Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Эдмунд Берк

Берк Эдмунд
**Берк Эдмунд** (1729-1797) — қазіргі консерватизм негізін салушылардың бірі. Ағылшын саяси қайраткері. 30 жыл бойы (1766-1794) Берк Ағылшын парламентінің мүшесі болды. Оның саяси ғылымы Француз революциясын зерттеу нәтижесінде қалыптасты. Б. саяси лигитимді, индивидуалды ақыл-ой және қызығушылық негізінде үсынылған кез келген саяси теория мойындамады. Кез келген мемлекет институттары — адамдардың жылдар бойы жинаған даналығының озығы. Кез келген институт өзіндік қүндылыққа ие және сол қүндылығын сақтай отырып әрекет етеді деп есептейді. Егер институттардың пайдасы болмаса олар қүрып кеткен болар еді. Институт құндылығының себебі оларды адамдар тарапынан мойындаған. Берк келесі консерватизмнің бір белгісі дәстүр деп көрсетеді. Ежелгі наным-сенім қайшылықты болса, соншалықты бағаланады, осы икемілігінен ол өзінің өмірлік қажеттілігін дәлелдейді дей келіп, мемлекеттің мақсаты — тәртіп пен заңды қадағалау деп көрсетеді. Оның пайымдауынша, бүл адамға қамқорлық жасаудың басты жолы.

## Дереккөздер
# Б. з. д. 310 жыл

| Жылдар
 |
| --- |
| б. з. д. 314 · б. з. д. 313 · б. з. д. 312 · б. з. д. 311 — **б. з. д. 310** — б. з. д. 309 · б. з. д. 308 · б. з. д. 307 · б. з. д. 306
 |
| Онжылдықтар
 |
| б. з. д. 330 жж. · б. з. д. 320 жж. — **б. з. д. 310 жж.** — б. з. д. 300 жж. · б. з. д. 290 жж. |
| Ғасырлар
 |
| б. з. д. V ғасыр

```
— **б. з. д. IV ғасыр**
```

 **— б. з. д. III ғасыр** |

## Оқиғалар

## Туғандар

*Тағы қара: Санат:Б. з. д. 310 жылы туғандар*

## Қайтыс болғандар

*Тағы қара: Санат:Б. з. д. 310 жылы қайтыс болғандар*

## Тағы қараңыз

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа санаты бар: 310 BC |

  Б. з. д. 310 жыл
## Түсініктемелер
# Кібісе жылы

**Кібісе жылы** — төрт жыл сайын бір айналып келетін, басқа жылдарда 365 күн болса, бұнда 366 күн бар жыл.

Кібісе жы­лының пайда болуы ежелгі Мысырдан бастау алған. Осы елдің ғалымы Сотис сонау жылдардың өзінде «Сүмбіле» ең жарық жұлдызын біраз уақыт зерттеген. Оның таңертеңгі­­лік оңтүстік көкжиектен көрінуінен бастап, әр жылдың 365 күннен тұратынын анықта­ған. Ал Сотистің Сүмбіле жұлдызын зерт­теуі көк­тем кезінде ағыл-тегіл таситын Ніл өзені суының шаруалардың үлкен еңбек­пен ек­кен егістік алқаптарын шайып кетуіне байланысты болды. Осылайша, жұлдыздардың жай-күйін терең зерттеген египеттік ғалымдар күндерді жаңылмай санай отырып, халыққа Сүмбіленің туатын мезгілін дер кезінде ескертіп жүрді. Осын­дай санақтың нәтижесінде өзіміз бүгінгі күні қолданылып жүрген күнтізбе пайда болды. Сөйтіп, ғалымдар күн мен түннің теңелу уақытының арасын жыл деп атады. Жылдың төрт мезгілін аңғарып, бір жылды жылдың мезгілдеріне сәйкес төртке бөлді. Бұған қоса, ғалымдар өздерінің зерттеуінде әр үш жылдың 365 күнге аяқталып, ал әрбір төртінші жылдың күн саны алдағы үш жылда бір күннің артық қалуы салдарынан 366 күнге толатынын дәлме-дәл есептеп шығарды.

Міне, осыдан келіп, [[славяндар]] «ви­сокосный», ал мұсылман елдері «Кібісе жыл» деп атайтын жыл пайда болды. Ал үш жылда бір рет қайталанып келетін басы артық бір күн ақпан айының үлесіне тиді. Осылай Кібісе жылы пайда болды.

## Дереккөздер
# 16 қаңтар

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | **2026 жылғы қаңтар** | >> |
| Жек | Дүй | Сей | Сәр | Бей | Жұм | Сен |
|  |  |  |  | 1 | 2 | 3 |
| 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 |
| 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 |
| 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 |
| 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |
| **MMXXVI** |

 |

**Қаңтардың 16** — Григориан күнтізбесінде жылдың 16-шы күні. Жылдың аяғына 349 (кібісе жылдарда 350) күн қалады.

## Мерекелер

## Оқиғалар

1979 жылы Иранда көтеріліс, Хумәйнидің келуі және Шахтың қашуы

## Туғандар

* 1728 — Никколо Пиччини, итальяндық композитор (1800).
* 1749 — Витторио Альфьери, итальяндық ақын (1803).
* 1931 — Йоханнес Рау, неміс мемлекеттік қайраткері (2006).
* 1958 — Букреев Анатолий Николаевич, альпинист, Қазақстанның еңбек сіңірген спорт шебері.

## Қайтыс болғандар

* 1794 — Эдуард Гиббон, ағылшын тарихшысы (1737).
* 1901 — Арнольд Беклин (1827), Швейцария суретшісі.
* 1962 — Иван Мештрович (1883), хорват мүсіншісі.
* 1984 — Ян Новак (en:Jan Novak), чех композиторы (1921).

## Сыртқы сілтемелер

|  |
| --- |
|  |
| **Жыл айлары мен күндері** |
| Қаңтар | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Ақпан | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 (29) |
| Наурыз | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Сәуір | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| Мамыр | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Маусым | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| Шілде | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Тамыз | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Қыркүйек | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| Қазан | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Қараша | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| Желтоқсан     | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
# Корея Республикасының әнұраны

애국가| Эгукка |
|  |
|

---

Корея Республикасы әнұраны

---

 |
| Сөзін жазған |
Белгісіз (Юн Чхи-хо болуы мүмкін)
 |
| Композиторы |
Ан Ик Тхэ (1936)
 |
| Бекітілді |
1948
 |
| Жойылды |
2015 (тек ауторлық құқықтар)
 |
| Әнұран (сөзі, әні) |
|  Корея Республикасы әнұранының аспапты нұсқасы |

*Басқа мағыналар үшін КХДР әнұраны деген бетті қараңыз.*
**Эгукка** (кор. 애국가) — Корея Республикасының әнұраны. . Корей тілінен аударғанда "Патриоттық өлең" деген мағына білдіреді.

## Тарихы

Ән сөзінің авторы белгісіз бірақ кейбір деректер бойынша авторы - Пхеньян мектебінің директоры Юн Чхи-хо болуы мүмкін..

1886 жылдың қазан айында «Тәуелсіздік қақпасының» ашылу салтанатында шырқалған. . Корея уақытша үкіметінің егемендігінен кейін Эгукганы ресми түрде ұлттық әнұран деп жариялаған. .

1948 жылдың 15 тамызында Оңтүстік Кореяның негізінің қалануы күнінде әнұранға өзгертулер енгізілген. Бұл күнге дейін әні «Auld Lang Syne» шотлан сырында болған.

## Әнұран сөзі

| Корей тіліндегі түп нұсқасы | Оқылуы |
| --- | --- |
| **1절**
동해물과 백두산이 마르고 닳도록 —
하느님이 보우하사 우리나라 만세 — ! | **1 шумақ**
Тонхэмульгва пэктусани марыго тальдорок Ханыними поухаса уринара мансэ |
| **후렴**
무궁화 삼천리 화려강산 —
대한 사람 대한으로 길이 보전하세 — ! | **Қайырмасы:**
Мугунхва самчхолли хварёгансан Тэхан сарам тэханыро кири поджонхасе |
| **2절**
남산위에 저 소나무 철갑을 두른 듯 —
바람서리 불변함은 우리 기상일세 — ! | **2 шумақ**
Намсанвие чо сонаму чхольгабыль турын тыт Парамсори пульбёнхамын ури гисанъильсе |
| **3절**
가을 하늘 공활한데 높고 구름없이 —
밝은 달은 우리 가슴, 일편단심일세 — ! | **3 шумақ**
Каыль ханыль конхварханде нопко курымопси Пальгын тарын ури касым ильпхёндансимильсе |
| **4절**
이 기상과 이 맘으로 충성을 다하여 —
괴로우나 즐거우나 나라 사랑하세 — ! | **4 шумақ**
И кисангва и мамыро чхунсонъыль тахайо Квероуна чыльгоуна нара саранхасе |

## Дереккөздер
# Ұлттық парк

Ұлттық парк
**Ұлттық парк** — ерекше экологиялық, ғылыми, тарихи-мәдени және рекреациялық құндылығы бар мемлекеттiк табиғи-қорық қорының бiрегей табиғи кешендерi мен объектiлерiнiң биологиялық және ландшафтық саналуандығын сақтауға, оларды табиғат қорғау, экологиялық-ағартушылық, ғылыми, туристiк және рекреациялық мақсаттарда пайдалануға арналған табиғат қорғау және ғылыми мекеме мәртебесi бар ерекше қорғалатын табиғи аумақ.

Ұлттық табиғи парктердің қорықтардан айырмашылығы - туристер мен тынығушылардың кіріп көруіне рұқсат етіледі. Бірақ олардан табиғатты қорғау ретін сақтау талап етіледі.

Қазақстанда 5 ұлттық парк ұйымдастырылған.

1. Еліміздегі алғашқы ұлттық парк - **Баянауыл ұлттық табиғи паркі**. Ол 1985 жылы Павлодар облысындағы Баянауыл орман шаруашылығының негізінде құрылған, ауданы 50,7 мың га. Парк аумағына енетін таулы-орманды ландшафтылары тамаша табиғат ерекшеліктерімен көзге түседі. Қарағай, қайың ормандары өскен, гранитті, үгіліп мүжілген Баянауыл таулары Сарыарқаның шөлейтті жазықтарында орналасқан. Мұнда құстардың 54 түрі, сүтқоректілердің 54, балықтың 8, өсімдіктің 438 түрі бар. Биік жері- *Ақбет тауы*, биіктігі 1026 м. Табиғатының қолайлы жағдайына байланысты Баянауыл тауларын «шөлді даладағы таулы-орманды шұрат» деп атайды. Бұл аймақ жаппай демалыс пен туризмнің дамыған жері. Мұнда көптеген демалыс үйлері, емдеу мекемелері, туристік базарлар орналасқан. Паркте ұзақ уақыт үгілу әрекетінен қайталанбас жартас, шоқылар қалыптасқан. Олар сыртқы түріне орай « Жалауыз кемпір», «Найзатас», «Тас және Ат басы», т.б деп аталады.

1. **Іле Алатауы ұлтық парк** 1996 жылы ұйымдастырылған. Ауданы 181,6 мың га. Іле Алатауының солтүстік беткейінде Түрген шатқалынан бастап, батыста Қаскелең асуына дейінгі ерекше Ландшафтыларды қорғау және деалыс, тынығу мақсатынла пайдаланылады. Мұнда қорғауға аңның 43 түрі, құстың 138 түрі, балықтың 8 түрі, өсімдіктің 1282 түрі алынды.

1. Қарқаралы ұлттық паркі 1998 жылы құрылған. Ауданы 90,3 мың га. Қарағанды облысындағы Қарқаралы ауданында орналасқан. Қарқаралы және Кент тау жүйелерін қамтиды. Осында әйгілі Шайтанкөл орналасқан. Мұнда аңның 39 түрі, құстың 55 түрі, балықтың 11 түрі, өсімдіктің 68 түрі қорғалады.

1. **Алтынемел табиғи ұлттық паркі** 1996 жылы Алматы облысының Кербұлақ, Панфилов аудандары жерінде орналасқан. Ауданы 212,1 мың га. Алтынемел тауын қамтиды. Мұнда аңның 6 түрі (таутеке, қарақұйрық, құлан, қызыл қасқыр және т.б.) сонымен бірге құстың 231 түрі, балықтың 22 түрі, өсімдіктің 800 түрі қорғауға алынған.

1. **Көкшетау паркі** 1996 жылы ұйымдастырылған. Ауданы 135,8 мың га. Мұнда аңның 305 түрі, құстың 223, балықтың 22 түрі, өсімдіктің 800 түрі қорғауға алынған.

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа санаты бар: National parks |
# Fox Broadcasting Company[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| Fox Broadcasting Company |
| Fox Broadcasting Company |
|  |
| Ел |  АҚШ |
| Хабар тарату аумағы |  АҚШ |
| Иесі |
Fox Corporation
 |
| Сайт |
fox.com
 |

**Fox Broadcasting Company** (әдетте **FOX** ретінде белгілі) — Fox Corporation компаниясына тиесілі американдық теледидар желісі. Оны 1986 жылы 9 қазанда Руперт Мердок құрған. Оның штаб-пәтері Нью-Йоркте орналасқан.

## Телебағдарламалар

### Телесериалдары

* Гриффиндер
* Дәрігер Хаус
* Жер бетіндегі соңғы адам
* Симпсондар
* Хор

### Жаңалықтар

* Fox News Sunday

## Сыртқы сілтемелер

* FOX  (ағыл.)

## Дереккөздер
# Бүйір дауыссыз[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Бүйір дауыссыз** ( орыс.  *боковые латеральные согласные* ) - тілдің ұшы немесе орта тұсы қызыл иек пен алдыңғы таңдайға жымдасын (Имплозия), фонациялық ауа тілдің екі бүйірі арқылы етуінен жасалатын дауыссыздар: л.

## Дереккөздер
# Жапония географиясы

|  |
| --- |
| Жапония географиясы  |
|  |
| Әлем бөлшегі | Азия |
| Аймақ | Шығыс Азия |
| Координаттары | 36° с.е., 138° ш.б. |
| Аумағы | * Әлем бойынша 62
* 377 976,41 км²
* жер: 87,93099% %
* су: 12,06901% %
 |
| Жағалау сызығы | 29 751 км |
| Шекаралары | 0 |
| Ең биік нүктесі | 3776 м (Фудзи тауы) |
| Ең төмен нүктесі | −4 м (Хатирогата) |
| Ірі өзені | Синано (367 км) |
| Ірі көлі | Бива (670 км²) |

Жапон аралдары солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзыннан-ұзақ созылып жатыр. Жапонияның солтүстігінде, әсіресе Хоккайдо аралында, қар қалың түсіп, қысы едәуір суық болады, ал оңтүстігінің, Рюкю аралдарының ауа райы тропиқалық климатқа жақын. Жапония – негізінен жылы әрі күн шуақты ел, алайда оның климаты әжептәуір ылғалды болып келеді.
Жапон аралдарының бүкіл ауданының алтындан бес бөлігіне жуығын қалың орманды, жартасты таулар алып жатыр. Ең биік тауы – Фудзи тауы. Ол – сөнген жанартау. Фудзиді жапондар киелі тау деп есептейді. Жапонияда толып жатқан сөнбеген жанартаулар, көптеген шипалы арасандар (ыстық бұлақтар) бар. Мұнда жер сілкіну жиі болып тұрады.
Жапония халқы негізінен теңіз жағалауын бойлай созылып жатқан құнарлы жазық алаптарда тұрады. Күріш алқаптарын, жеміс бақтары мен шай плантацияларын жыл сайын ұлғайып өсіп бара жатқан ірі қалалар ығыстырып, егістік жер тарыла түсуде.
# Фурми[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| Коммуна |
| Фурми |
| Fourmies |
|

|  |
| --- |
|  |
| Логотипі |

 |
| Әкімшілігі |
| Ел |  ФранцияФранция |
| Аймағы |
Нор-Па-де-Кале
 |
| Департаменті |
Нор
 |
| Округі |
Авен-сюр-Ельп
 |
| Мэр|Мэрі |
Alain Berteaux (2008-2014)
 |
| Тарихы мен географиясы |
| Координаттары | 50°01′05″ с. е. 4°03′14″ ш. б.﻿ / ﻿50.0180555556° с. е. 4.05388888889° ш. б.﻿ / 50.0180555556; 4.05388888889    |
| Жер аумағы |
22,98 км²
 |
| Биіктігі |
174—247 м
 |
| Уақыт белдеуі |
UTC+1, жазда UTC+2
 |
| Тұрғындары |
| Тұрғыны | 13010 адам (2009) |
| Тығыздығы |
566,14 адам/км²
 |
| Сандық идентификаторлары |
| Пошта индексі |
59610
 |
| INSEE коды |
59249
 |
| mairie-fourmies.fr |
| Фурми |
| Фурми шекарасы

 |
|

**Фурми** (фр. *Fourmies*) — Франциядағы коммуна. Нор-Па-де-Кале аймағына қарасты Нор департаментінде орналасқан. Авен-сюр-Ельп округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 22,98 км² шамасында.

Коммунаның INSEE коды — *59249*, пошта индексі — *59610*.

## Демографиясы

2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 13010 адамды құрады. Халық тығыздығы — 566,14 адам/км².

Халық динамикасы *( ):*

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006):

| Жынысы | Барлығы | 15 жасқа дейін | 15-24 | 25-44 | 45-64 | 65-85 | 85 жастан жоғары |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ерлер | 6235 | 1359 | 1021 | 1409 | 1602 | 793 | 51 |
| Әйелдер | 6926 | 1320 | 908 | 1568 | 1724 | 1248 | 158 |
|

| Жыныс-жас ерекшеліктері |
| --- |
| **Ерлер** | **Жас** | **Әйелдер** |
|  51  | 85 + |  158  |
|  146  | 80-84 |  264  |
|  203  | 75-79 |  332  |
|  215  | 70-74 |  372  |
|  229  | 65-69 |  280  |
|  254  | 60-64 |  306  |
|  402  | 55-59 |  459  |
|  419  | 50-54 |  432  |
|  527  | 45-49 |  527  |
|  398  | 40-44 |  446  |
|  325  | 35-39 |  425  |
|  349  | 30-34 |  354  |
|  337  | 25-29 |  343  |
|  409  | 20-24 |  426  |
|  612  | 15-20 |  482  |
|  439  | 10-14 |  421  |
|  445  | 5-9 |  441  |
|  475  | 0-4 |  458  |

 |

## Тағы қараңыз

* Нор департаментінің коммуналары

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа санаты бар: Фурми |

* Ресми сайты
* Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы Мұрағатталған 6 қыркүйектің 2012 жылы.
* «Mapquest» картасында орналасуы
# Ендік

**Ендік** — жер бетіндегі нүктелердің орнын аныктайтын географиялық координаттардың бірі.

Астрономиялық ендік және геодезиялық ендік деп сараланады..

**Астрономиялық ендік** — жер бетінің мәлім нүктесіндегі тік сызық бағытының аспап экваторының жазықтығымен түзетін бұрыш, Жердің айналу осінің осы нүкте горизонтының жазықтығымен түзетін бұрышқа тең болады. Пункттердің ендіктері аспан шырақтарын және әрбір пунктті басқа пункттерден тәуелсіз бақылау арқылы анықталады. Жер беті нүктесінің геодезиялық ендігі — осы нүкте арқылы өтетін нормальдың референц-эллипсоид бетіне оның экватор жазықтығымен құрылатын бұрыш. Тек бір ғана пункттердің астрономиялық және геодезиялық ендіктері тік сызықтардың осы пункттердегі референц-эллипсоидке нормалдардан ауытқуынан бір-бірінен өзгеше болады. Астрономиялық және геодезиялық ендіктер 0-ден 90°-қа дейін өзгереді, Солтүстік жарты шардағы нүктелер үшін "солтүстіктік" немесе "оң", Оңтүстік жарты шардағы нүктелер үшін "оңтүстіктік" немесе "теріс" деп аталады.

## Дереккөздер
# Баби[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Баб кесенесі
**Баби** немесе **Баби Сенімі** (1844 ж. 24 мамыр — 1853 ж. 12 қаңтар) — 1844 жылы Иранда Баб құрған дін. Баби сенімінің қасиетті жазбасы — *Байан*. Көптеген қуғын-сүргіндерге ұшыраған баби ізбасарлары Баб уәде еткен Мессия, яғни Баһаулланың жариялымынан кейін Баһаи сеніміне бет бұрады.

## Тағы қараңыз

* Баб
* Байан
* Баһаи

## Сілтемелер

* The Religion of Bayan
* «Персидский Байан»
* библиотека исследователей Веры Бахаи Мұрағатталған 22 қаңтардың 2010 жылы.
* Edward Browne, A Traveller’s Narrative — Written to Illustrate the Episode of the Báb
* The Bab Collected Works
# Теократия

**Теократия** - [ гр.  *theos*  - құдай, kratos - билік] - саяси билік шіркеу басшысының, дін басының қолында шоғырланатын басқару түрі.

## Дереккөздер
# Қарашық[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Адам қарашығы
Мысық қарашығы
**Қарашық** (лат. *pupilla*) — көздегі нұрлы қабықтың ортасындағы тесік. Нұрлы қабықтың сақинаша орналасқан бірыңғай салалы ет ұлпасының миоциттер будалары қарашықтың қысқыш, ал тарам миоциттер будалары, оның кеңейткіш бұлшықеттерін түзеді. Аталған бұлшықеттердің; әсерінен қарашық рефлекторлы түрде кеңейіп немесе тарылып көз алмасына жарықтың түсу мөлшерін реттейді. Күшті жарық әсерінен қарашықтың мөлшері кішірейіп, ал әлсіз жарыққа, керісінше, кеңеюіне жауап береді.

## Дереккөздер
# Жануар майы

**Жануар майы** (Животный жир). Майлар организмде энергия беруші ролін атқарады және пластикалық материал болады. Өйткені олар жасушалық құрауыштардың, әсіресе мембраналардың құрамына кіреді, яғни ақуыздар сияқты тамақтың алмастырмайтын факторлары болып табылады. Жануар майлары кесек заттар, олардың құрамына балқу температурасы жоғары қаныққан май қышқылдары көп кіреді. **Жануар майы** көзі — шошқа майы (90-92%), сары май (72-82%), семіз шошқа еті (49%), шұжық (20-40%), қаймақ (30%), ірімшіктер (15-30%). **Жануар майы** стеариндері ішінде холестериннің маңызы ерекше зор. Ол барлық жасушалар мен тіндердің қалыпты құрылымдық құрауышы болып табылады, өт қышқылдарының, гормондардың, Д витаминінің алмасуына қатысады. Бірақ қанда холестериннің деңгейі артқан кезде атеросклероздың пайда болып, асқынуы мүмкін.

### Тағы қараңыз

* Жануар белогы

## Дереккөздер
# Үйрек[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Үйрек**, үй үйректері (*Anas platyrhynchos var. domestіca*) — қазтәрізділер отряды, үйрек тұқымдасына жататын құстар.

Шамамен біздің заманымыздан 1000 жыл бұрын Еуразия, Солтүстік Африка, Солтүстік Америкада жабайы барылдауық үйректі қолға үйрету арқылы шығарылған. Үйректердің ең көп тараған түрлері: бейжің (пекин) үйрегі, мәскеудің ақ үйрегі, мускусты үйрек, үндінің жүйрік үйрегі, т.б. Пекин үйрегінің басы үлкен, жалпақ, маңдайы шығыңқы, тұмсығы қызғылт-сары, сәл имектеу, арқасы кең, шоқтығына қарай биіктеу, тұлғасы кең әрі ұзын, сирағы қысқа әрі жуан, қауырсыны ақ, денесінің түсі сарғылт болып келеді. Мекиенінің салмағы 3,0 кг, аталығы 3,5 кг, 9 апталық балапанының салмағы 2,5 кг тартады. Жасы 6 — 8 айға жеткенде жұмыртқалай бастап, 7 — 8 айдың ішінде 80 —120 жұмыртқа табады. Балапан шығымы 75%. Мәскеудің ақ үйрегі сырт тұлғасы жағынан пекин үйрегіне ұқсайды. Ол тез жетіледі, өте бейімделгіш, жұмыртқасы 90 г, жылына 100-ге дейін (екі жыл бойы) жұмыртқа табады. Балапан шығымы жоғары. Мускусты үйректердің кеудесі кең денесі ұзын, жақсы ұшады; қауырсыны қара, қара ала түсті болып келеді. Мекиендерінің салмағы 2,5 — 3 кг, аталығы 4,5 — 5 кг, жақсы семірген кезде 6 — 7 кг, бауырының өзі 350 — 550 граммға жетеді. 6 — 9 айлығында жұмыртқалай бастап, жылына 60 — 120-ға дейін жұмыртқа табады. Таза еті көп, майы аз, оның құс бауырын өндіруде маңызы зор. Үндінің жүйрік үйрегі жұмыртқалағыш тұқым. Оның денесі, мойны, сирағы, құлағы ұзын жаратылған. Жылына 200-ден астам жұмыртқа табады. Дәмі тауық жұмыртқасына ұқсайды. Үйрек дәмді етімен және үлпілдеген мамығымен бағалы.Бізде оның көптеген тұқымдары өсіріледі. Әсіресе ақ үйректің екі түрі мәскеу және бейжің үйрегі, сұр украина үйрегі, ақ жемсаулы және харьков қара үйрегі көп тараған.

Үйрек - суда жүзетін құс. Жылдың жылы мезгілдерінде тоған мен көлдердің суы таяз жерінен қорегін тауып жейді.

## Тағы түрлері

Үйректің түрлеріне ақ басты үйрек, өзен үйрегі, сүңгитін үйректер, мускустық үйректер, Лабрадор үйректері, жалды үйректер, қара басты үйректер, каменушка үйректері, крестті үйректер, қызғылт құлақты үйректер, тұрпандар, қызыл басты сүңгуір үйрек, доминикандық ақбас үйрек, қатты құйрықты үйректер, Хартлауб үйректері, қызғылт басты үйректер, қола қанатты үйректер, ақ арқалы ақбас үйректер, теңбіл үйректер және торыалақаз жатады. Сонымен қатар шалпылдайтын үйректер су бетінде қотарады. Өзгелері бастарын суда ұстап, су балдырлары мен ұлуларды лас судан екшелеп, аударады.

## Тағы қараңыз

* Үйрек балапаны
* Үйрек шаруашылығы

## Дереккөздер

* Қазақ Энциклопедиясы, 9 том
# Жүндес мамонт[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

| Жүндес мамонт Қазбалық ауқымы: Плейстоцен - Recent, 0.15–0 Ma
ПреК

К
О
С
Д
Кр
П
Т
Ю
Б
Пг
Н

↓
 |
| --- |
|  Жүндес мамонт қаңқасы |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Жануарлар  |
| Жамағаты: | Хордалылар  |
| Табы: | Сүтқоректілер  |
| Сабы: | Еттұмсықтылар  |
| Тұқымдасы: | Пілдер  |
| Тегі: | †*Mammuthus*  |
| Түрі: | †M. primigenius  |

 |
| Екі-есімді атауы |
| Mammuthus primigenius (Blumenbach, 1799) |
| Синонимдері |
| *Elephas primigenius* (Blumenbach, 1799)  |

**Жүндес мамонт** (лат. *Mammuthus primigenius*) — пілдер тұқымдасының мамонттар туысына жататын жойылған түрі.

Антропоген кезеңінің плейстоцен дәуірінің 2-жартысында Еуропа, Солтүстік Азия, Солтүстік Америкада тіршілік еткен. Туыстық жағынан азия піліне жақын. Қазіргі пілдерге қарағанда денесі ірі (аталықтарының биіктігі 3,5 м, салм. 5 — 6 т шамасында болған), әсіресе, алдыңғы жауырын тұстары өте үлкен, әрі биік, сирағы мен құйрығы қысқа, жүндері ұзын, ішкі жағына қарай иілген, үстіңгі жақ сүйегіндегі екі күрек тістері (ірілерінде ұзындығы 4 — 4,5 м-ге, диаметрі 18 — 19 см-ге, салмағы 100 кг-ға жеткен) болған. Жақ сүйектеріндегі тістері бір-бірден, үлкен, жалпақ, эмаль қабаттарынан тұрған. Мамонт қаңқасы мамандардың есептеуінше 123 ірі-ірі сүйектерден құралады. Негізінен ашық аймақтарда, тундрада тіршілік етіп, шөптесін өсімдіктермен, бұталармен (күніне 300 — 400 кг-дай) қоректенген. Көбіне 12 — 15 М. бірігіп тіршілік еткен. Сібір аймақтарының көп жылғы мұзды тоң қабаттарында осы кезге дейін бұзылмай сақталған денелері (жұмсақ тіндерімен, терісімен және жүнімен қоса) табылған. Қазақстанда Мамонттың сүйектері солт. аймақтарда жиі кездеседі. Сондай-ақ олар Қаратаудан, Тараз қаласының маңынан, Арал теңізі маңынан, Жетісудан, Батыс Қазақстан облысы аумағынан көп ұшырасқан. Мамонттар плейстоценнің соңында құрып кеткен. Оның негізгі себептері ауа райындағы өзгерістер мен адамдардың аңшылық әрекеті.

## Дереккөздер
# Демеуші

**Демеуші** — бірінші болып ұсыныс жасайтын немесе оған кепілдік беретін, радио уақытын немесе теледидар уақытын сатып алатын, қамқоршы (қорғаншы) болатын, қайсыбір шараны қаржыландыратын, оны өткізу кезінде өз өнімін жарнамалайтын жеке немесе заңды тұлға; біреу үшін жауапкершілікті өз мойынына алушы тұлға. Демеушілік, әдетте, алынған табысқа қатыспай жүзеге асырылады.

## Дереккөздер