Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Қытай тілі[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| Қытай тілі |
|  Қытай тілінің таралуы:
     Қытай тілі ресми н/е мемлекеттік тіл
     Көптеген тасымалдаушысы бар мемлекеттер |
| Өз атауы: | 中文, 漢語 [汉语] |
| Елдер: |
Қытай Халық Республикасы, Қытай Республикасы, Сингапур, Филиппин, Малайзия, Индонезия, Шығыс Тимор, Таиланд, Вьетнам, Мьянма, Камбоджа, АҚШ, Ресей, Үндістан
 |
| Ресми күйі: |  Қытай Халық Республикасы  Қытай Республикасы  Сингапур  Гонконг  Макао
 **Ұйымдар:**
 БҰҰ ШЫҰ
 |
| Реттейтін мекеме: |
Қытай: Қытай ұлттық тілі комитеті Тайвань: Тайвань ұлттық тілдерді дамыту институты Сингапур: Білім беру министрлігі
 |
| Сөйлеушілер саны: |
1,39 млрд (2025)
 |
| Рейтинг: |
1
 |
| Күйі: |
Қауіпсіздікте
 |
| Классификация |
| Санаты: |
Еуразия тілдері
 |
|
Сино-Тибет әулеті
Қытай тілі |
| Жазуы: |
қытай жазуы, пінин, кирил (дүнген)
 |
| Тіл коды |
| МЕСТ 7.75–97: |
GB/T 315
 |
| ISO 639-1: |
zh
 |
| ISO 639-2: |
zho
 |
| ISO 639-3: |
zho
 |
| Тағы қараңыз: Жоба:Лингвистика |

**Қытай тілі** (қыт. дәст. 漢語, жеңіл. 汉语, пінин: *hànyǔ*) — кең таралған тіл немесе тіл шоғыры (өзара ұқсас көптеген диалектілерден тұрады), Қытай Халық Республикасының хань (мандарин) қытай көпшілігі мен шағын ұлттары сөйлейтін тіл. Қытай тілі Қытай-Тибет тіл отбасысына жатады. Сондай-ақ қытай тілінде Индонезия, Камбоджа, Лаос, Вьетнам, Мьянма, Малайзия, Тайланд, Сингапур, Бруней, Гонконг, Макао, Филиппин, Жапония, Корея және әлемнің басқа бөліктерінде (30 миллионнан астам өзге ұлт өкілдері) сөйлейді. Біріккен Ұлттар Ұйымының ресми және жұмыс тілдерінің бірі.

**Қытай тілінің басты ерекшеліктері: Қытай тілінде төрт үн бар, мағына үн (тон) арқылы анықталады;
* әрбір иероглиф бір буын болып есептеледі;
* жалаң буынды сөздер жиі кездеседі, күрделі сөздер көп түбірден құралады, бірақ морфолагиялық түрлену болмайды;
* сөздердің орын тәртібі мен шылаулар қолданысы негізінде грамматикалық мағына айқындалады.

Тарихи жазбаларға қарағанда Қытай тілінің диалектілері мұнан 2500 жыл бұрын байқалған. Ұсақ диалектілер көп болғанымен, негізінен үлкен жеті топқа бірігеді: олар – Солтүстік, У, Шияң, Гань, Кыжия, Юэ және Минь. Қытай әдеби тілі солтүстік диалекті негізінде қалыптасқан. Осы тіл мен ортақ иероглиф болмаса әр диалектіде сөйлейтіндер бір-бірін еркін түсіне бермейді. 12–13 ғасырларда кітаби тіл – Байхуавин (жаңаша әдеби тіл мағынасында) қалыптасты, «Су бойында», «Оқымыстылар шежіресі», «Қызыл сарай түсі» сияқты көркем туындылар осы тілде жазылған. Қытай тілін жаңаша ғылыми түрде зерттеу Ма Дзянь Джунның «Ма Ши Вань ун» (1898 жылы) атты грамматикалық еңбегінен басталады.

## Дереккөздер
# Автология

**Автология** — сөздің тура мағынасында қолданылуы. Сөздің өзіндік тура мағынасы және туынды мағынасы болады. Әдетте поэзияда сөзді туынды, ауыспалы мағынада қолдану жиірек кездеседі. Алайда төтелеп, тура мағынасында айтылатын сөздер де аз болмайды.

Мысалы, Абайдың:

*Жасымда ғылым бар ескермедім,*
*Пайдасын көре тұра тексермедім,* -

деген өлең тармақтарын еске алсақ, мұндай сөздер түгелдей өзінің бірінші, негізгі мағынасында алынған.

Ал Абайдың жаңағы сөздерінің жалғасын алсақ:

*Ержеткен соң түспеді уысыма,*
*Қолымды мезгілінен кеш сермедім*,-

дегендегі «уысыма түспеді» деген сөз тіркесінде ауыспалы мағына бар. «Ғылымға қолым жетпеді, ғылым қолыма түспеді, қолымды кеш сермедім» дегендей ғып айту.

Әрине, ауызша сөйлеу тілінде де айтыла береді, бірақ мұның өзі соншалықты үйреншікті, өте қарапайым айтылғандай көрінсе де, ғылымды қолмен ұстап, уысқа салып алатын нәрселермен салыстыру негізінде шыққан туынды мағына екені анық. Ал одан әрі келетін: *Өзім де басқа шауып, төске өрледім,*- деген өлең тармағын алсақ, мұндағы «басқа шабу, төске өрлеу» деген сөздер тікелей өз мағынасында емес, «алға ұмтылдым, сөз өнерінде тіл өнерінде талайдан озып шықтым» деген мағынада айтылған.

Ал осы өлеңнің соңындағы:

*Еңбегіңді білерлік еш адам жоқ*,
*Түбінде тыныш жүргенді жек көрмедім*,-

деген сөздер тағы да негізгі, тура мағынасында айтылған. Әдетте поэзия тілі, өлең сөз ерекше бейнелі, көркем болады деп саналады. Ауыспалы мағынада қолданған сөздер эпитет, теңеу, метафора, әсірелеу, т.б. поэзияда жиі кездеседі, өлең тілінің бейнелілік сипатын арттыра түседі делінеді. Бұл айтылғандар, әрине, жалпы алғанда орынды. Дегенмен, поэзияда, әдебиетте сөздің бәрі де көркемдік сипат алады. Себебі, көркемдік ойда эстетикалық ұғым, сезімді білдіреді. Жоғарыдағы мүлде қарапайым түрде, өз қалпында, көріктеп, түрлендірмей-ақ қолданылған сөздер келісті, әсерлі болып тұрғаны осыны дәлелдейді. Тура мағынасында алынған сөздерге көркемдік сипат беретін көркем ойдың қуаттылығы, әр сөздің ақындық ойды, сезімді жеткізуде орнын тауып, терең мағыналы етіп қолданылуы, әр сөздің өлең ырғағына сәйкес әуезді айтылуы. Өлең тілі немесе көркем прозаның тілі тартымды болу үшін жазушы ауыспалы мағына беретін бейнелі сөздерді қалайда неғұрлым көп, мол қолдануға ұмтылады және сонысы оның артықшылығы деп санау дұрыс болмайды. Сөздің тура мағынада қолданылуы, тура мағынада алынуы да қажет болған мөлшерде келтірілсе, әр шығарманың мазмұнына, ондағы ой-сезім өзгешелігіне шығарманың жанрлық, стильдік, тағы сондай сипаттарына сәйкес келеді.
# Айкидо

**Айкидо** — негізін Морихеи Уешиба қалаған шығыс жекпе-жегінің бір түрі.

Айкидодағы "Шихоунаге" лақтыру техникасы
Айкидо, спорттық және қорғаныс айкидосы болып бөлінеді. Өте ерте заманда Жапонияда пайда болған. Корғаныс айкидосын Томики айкидо деп атайды. "Удың күшін қайтаратын у" деген сияқты Жапония философиясында "күшке төтеп беретін күш" деген қағида бар. Осы қағида бойынша шабуыл жасаушы қаншама шебер, тәжірибелі болса да оның басымдылығын айламен, айлакерлікпен кері қайтаруға тіпті оны жеңуге де болады. Міне, осы айлалардың яғни қарсы әдістердің барлығы айкидода жинақталған. Жарыс көлемі 9х9 м қапталдарында қауіпсіздік аумағы (маталар төселген) бар кілем үстінде өтеді. Спортшылардың киім киісі дзюдо күресіндегі сияқты, бір спортшы, екіншісі ақ белбеумен буынады. Киімде, белбеуде спортшыларды жарақаттайтын бұйымдар болмайды. Төрешілік ету де солай. Кілем үстінде төрешінің беретін бұйрықтары, нұсқаулары мен ескертулер де жапон тілінде. "Хаджиме - бастаңдар", "Ипон - бір ұпай", тағы с.с жекпе-жек кезінде жарысқа қатысушылардың біреуі 2 толық 2 ұпай алса сол адам жеңіске жетеді. Егер бірінші раундта жарысқа қатысушылардың бірі резеңке пышақпен шабуыл жасаса, екінші раунда олар орындарын алмастырады. Бәсеке көзінде таза жеңіске жете алмаған жағдайда жекпе-жектің нәтижесі ұпай санымен анықталады. Ал ұпай саны да тең болған жағдайда тағы да қосымша бір раунд беріледі. Олар мүнда да тең түссе жеңістің кімге берілетінін кілем үстіндегі арбитр шешеді.

## Тарихы

Айкидоның пайда болуының негізгі сәтін 1920 жыл деп атауға болады, ал орыны — Аябе қаласы. 1920 жыл Уешиба үшін өте драмалық жыл болды, оның әкесі мен екі кішкентай ұлы қайтыс болды. Жүрегі ауырған соң ол кейіннен айкидо философиясына шешуші әсер еткен оомото-ке діни ілімінен жұбаныш іздеді. Ол үшін бірінші дожо да жұбаныш болды: Уешиба өз үйінде 18 төсеніш (татами) төсеп, Оомото-ке ілімінің ізбасарларын оқыта бастады.

Морихэй Уешиба тәжірибе жинақтады, Уешиба академиясының бағдарламасы кеңейіп, тереңдей түсті. Оның жекпе-жек шебері ретіндегі даңқы тез тарады. Оның шәкірттерінің саны артты.

1922 жылы Уешиба өзінің мұғалімі Сокаку Такеданы 5 жыл бойы Дайто-рю Айки-дзюцуцумен (1915-1919) бірге оқыған оомото — Нао Дегучидің негізін қалаушы Аябеге көшуге көндіре алды. Сокаку Такеда Жапонияны жиі аралап, шәкірттерін жүйесіз жаттықтырды, бұл Морихей Уешибаның ең жақсы шәкірттерінің бірі болуына кедергі болмады. Аябеде 6 айлық жаттығудан кейін Такеда Уешибаға нұсқау сертификатын береді, ал өзі кетіп қалады.

Дайто-рю мен Ягю-Рюдің жаттығу әдістерінен біртіндеп бас тарта отырып, 1922 жылы Уешиба өзінің будосын құрып, оны Айки-буджуцу (Айкидо) деп атайды.

## Дереккөздер
# Саппоро[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| Қала |
| Саппоро |
| 札幌市 |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ту | Логотипі |

 |
| Әкімшілігі |
| Ел |  ЖапонияЖапония |
| Аймағы |
Исикари
 |
| Басшысы |
Кацухиро Акимото
 |
| Тарихы мен географиясы |
| Координаттары | 43°03′ с. е. 141°21′ ш. б.﻿ / ﻿43.050° с. е. 141.350° ш. б.﻿ / 43.050; 141.350    |
| Жер аумағы |
1121,12 км² км²
 |
| Уақыт белдеуі |
UTC+1, жазда UTC+2
 |
| Тұрғындары |
| Тұрғыны | 1 959 750 адам (2023) |
| Тығыздығы |
1747,81 адам/км²
 |
| Сандық идентификаторлары |
| Телефон коды |
11
 |
| [[]] |
01100-2
 |
| city.sapporo.jp |
| Саппоро |
| Саппоро шекарасы [көрсет ►]

Wikimedia | © OpenStreetMap
 |
|

**СаппороСаппоро** (札幌市, *Саппоро-си*?, тыңдау ) — Жапонияның үлкендігі бойынша төртінші Хоккайдо аралындағы қала, экономикалық, өнеркәсіптік, мәдени орталығы. Халқы - 1 896 207 (2010), көлемі - 1121,12 км². Қалада Хоккайдо университеті бар.

Саппоро — 1972 Қысқы Олимпиада ойындарының астанасы, үш Қысқы Азия ойындарының астанасы - 1986, 1990, 2017 ж.

Саппоро - шипажайлы орын, қала маңында көптеген ыстық минералды бұлақтар бар. Жылда қыста дәстүрлі өтетін Қар фестивалі бүкіл әлемнен 2 млн туристтерді жинайды.

Климаты - қоңыржай муссонды климаты.

### Туыстас қалалар

Саппороның туыстас қалалары бар

* Мюнхен, Германия, 1972;
* Портленд , Орегон штаты, АҚШ, 1959;
* Жаңасібір, Ресей, 1990;
* Южно-Сахалинск, Ресей, 1972;
* Шэньян, Қытай, 1980;
* Тэджон, Оңтүстік Корея, 2010

* Хоккайдо университеті
* Телемұнара
* Қалада дәстүрлі өтетін би фестивалі
* Қысқы спорт кешені
* Сыра мұражайы
* Қаланың түнгі көріністері

## Дереккөздер

* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

## Сыртқы сілтемелер

* Ортаққорда бұған қатысты медиафайлдар бар: **Саппоро**
# Лексикалану

**Лексикалану** (орыс. лексикализация) — сөз құрамындағы кейбір морфемалардың немесе сөз тіркестерінің тұрақты сипат алуы нәтижесінде олардың жеке сөзге пара-пар қолданылуы. Мысалы: келеді, келетін мағынасындағы кележақ сөзі әрі келешек ұғымын білдіреді; жай тіркестен шыққан қосаяқ, теміржол біртұтас лексикалық ұғымдарды білдіреді.

## Дереккөздер
# Мэйдзи дәуірі[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Мэйдзи дәуірі** (жапон. 明治時代 *мэйдзи дзидай*) (1868—1912) — жапон тарихында Мэйдзидің таққа отырған кезеңінен қайтыс болған кезеңіне дейінгі аралық..

Бұл жылдам даму және батыстану дәуірі болды. Феодалдық иелік жойылды, орнына префектура орнады, Даймё мен Самурайлар ерекше құқықтарынан айрылды. Самурайлардың көбі бұндай өзгерістерге наразы болып, бірнеше рет бүлік шығарды, соның ішіндегі ең ірісі Сайго Такамори көтерілісі болды. Орталық билікті нығайту үшін жалпыға бірдей әскери борыш негізінде ұлттық әскер құрылды.

Ауыл шаруашылығына салық салудың жаңа жүйесі мен ондық ақша жүйесі енгізілді. Экономиканы дамыту үшін тоқыма өнеркәсібі көмек көрсетті, теміржол және құрыш құятан зауыт салынды, кеме қатынасы дамыды. Мектеп реформасы жүргізілді және міндетті бастауыш білім енгізілді. 1912 жылы Мэйдзи жаңғыртуы деп аталған реформа қозғалысы кеңейтілді: батыс державаларымен жасалған тең құқылы емес шарттар қайта қарастырылды, мемлекеттің экономикасы дамыды, ал оның әскери қуатын Батыс мойындады.

## Тағы қараңыз

* Император серті
* Мэйдзи конституциясы

## Дереккөздер
# Сумо

**Сумо**, жапондардың ұлттық күресі. Жапондардың арасында кең тараған күрес түрлерінің негізінде дамыған. Негізінен мұнда салмағы өте ауыр балуандар кілемге шығады. Сондықтан да күрескердің бойы ұзын, денелі және ауыр болса сол көбірек жеңіске жетеді. Тарихи құжаттарда 1650 ж. биіктігі 225 см. , салмағы 115 кг. келетін Девагтаке есімді балуанның белдескені жазылған. Сумо күресінде мамандар небәрі 48 әдіс бар деп есептейді. Олар 12 лақтырудан, 12 ұстаудан, 12 бұраудан, 12 итеруден тұрады. Сумо күресінде балуандардың шеберлігі 11 дәрежеге белінген. Күрес болатын кундері Кодакан спорт сарайына ондаған мың жанкүйерлер жиналады. Балуандар шеберліктеріне қарай 3 дәрежеге бөлінген. 1-дәреже - Макуучи, мұнда 20 балуан бар. 2-дәреже - Дзю-ре, мұнда 30 балуанға дейін татамиге шығады. Келесі 3-дәрежеде 80 балуанға дейін күресіп, ең күштілерін анықтайды. Калғандары 700 адамға дейінгі саны бар ең төменгі бұқаралық топ болып есептелінеді. Белдесу көлемі 9x4,5 м. келетін кілем үстінде өтеді. Мұны татами деп атайды. Татами орнатылатын тұғыр еденнен 4 см. биік болуы керек. Күрес басталар алдында "рицзю-рей" және "тиру-тозу" деп аталатын ұлттық рәсімдер орындалады. Сумо күресінен әрбір елде езіндік және халықаралық бірлестіктер бар. Мұнда 4 салмақ дәрежесі бойынша бәсекелер өтеді. Кіші салмақтар 85-115 кг. арасы, ал 115 кг. жоғарылар ауыр салмақ болып есептелінеді.

## Дереккөздер
# Есім[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

*Басқа мағыналар үшін Есім (айрық) деген бетті қараңыз.*
**Есім**, ат — адамға туған кезінде берілетін дербес атау. Арнаулы заң талаптарына сәйкес әр азамат өз атынан құқылар мен міндеттер иеленіп, әрекет етуге тиіс. Кей реттерде лақап (бүркеншік) атты пайдалануы мүмкін. Азаматтар заңда белгіленген тәртіппен өз есімдерін өзгерте алады. Бірақ бұл оның бұрынғы атпен иеленген құқылары мен міндеттерін доғаруға не өзгертуге негіз бола алмайды. Адамның туған кезінде алған есімі, аты-жөні (ныспысы) азаматтық хал актілерін тіркеу ережелеріне сәйкес ресімделеді. Өзге біреудің атын пайдаланып, белгілі бір құқылар мен міндеттерді иеленуге, іс-әрекет жасауға рұқсат етілмейді. Өзге біреудің есімін пайдалану немесе бұрмалау арқылы оған зиян шектірген, ар-намысына тиіп, іскерлік беделіне нұқсан келтірген адам заң жүзінде жауапкершілікке тартылады.

## Түрлері

* Негізгі есім - трансформациялар нәтижесі емес есім, затты тура және тікелей атайды.
* Деминутивтік есім - сыйлау-еркелету нышанды кісі есімі ( Ванечка, Светочка, Қажеке (Қажыгали), Жәке (Жамбыл), Stevie (Stephen), Bobby (Robert)).

## Сілтемелер

«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, III том
# Омограф

**Омограф** (гр. *homos*  — бірдей, grapho — жазамын) — біркелкі жазылып, екпіннің алмасып түсуіне байланысты түрліше дыбысталатын, мағыналары әр басқа сөздер мен сөз формалары. Омонимия құбылысының айырықша түрлері. Қазақ тілінде омографтар негізінен зат есім мен етістіктің болымсыз түрінен жұп құрайды. Мысалы, тартпа (зат есім), тартпа (етістік); бөлме (зат есім), бөлме (етістік); алма (зат есім), алма (етістік), шығарма (зат есім), шығарма (етістік); шаппа (зат есім); шаппа (етістік); қойма (зат есім), қойма (етістік); жайма (зат есім), жайма (етістік) т. б. Екпін омографтардың зат есім сыңарларының соңғы буынына түседі де, етістік сыңарларының бас буынына түседі. Омограф тіл-тілдің барлығында кездеседі. Мысалы, орыс тілінде замок(кұлып) және замок(қамал); мука(ұн) және мука (азап) т. б.

## Дереккөздер
# Омофон[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Омофон** (гр. *homos* — бірдей, phone—дыбыс) — айтылуы бірдей, жазылуы мен мағынасы әр басқа сөздер. Мысалы, *ащы (дәм), асшы* (аспаз) сөздері айтылуда *ашшы* болып дыбысталады, *қарала* (қарсы мағынасы — *ақта*), *қара ала* (қара түс пен ақ түстің араласып келуі) сөздерінің айтылуы - қаргша. Қазақ тілінде омофондар түбір мен қосымшаның немесе сөз тіркестері сыңарлары аралығындағы дыбыстардың ілгерінді-кейінді ықпал, элизия және тағы басқа фонетикалық заңдылықтардың пайда болуынан, орфоэпиялық нормаларды дұрыс сақтаудан туындайды. Сондай-ақ әр түрлі жазылатын бірақ бірдей дыбысталатын фонемалар да омофон деген ұғымға кіреді. Мысалы, қазақ тіліндегі *һ* және *х* әріптерінің дыбысталуы ұқсас: *қаһарман, хат, хабар, қаһар, гауһар*.

## Дереккөздер
# Токио

Tokyo Sky Tree аспан ағашы - әлемнің ең биік телемұнара, 2012
**Токио** (東京, *Tōkyō*?) — Жапонияның астанасы, әкімшілік, қаржылық, мәдени және өндірістік орталығы. Хонсю аралының оңтүстік-шығыс бөлігінде, Канто жазығында, Тынық мұхитындағы Токио шығанағының мүйісінде орналасқан. Халық саны 12,544 млн адам, ауданы — 2 187 км², халық тығыздығы Жапония префектуралары ішіндегі ең жоғарысы — 5 740 адам/ км².

Токио дүние жүзі елордалар арасындағы ең жоғарғы Жалпы ішкі өнім, ЖІӨ шығаратын қала.

## Экономикасы

Токио — Нью-Йорк және Лондонмен қатар әлемнің қаржылық орталықтарының бірі. Сонымен бірге, Токио — әлемдегі ең экономикалық дамыған агломерация. PricewaterhouseCoopers компаниясының зерттеуіне сәйкес токиялық қала аймағы (Токио, Канагава және Тиба префектураларымен бірге, 35,2 млн адам) 2005 жылға сәйкес жалпы $ 1,191 трлн ЖІӨ (сатып алу қабілеті паритеті бойынша) өндіріп әлемдегі ірі агломерациялардың ішінде ЖІӨ бойынша алғашқы орында. 2008 жылы ЖІӨ (САҚП бойынша) Токио $ 1,497 трлн жетті. 2009 жылы Fortune Global 500 тізіміндегі 51 компания осы Токиода орналасты.

Токио ірі халықаралық қаржы орталығы бола отырып әлемдік ірі инвестициялық банктер мен сақтандыру компанияларының бас-пәтері болып табылады, сонымен қатар Жапониядағы көліктік, баспа және эфирге тарату концентраторы функцияларын атқарады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі орталықтандырылған экономикалық өсу кезінде көптеген ірі компаниялар өз пәтерлерін Осака (тарихи қаржы орталығы) сияқты қалалардан Токиоға билікке кең қолжетімді пайдалану мақсатында көшірген. Соңғы кездері бұл тенденция Токиода халық саны өсуі мен ондағы өмірдің қымбатшылығына байланысты тоқтады.

Токио «Экономист» журналы бойынша 14 жыл қатарынан 2006 жылға дейін әлемдегі ең қымбат (өмір сүру қымбатшылығы бойынша) қала деп болған.

Жапонияның Токия қор биржасы — ең ірі биржа, нарықтық капитализациясы бойынша әлемдегі екіншісі және айналымдағы үлесі бойынша төртінші.

Туризмде Токио экономикасына үлкен үлес беруде.

## Қала аты

Бастапқыда Эдо, саға дегенді білдірген, есімімен белгілі болған қала Токио деген есімін (*Tōkyō*: *tō* (шығыс) + *kyō* (астана) іс жүзінде империялық астанаға айналған 1868 жылы алды. Ертедегі Мейжи кезінде де қала «Tōkei» (Төкей) деп аталған, немесе дәл солайша қытау әріптерімен «Токио» деп көрсетілген. Кейде әлі де құжаттарда «Төкей» деп кездескенімен бұл аты ескірген. This pronunciation is now obsolete.

## Бауырлас қалалар

Токионың 11 бауырлас қалалары бар:

|  |  |
| --- | --- |
| * Бейжің, ҚХР
* Берлин, Германия
* Каир, Мысыр
* Жакарта, Индонезия
* Мәскеу, РФ
* Жаңа Оңтүстік Уэлс, Аустралия
 | * Нью-Йорк, АҚШ
* Париж, Франция
* Рома, Италия
* São Paulo, Бразилия
* Сеул, Корея
 |

## Галерея

* Токионің көрнекті тарихи жерлері
* Император сарайы Эдо
* Жапония парламент ғимараты
* Васэда атақты университет
* Ниппон Будокан аренасы
* Гинза ауданы, Кабуки-ZA театры
* Гинзадагы Сан-ай ғимарат түнде

Токио панорамасы, алыста Фудзияма тауы, Tokyo Skytree мұнарадан жасалган cурет

## Дереккөздер
# Хонсю[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
|  Хонсю жапон. 本州 |
|  |
| Хонсю аралындағы Фудзияма жанартауы және Аситака тауы |
| Сипаттамасы |
| Ауданы | 227969,74 км² |
| Ең биік нүктесі | 3776 м |
| Тұрғындар (2010 жыл) | 104 000 000 адам |
| Халық тығыздығы | 456,201 адам/км² |
| Орналасуы |
| 36°18′45″ с. е. 138°44′15″ ш. б.﻿ / ﻿36.31250° с. е. 138.73750° ш. б.﻿ / 36.31250; 138.73750    |
| Архипелаг | Жапон архипелагы |
| Акватория | Тынық мұхит |
| Ел |  Жапония |
| Хонсю |
| Хонсю |
|  **Хонсю** Ортаққорда |

**Хонсю**, Хондо (жапон. 本州 – «негізгі арал») — Жапонияның ең ірі аралы, Тынық мұхит пен Жапон теңізінің аралығында. Хоккайдо аралынан Цугару (Сангар) бұғазымен, Кюсю және Сикоку аралдарынан Кіші Жапон теңізімен бөлінген. Аумағы 230,4 мың км2(маңайындағы ұсақ аралдарымен бірге — 231 мың км2), ең енді жері 1400 километр. Жер бедерінде аласа және орташа биіктіктегі таулар (Оу, Хида, Кисо, Акаиси, т.б. жоталар) басым; ең биік Жапон Альпісі жотасында жер бедерінің альпілік түрі таралған, қар жұрнақтары кездеседі. 20-дай әрекетті (Жапонияның ең биік жері — Фудзияма осында) және сөнген жанартаулар бар. Сейсмикалық аудан; жерсілкінулер (ең апаттысы 1923 жылы Токиода болды) жиі болып тұрады. Климаты мұхиттық муссондық, солтүстігінде қоңыржай, оңтүстігінде субтропиктік. Қаңтардың орташа температурасы –2 — 5°С, шілденікі 20 — 26°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері. 1000 — 3000 миллиметр аралығында. Күзде тайфун жиі соғады. Ірі өзендері Синано, Тоне және Кисоның суы мол; ірі көлі — Бива. Аралдың солтүстігінде жалпақ жапырақты (тауларында қылқан жапырақты ормандар), оңтүстігінде мәңгі жасыл субтропиктік орман таралған. Жағалауларындағы Канто, Ноби, Кинки, Этиго жазықтары жақсы өңделген және жиі қоныстанған. Хонсю көрші аралдармен су асты туннельдері арқылы жалғастырылған. Бандай-Асахи, Никко, Фудзи-Хаконе-Идзу ұлттық саябақтары құрылған. Ірі қалалары — Токио, Осака, Нагоя, Киото, Йокохама, Кобе.

## Дереккөздер
# Кюсю

|  |
| --- |
|  Кюсю жапон. 九州 |
|  |
| Сипаттамасы |
| Ауданы | 40 600 км² |
| Ең биік нүктесі | 1788 м |
| Тұрғындар (2010 жыл) | 12 000 000 адам |
| Халық тығыздығы | 295,567 адам/км² |
| Орналасуы |
| 33° с. е. 131° ш. б.﻿ / ﻿33° с. е. 131° ш. б.﻿ / 33; 131    |
| Акватория | Тынық мұхит |
| Ел |  Жапония |
| Аймақ | Кюсю |
| Кюсю |
| Кюсю |
|  **Кюсю** Ортаққорда |

**Кюсю** (жапон. 九州 Кю:сю:) — Жапонияның оңтүстігіндегі арал. Шығысынан Тынық мұхитпен, солтүстік-шығысынан Ішкі Жапон теңізімен, батысынан Шығыс Қытай теңізімен шектелген. Ауданы 42 мың км². Жері таулы, төбелі келеді, ең биік жері – Кудзю жанартауы (абсолютiк биіктігі 1788 м). Асо, Кирисима, Сакурадзима әрекетті жанартаулары бар. Ыстық бұлақтары көп, жер сілкіну жиі болып тұрады. Климаты субтропиктік, муссондық. Субтропиктік мәңгі жасыл және қылқан жапырақты орман өседі. Халық тығыз (1 км²-де 300 адам) қоныстанған. Басты қалалары: Кумамото, Нагасаки, Китакюсю.
# Сикоку

|  |
| --- |
|  Сикоку жапон. 四国 |
|  |
| Сипаттамасы |
| Ауданы | 18 800 км² |
| Ең биік нүктесі | 1982 м |
| Тұрғындар (2015 жыл) | 4 141 955 адам |
| Халық тығыздығы | 220,317 адам/км² |
| Орналасуы |
| 33°45′ с. е. 133°30′ ш. б.﻿ / ﻿33.750° с. е. 133.500° ш. б.﻿ / 33.750; 133.500    |
| Акватория | Тынық мұхит |
| Ел |  Жапония |
| Сикоку |
| Сикоку |
|  **Сикоку** Ортаққорда |

Коти сарайы
**Сикоку** — Жапониядағы арал, Жапон топаралының оңтүстігінде орналасқан. Аумағы 17,8 мың км2 (маңайындағы 300-дей ұсақ аралдармен бірге — 18,8 мың км2). Тынық мұхит, Ішкі Жапон теңізі, Кии, Наруто, Хаясуи, Бунго бұғаздарымен, Тоса шығанағымен ұласады. Жер беті аласа және орташа тау жоталарынан (Исидзути тауы, биіктігі 1981 м-ге дейін), олар негізінен гранит, тақтатас және жанартаулық тау жыныстарынан құралады. Сикокуде Жапониядағы мыс кентасының ірі кен орны бар. Климаты субтропиктік, муссондық. Жылдық жауын-шашын мөлшері 1000 — 3000 мм аралығында; тайфун жиі соғады. Өзендерінің суы мол. Субтропиктік жалпақжапырақты ормандар өседі. Негізінен цитрустық жемістер, күріш, қант құрағы өсіріледі. Балық аулау дамыған, меруерт кәсіпшілігі бар. Басты қалалары: Мацуяма, Такамацу, Токусима, Коти;

Anraku-ji in Kamiita, Tokushima.
Сикоку Хонсюмен үш Жапон экпрессжолдарымен қатынасады.