын қоғамдық-саяси ағым. Өзінің мемлекеттік билікті жою, ұйымдастырылған саяси күрес, беделді, тәртіпті мойындамау деп жариялаған саяси ағым;. XIX ғ. ортасында қалыптасқан.

Анархизмнің негізін қалаушылар: неміс философы М. Штирнер (1806-1856), француз философы, экономисті П. Прудон (1809-1865). Көрнекті өкілдері: орыс төңкерісшілері М. А. Бакунин (1814-1876), П. А. Кропоткин (1842-1921).

Анархизм дүниетанымының негізі - индивидуализм. Бұл ағымды қолдаушылар тұлға еркіндігін шектейтін кез келген әрекетке қырын қарайды. Анархистер мемлекеттік биліктің барлық түрлеріне жеке тұлға еркіндігін жүзеге асыру жолындағы басты кедергі ретінде қарауы заңдылық. Өйткені олар мемлекеттік және саяси биліктің түрлерін дереу жойылуы тиіс жамандық, жауыздық деп жариялайды. Олардың пікірінше, әлеуметтік төңкерістің негізгі міндеті - мемлекетсіз өзін-өзі басқаратын өндірістік бірлестіктерден, әлеуметтік қауымдастықтардан тұратын қоғамдық құрылым орнату.

Күнделікті өмірде «анархия» терминін басқарудың дұрыс ұйымдастырылмауы салдарынан болатын тәртіпсіздік, хаос жағдайында қолданады. Алайда, анархистер болашақта мінсіз мемлекетсіз өмірді қоғамдық процестердің тәртіпсіз, басқарусыз, бей-берекет қалпынан іздемейді. Керісінше, олардың пікірінше тек анархия, яғни, адамдарды еш нәрсеге мәжбүрлемеу, қарым-қатынастьщ еркіндігіне негізделген, басқарусыз шынайы қоғамдық тәртіп орната алады. Бұл қозғалысты жақтаушылардың кең таралған "Анархия - тәртіптің бастауы!" ұранын осы түрғыда түсіну керек.

Анархизмнің көптеген түрлері мен дәстүрлері бар және олардың барлығы бір-бірін жоққа шығармайды: әдетте, белгілі бір анархистер бір уақытта бірнеше анархистік ілімдердің жақтаушылары болып табылады: мысалы, анархист мемлекетсіз коммунистік идеялар мен жасыл анархизмнің жақтаушысы бола алады. Анархистердің бір бөлігі дәстүрлі түрде өздерін мемлекеттілікке ғана емес, сонымен қатар жеке меншікке, капитализмге, нарықтық қатынастарға қарсы солшыл деп санайды. Бұл бағытқа анархо-коммунистер, анархо-коллективистер мен анархо-синдикалистердің көпшілігі кіреді.

## Дереккөздер
# Ксенофобия

**Ксенофобия**, үргедектік – (грек. xenos «жат»+phobos «қорқыныш») толеранттылыққа мүлде қарама-қайшы ұғым.

Этноәлеуметтану ғылымында «ксенофобия – діні, салт-дәстүрі, ұлты бөлек жандардан қорқу, оларды жек көру» деп түсіндіріледі (мысалы, русофобия-орыстармен жауласу, антисемитизм –еврейлерге өштесу және т.б).

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Category:Xenophobia |
# Сепаратизм

Нигердегі туарег көтерілісшісі
**Сепаратизм** — жікшілдік, оңашалануға тырысушылық. Халықтың мемлекеттен бөліну әрекеті сепаратизм деп түсіндіріледі. Көп ұлтты мемлекеттердегі аз ұлттың өкілдері алдына бөлек мемлекет болып бөлініп шығуға немесе автономия алуға ұмтылады. Ұлт-азаттық қозғалыстан ерекшелігі — оның жалпыхалықтық, бұқаралық сипаты болмайды, ол ұлттың бір бөлігінің мүддесін қамтиды. Сепаратизм территориялық қақтығыстың тудыратын бірден бір фактор болып табылады.
Сепаратизм – белгілі бір саяси топтардың өздері өмір сүріп отырған мемлекеттен жеке мемлекет ретінде бөлініп шығуға немесе сол мемлекетке тиесілі территорияны басқа бір мемлекетке қосуға ұмтылушылығы. Жікшілдік халықтың жаппай бұқаралық қозғалысы болмағандықтан оны ұлт-азаттық көтерілістердің қатарына жатқызуға болмайды. Жікшілдік, негізінен, мемлекет ішіндегі саяси тұрақсыздық пен алауыздық (ұлттық кемсітушілік, аз ұлттардың азаматтық құқықтарын шектеу, т.б.) жағдайында пайда болады. Сондай-ақ, өзге мемлекеттердің астыртын саясаты салдарынан да туындайды. Жікшілдік салдары мемлекет ішінде азамат соғысы басталу қаупін туғызады және мемлекеттік төңкеріс пен бөлініске дейін соқтыруы ықтимал.

## Сепаратизм түрлері

**Сецессия** — қандай да бір этникалық немесе этноконфессионалдық топтардың мемлекеттен территориялық бөлініс арқылы өз егемендігін алу мақсатында талаптар қоятын саяси қозғалыс. Бұл жағдайда мемлекеттік басқарудың және халықтың бірлігі бұзылады.

**Иррердентизм** — халықтық бір бөлшегінің көрші мемлекетке қосылу мақсатында бөлінуі. Мысалы, 90-жылдардың басындағы Абхазияның грузияның құрамынан шығып Ресейге қосылуға ұмтылуы.

**Энозис** — халықтың кіші бөлігінің мемлекеттен көп бөлігі орналасқан мемлекетке көшу мақсатында бөлінуі. Мысалға, Таулы Қарабахтың армян халқының Әзірбайжаннан бөлініп Арменияға қосылуды талап етуі.

Ирредентизм және энозисте мемлекетішілік қақтығыстан мемлекетаралық қақтығысқа трансформациялану орын алады.

## Тағы қараңыз

* Ұлт-азаттық қозғалыс
* Сецессия

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
# Экологиялық терроризм

**Экологиялық терроризм** -терроризмнің бір түрі, үрей, қорқыныш туғызатын агрессивті бағыттағы әрекет. Адамзат тарихыңда "қорқыныш" сөзі көбіне табиғи астаңкестең өзгерістермен байланыстырылды: вулкан атқылауы, ту тасқыны, жер сілкінісі, цунами, індеттер және т.б. Бүгінгі күні адам осы табиғи апаттармен теңесетін залал тигізіп, қорқыныш, үрей тудыруға қабілетті.
Экологиялық терроризм еш талғамайды: ол барлық тіршілікке қарсы бағытталады. Қорқыныш тек бір топ адамда ғана тумайды, ол бүкіл қоршаған ортаға таралады. Бүл түбегейлі жаңа қүбылыс, қоршаған ортада әдейі тыныштықты бүзу арқылы адамдарға эсер ету. Сондықтан да токсиканттар, атмосфералақ жүқтырғыштар, трансшекаралық ағын сулар, жануарлардың, қүстардың, жәндіктердің қоныс ауысуы экологиялық мониторинг арқылы бақыланып отырылуы керек.
Қауіпті жағдайлар басқа біреудің қастандығынан ғана емес, байқамай, андамай болуы да мүмкін. Адам табиғи компоненттерді бөлшектеп, олардан қауіпті элементтерді бөліп алатын технологиялар мен тетіктер ойлап шығарды. Қандай жағдай болмасын қорғаныс жүйелерінің болуы экологиялық терроризмнен де қорғалу болып табылады.

## Дереккөздер
# Контрреволюция

**Контрреволюция** – мемлекетте болып өткен революциялық қозғалыстарға қарсы бағытталған саяси қозғалыс немесе бұрынғы биліктен айрылған күштердің ескі жүйені қалпына келтіру үшін жүргізген қарулы қарсылығы. Батыс Еуропа елдерінде (Франция, Ұлыбритания, Германия, Италия, т.б.) болған 18 – 19 ғасырлардағы революциялар Контрреволюция күштері арқылы басылды. Ресейде 1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін Контрреволюция бас көтеріп, соның салдарынан елде 1918 – 20 ж. Азамат соғысы болып өтті.

## Дереккөздер

"Қазақ Энциклопедиясы", 11 - том
# XIX ғасыр[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |  |
| --- | --- |
| **Мыңжылдықтар:** | 2-ші мыңжылдық |
| **Ғасырлар:** | 18 ғ. — **19 ғ.** — 20 ғ. |
| **Онжылдықтар:** | 1800 жж. 1810 жж. 1820 жж. 1830 жж. 1840 жж. 1850 жж. 1860 жж. 1870 жж. 1880 жж. 1890 жж. |
| **Санаттар:** | Туғандар — қайтыс болғандар Пайда болғандар — Ғайып болғандар |

## Онжылдықтар және жылдар

**[[::Ғасырлар|Ғасырлар]] және [[::Мыңжылдықтар|мыңжылдықтар]]**[жасыр ▼]

| Мыңжылдықтар | Ғасырлар |
| --- | --- |
| Заманымыздан бұрынғы (ЗБ) |
| **[[::4-ші мыңжылдық ЗБ|4-ші]]**: | [[::40 ғ. ЗБ|40]] | [[::39 ғ. ЗБ|39]] | [[::38 ғ. ЗБ|38]] | [[::37 ғ. ЗБ|37]] | [[::36 ғ. ЗБ|36]] | [[::35 ғ. ЗБ|35]] | [[::34 ғ. ЗБ|34]] | [[::33 ғ. ЗБ|33]] | [[::32 ғ. ЗБ|32]] | [[::31 ғ. ЗБ|31]] |
| **[[::3-ші мыңжылдық ЗБ|3-ші]]**: | [[::30 ғ. ЗБ|30]] | [[::29 ғ. ЗБ|29]] | [[::28 ғ. ЗБ|28]] | [[::27 ғ. ЗБ|27]] | [[::26 ғ. ЗБ|26]] | [[::25 ғ. ЗБ|25]] | [[::24 ғ. ЗБ|24]] | [[::23 ғ. ЗБ|23]] | [[::22 ғ. ЗБ|22]] | [[::21 ғ. ЗБ|21]] |
| **[[::2-ші мыңжылдық ЗБ|2-ші]]**: | [[::20 ғ. ЗБ|20]] | [[::19 ғ. ЗБ|19]] | [[::18 ғ. ЗБ|18]] | [[::17 ғ. ЗБ|17]] | [[::16 ғ. ЗБ|16]] | [[::15 ғ. ЗБ|15]] | [[::14 ғ. ЗБ|14]] | [[::13 ғ. ЗБ|13]] | [[::12 ғ. ЗБ|12]] | [[::11 ғ. ЗБ|11]] |
| **[[::1-ші мыңжылдық ЗБ|1-ші]]**: | [[::10 ғ. ЗБ|10]] |   [[::9 ғ. ЗБ|9]] |   [[::8 ғ. ЗБ|8]] |   [[::7 ғ. ЗБ|7]] |   [[::6 ғ. ЗБ|6]] |   [[::5 ғ. ЗБ|5]] |   [[::4 ғ. ЗБ|4]] |   [[::3 ғ. ЗБ|3]] |   [[::2 ғ. ЗБ|2]] |   [[::1 ғ. ЗБ|1]] |
| Біздің Заманымыздың (БЗ) |
| **[[::1-ші мыңжылдық|1-ші]]**: |   [[::1 ғ.|1]] |   [[::2 ғ.|2]] |   [[::3 ғ.|3]] |   [[::4 ғ.|4]] |   [[::5 ғ.|5]] |   [[::6 ғ.|6]] |   [[::7 ғ.|7]] |   [[::8 ғ.|8]] |   [[::9 ғ.|9]] | [[::10 ғ.|10]] |
| **[[::2-ші мыңжылдық|2-ші]]**: | [[::11 ғ.|11]] | [[::12 ғ.|12]] | [[::13 ғ.|13]] | [[::14 ғ.|14]] | [[::15 ғ.|15]] | [[::16 ғ.|16]] | [[::17 ғ.|17]] | [[::18 ғ.|18]] | [[::19 ғ.|19]] | [[::20 ғ.|20]] |
| **[[::3-ші мыңжылдық|3-ші]]**: | [[::21 ғ.|21]] | [[::22 ғ.|22]] | [[::23 ғ.|23]] | [[::24 ғ.|24]] | [[::25 ғ.|25]] | [[::26 ғ.|26]] | [[::27 ғ.|27]] | [[::28 ғ.|28]] | [[::29 ғ.|29]] | [[::30 ғ.|30]] |
| **[[::4-ші мыңжылдық|4-ші]]**: | [[::31 ғ.|31]] |