Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Кітапхана[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

*Алансондағы кітапхана*.
**Кітапхана** — мәдени-ағартушылық ғимарат. Кітапхана баспасөз шығармаларын жинау, сақтау, насихаттаумен, оқырмандарға баспасөз шығармаларын берумен, мәдени-ағарту және ғылыми-көпшілік жұмыстарын ұйымдастырумен шұғылданады. Кітапхана атқаратын міндетіне, кітап қорының құрамына және жұмыс әдісіне қарай екіге бөлінеді: а) *көпшілік*; ә) *ғылыми және арнаулы*.

* Көпшілік кітапхана — оқырманға қоғамдық-саяси, кәсіптік, жалпы білім беретін басылымдарды ұсынады.
* Ғылыми және арнаулы кітапханалар, ғылым салалары мен белгілі бір ұйымдарға (мекемелер, оқу орындары, т.б.) қызмет етеді. Кітапханалар жазба ескерткіштердің қоғамдық қоймасы ретінде ерте заманда пайда болған. Біздің заманымыздан бұрынғы 7-ғасырдың ортасында Ассирия патшасы Ашурбанипалдың сарайында қыш тақталарға жазылған жазбалар жинағы сақталған. Көне кітапханалардың ішінде Александрия кітапханасы әлемге әйгілі. 9 — 11-ғасырларда Бұхара, Самарқанд, Отырар, Үргеніш, Мерв қалалары ғылыми және әдеби кітап қорларымен аты шықты. Ұлы ғұлама әл-Фарабидің туған қаласы Отырарда Александриядан кейінгі әлемдегі екінші ең ірі кітапхана болған деп есептеледі. Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасында барлығы 11300 кітапхана (2003) жұмыс істейді.

## Кітапхана ісін жоспарлау

Кітапхана ісін жоспарлау - кітапхана ісін басқарудың кұрамды бөлігі - белгілі бір кезеңге кітапхана ісін жетілдіру, оларды жүзеге асырудың құралдары мен даму көрсеткіштерінің мақсатын ғылыми анықтау.

## Кітапхана ресурстарын жоспарлау

Кітапхана ресурстарын жоспарлау - белгілі мерзімге кітапхана ресурстары дамуының тенденциясы мен болашағын анықтауда аймақтың (мекеменің) тұрғындарының белгілі қажеттерін зерттеу арқылы жүзеге асатын жоспарлау.

## Дереккөздер
# Араб тілінің диалектілері

Араб тілі.
**Араб тілінің диалектілері** (араб.: اللهجات العربية‎) деп әлемнің араб тілді тұрғындарының арасында тараған араб тілінің нұсқаларын атайды. Заманауи араб тілінің диалектілері үлкен бес топқа бөлінеді — Арабия, Месопотамия, Сирия-Палестина, Мысыр және Мағриб диалектілері. Бұл топтарға аз ғана халықтың арасында таралған, жойылып кету қаупі төнген, Араб әлемінен оқшауланған диалектілер кірістірілмейді. Араб тілінің нұсқаларының бір-бірінен және классикалық «Құран тілінің» жалғасы боп табылатын қазіргі әдеби тілден біршама айырмашылықтары бар, тіпті әр түрлі диалектіде сөйлейтін адамдар арасында өзара түсініспеушілік туындауы мүмкін.

Көптеген ғалымдар қабылдаған дәстүрлі сыныптауға *(классификация)* сәйкес, араб диалектілері бес топқа бөлінеді:

* Арабия диалектілері тобы
* Месопотамия диалектілері тобы
* Сирия-Палестина диалектілері тобы
* Мысыр диалектілері тобы
* Мағриб диалектілері тобы

Араб әлемінен оқшау орналасқан жерлерде таралған араб тілінің нұсқалары бұл топтарға кірістірілмейді (мысалға: Кипр марониттерінің тілі немесе Орта Азия арабтарының диалектілері).

## Дереккөздер

## Әдебиет

* *Kees Versteegh* The Arabic Language — 2-ші, түзетілген. —  Edinburgh University Press, 2014 (2). — 431 p. — ISBN 9780748645299.
* *Zeki Majeed Hassan, Barry Heselwood* Instrumental Studies in Arabic Phonetics —  John Benjamins Publishing, 2011. — 365 p. — (Current Issues in Linguistic Theory). — ISBN 9789027283221.
# Барельеф[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

автотұрақтағы барельеф
**Барельеф** (французша bas-relіef — сөзбе-сөз аудармасы — аласа бедер) — бедерлі мүсіннің бір түрі. Барельеф ауқымды кескін әрі техникалық негіз әрі фон болып табылатын тегіс бетке салынады. Кескін композициясы негіздің тұтастығын сақтай отырып, оның жарты қалыңдығындай мөлшерде шығыңқы тұрады. Барельефтің кескіндік және өрнектік түрлері болады. Ол сәулет құрылыстарында, безендіру туындыларында, ескерткіштердің тұғырында, ұстын, мемориалдық тақталарда, медальдер мен теңгелерде, глиптикада, яғни тастан қашалған бұйымдарда қолданылады. Сондай-ақ, өз алдына жеке өнер туындысы ретінде де кездеседі.

## Дереккөздер
# Отаршылдық

**Отаршылдық** - өз елінің шет жағында бос жатқан жерлерді қоныстану және шаруашылық үшін игеру («ішкі отаршылдық»), сондай-ақ басқа елдерде қоныстар салу («сыртқы отаршылдық»). Отаршылдық іс көбіне жергілікті тұрғындарды күшпен бағындыру және ығыстыру саясатымен (кейде қырып-жоюмен) ұштасады және басқа аумақтарды тартып алу үшін қолданылады. Отаршылдық ежелгі заманнан белгілі. Ежелгі Финикия, грек мемлекеттері, Рим отар елдер арқасында үстемдік орнату, өздеріне қажетті азық-түлік және тауарлар алу, басқа аймақтармен сауда қатынастарын орнатуды көздеді. Отаршылдық арқасында гректер Қара және Азов теңізі жағалауларын, Аппенин түбегін, Сицилия, Сардиния, т.б. аралдарды игерсе, финикиялықтар Солтүстік Африкада атақты Карфаген қаласының негізін қалады. Ежелгі қытайлар, түркілер, корейлер Жапон аралдарына қоныс теуіп, Тынық мұхиттағы Оңтүстік аралдардан келгендермен және жергілікті тұрғындармен араласып жапон халқының қалыптасуына қатысты. 11- 13 ғасырларда Таяу Шығысқа жасалған крест жорықтары да белгілі дәрежеде әскери отаршылдық сипатта болды. Ішкі отаршылдық 12-13 ғасырларда феодалдық қоғамның өндіргіш күштерін алға бастырып, Батыс Еуропа елдерінде елеулі табыстарға жетті. 15 ғасырдағы географиялық ұлы жаңалықтар кезінен еуропалықтар жер жүзінің басқа құрлықтарын отарлауды бастады. Әскери-сауда орталықтарын салу, жаңадан ашылған құрлықтарды игеру, бұрынғы дамыған елдермен сауда жүргізу қыза түсті. Испандықтар, португалдар, голландтықтар, ағылшындар, француздар, т.б. отаршылдық саясатын күшпен жүргізді. Олардың қоныстары мен бекіністері Оңтүстік және Солтүстік Америкада, Австралияда, Африкада, Азияның шығысында, кейін Үндістанда, Индонезияда, Араб елдерінің шығысында пайда болды. Көптеген байырғы халықтарды қырып-жою, қалғандарын құлға айналдыру, резервацияларда ұстау, кемсіту кеңінен орын алды. Отаршылдық саясатын қолданған елдер жергілікті халықтарды тонау, қанау арқасында қатты байып, отарларды шикізат көздеріне, өздері шығарған тауарларды үйлестіру базаларына айналдырды. Отарланған елдердің ең құнарлы жерлерін келімсектер иемденіп, Америка, Африка, Азияның байырғы халықтарын, шөл, шөлейт далалар мен тауларға ығыстырды. Ресей патшалығы да бір орталыққа бағынған мемлекет болуды аяқтағаннан кейін 16-17 ғасырларда Еділ бойы, Орал, Қиыр Солтүстік, Сібір, Қиыр Шығыс халықтарын отарлай бастады. 18-19 ғасырларда отаршылдық саясатын әрі қарай жалғастырып, Кавказ, Қазақстан мен Орталық Азия халықтары да басып алынды (қ. Қазақстанды Ресейдің отарлауы). Ресейдің отаршылдық саясатын ұсақ халықтарды жаппай орыстандыру, шоқындыру, бас көтергендерін қатал жазалау және ішкі аймақтардағы орыс, украин, белорус, т.б. халықтардан шыққан шаруаларды күшпен қоныстандыру арқылы жүзеге асты. 20 ғасырда болған аса ipi 2 соғыс: 1 және 2-дүниежүзілік соғыс отар елдерді қайта бөлісу салдарынан туындады. 2-дүниежүзілік соғыстан кейін отарлық жүйе дағдарысқа ұшырап, ұлт- азаттық котерілістер күрт күшейді. Нәтижесінде Азия, Латын Америкасы, Африка құрлықтарындағы отар елдер тәуелсіздік алды. 1991 жылы КСРО-ның тарауымен бұрынғы Ресей отарлары да егемендікке қол жеткізді.

## Дереккөздер
# Километр[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Километр** - 1000 метрге тең қашықтық мөлшері.

1 км = 1000 м = 0,621 миль = 0,9374 верст = 1094 ярд = 3281 фут = 1,057⋅10−13 жарық жылы = 6,67⋅10−9 AU. e.

Юникодта километр үшін **㎞** және шаршы километр үшін **㎢** арнайы таңба бар; дегенмен, бұл таңбалар ұсынылмайды (оларды пайдалану тек шығыс азиялық таңбалар контекстінде мағынасы бар, өйткені олар жалғыз қытай таңбасымен бірдей орын алады).

## Дереккөздер
# USA Today[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**«USA Today»** (оқылуы Ю-эс-э́й туде́й, қаз. *АҚШ бүгіні*) – АҚШ-тың күнделікті шығатын алғашқы жалпыұлттық газеті. Негізін кәсіпкер Эл Ньюхарт Вашингтон қаласында (Колумбия аймағы) қалаған. Газет 1982 жылдың 15 қыркүйегінен бастап шыға бастады. Газеттің алғашқы бас редакторы – Джон Сайгенталер. Керемет сәнді дизайні мен жүргізген маркетингтік саясатының мықты болуының арқасында басылым таралымы жөнінен АҚШ газеттерінің арасында «Таймс оф Үндістан» газетінен кейін бірінші орынға шықты. «USA Today» Ганнет медиаконгломератының бетке ұстар газетіне айналды. Газет редакциясы Вашингтонның маңында орын тепкен.

## Дереккөздер
# Оңтүстік Қытай теңізі

|  |
| --- |
|  Оңтүстік Қытай теңізі  |
|  |
| Жер серіктен көрініс *NASA World Wind* |
| Сипаттамасы |
| Ауданы | 3 537 289 км² |
| Көлемі | 3622 мың км³ |
| Тереңдігі | 5560 м |
| Орташа тереңдігі | 1024 м |
| Орналасуы |
| 12°11′18″ с. е. 113°13′35″ ш. б.﻿ / ﻿12.1883° с. е. 113.2264° ш. б.﻿ / 12.1883; 113.2264    |
| Оңтүстік Қытай теңізі |
|  **Оңтүстік Қытай теңізі** Ортаққорда |

Оңтүстік Қытай теңізінің картадағы көрінісі
**Оңтүстік Қытай теңізі** — Тынық мұхиттың Азия жағалауындағы ең ірі теңіз. Үндіқытай және Малакка түбектері мен Калимантан, Палаван, Лусон, Тайвань аралдарының аралығында. Аумағы 3,54 млн. км², орташа тереңдігі 1024 м, ең терең жері 5560 м. Филиппин аралдарымен іргелес солтүстік-шығыс бөлігі аса кең тектоникалық қазаншұңқырда жатыр. Аралдары түгелдей дерлік маржандық. Солтүстік тропик пен экватордың аралығында жатқандықтан беткі қабатындағы судың температурасы жыл бойы жоғары. Тек солтүстігінде ғана ақпан айының орташа температурасы 20°С-қа дейін төмендейді. Теңіз түгелдей муссондар алабына кіреді. Тұзд. 32 – 34‰. Теңіз түбінде жер сілкініп, жанартау атқылап тұрады, олармен апатты құбылыс – цунами байланысты. 2004 жылы желтоқсанда теңізге іргелес Үлкен Зонд аралдарының маңындағы жер сілкінуден туған цунамидан 11 ел зардап шегіп, 300000-ға жуық адам қаза тапты. Теңізден балық, теңіз тасбақасы, трепанг ауланады. Ірі порттары: Бангкок, Сянган, Гуанчжоу, Хошимин, Манила.
# Клака

**Клака** - өтіп жатқан нәрсені шумен қолдауды (қолдамауды) ұйымдастыру үшін шақырылғандардың (немесе жалданғандардың) жаппай саяси шараға қатысушылар тобы.

## Дереккөздер
# Англицизм[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Англицизм** - ағылшын тілінен енген және шет тілдік элемент ретінде қабылданатын сөз, сөз тіркестері не синтаксистік құрылым (*авторагчи, сервис, просперити, продюсер*).

## Тағы қараныз:

* Ағылшын тілі
* Богемизм
* Галлицизм
* Германизм
* Итальянизм
* Полонизм

## Дереккөздер
# Коллаж

**Коллаж** (франц. collage – жапсыру, желімдеу) – 1) бейнелеу өнеріндегі техникалық әдіс, кубизм, футуризм суретшілерінің шығармашылық ізденісі кезінде пайда болған бейнелеу өнерінің бір тәсілі. Бұл өнер ағымдары суретшілері қиялына байланысты кез келген өзіне ұнаған заттарды кескіндемесіне пайдаланған. Мысалы, суретшілер түрлі матаның, қағаз, газеттің қиындыларын, әйнек, түйме, фольга, ағаш қалдықтарын, т.б. пайдаланып (жапсырып, желімдеп), шығармшылық жетістіктерге жеткен. Кейіннен Коллаж көркемдеу-безендіру саласында қолданылатын болды. Сонымен қатар Коллаж балалар шығармашылығында кең қолдау тапқан өнерге айналды. Олардың ой-өрісінің шыңдалуына үлкен әсер етті. Коллажды алғаш дамытқандардың ішінде суретші Пикассоның үлесі зор болды; 2) 20 ғсырда музыкада орын алған тәсілді – шығармаға өзге композиторлар туындыларынан стильдік тұрғыда бөтен фрагменттерді енгізуді де Коллаж деп атайды; 3) полиграфиялық безендіру ісінде әр түрлі фотосуреттерді біріктіріп, қажетті мазмұндағы әсерлі сурет жасау тәсілі.

## Дереккөздер

Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
# Ординал сан

Ординалдың схемалық көрінісі
**Ординал сан** - реттік сан ұғымымен мағыналас сан. Ординал сан атауы реттік сан ұғымымен мағыналыс, кардинал сан немесе мөлшер сан атауына қарама-қарсы ұғым.

## Дереккөздер
# З

|   **Қазақ кирил әліпбиі**   |
| --- |
| -{Аа}- | -{Әә}- | -{Бб}- | -{Вв}- | -{Гг}- | -{Ғғ}- | -{Дд}- |
| -{Ее}- | -{Ёё}- | -{Жж}- | -{Зз}- | -{Ии}- | -{Йй}- | -{Кк}- |
| -{Ққ}- | -{Лл}- | -{Мм}- | -{Нн}- | -{Ңң}- | -{Оо}- | -{Өө}- |
| -{Пп}- | -{Рр}- | -{Сс}- | -{Тт}- | -{Уу}- | -{Ұұ}- | -{Үү}- |
| -{Фф}- | -{Хх}- | -{Һһ}- | -{Цц}- | -{Чч}- | -{Шш}- | -{Щщ}- |
| -{Ъъ}- | -{Ыы}- | -{Іі}- | -{Ьь}- | -{Ээ}- | -{Юю}- | -{Яя}- |

**З**, **з** — кириллицаға негізделген әліпби әрпі.

Тіл ұшының астыңғы күрек тіске жуысуынан пайда болатын дыбысты белгілейтін таңба. З - айтылу орнына қарай тіс (денталь), жасалу жолына қарай ызың (фрикатив), дауыс пен салдыр қатысына қарай ұяң фонема. "З" қазақ тілінде сөздің барлық шенінде кездеседі (зат, зымыран, қазы, бозы, тұз, дүз). Латынша романдалуы: "Z,z". Ж, с, ш дыбыстарының алдынан келгенде ол айтылуда сол көршілес дыбысқа ұқсап үнделеді (ассимиляция). Мысалы, "боз жігіт" - "божжігіт", "ізші" - "ішші" т.б..

## Кодтар кестесі

| Код
  | Регистр
  | Ондық код
  | 16-лық код
  | 8-дік код
  | Екілік код
  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Юникод
 | Бас
  | 1047
  | 0417
  | 002027
  | 00000100 00010111
  |
| Кіші
  | 1079
  | 0437
  | 002067
  | 00000100 00110111
  |
| ISO 8859-5
 | Бас
  | 183
  | B7
  | 267
  | 10110111
  |
| Кіші
  | 215
  | D7
  | 327
  | 11010111
  |
| KOI 8
 | Бас
  | 250
  | FA
  | 372
  | 11111010
  |
| Кіші
  | 218
  | DA
  | 332
  | 11011010
  |
| Windows-1251
 | Бас
  | 199
  | C7
  | 307
  | 11000111
  |
| Кіші
  | 231
  | E7
  | 347
  | 11100111 |

HTML жүйесінде бас әріп «З»-ны З немесе З , ал кіші «з» әріпін - з немесе з деп белгілейді.

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Cyrillic alphabet |
# Сигнатура[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Сигнатура** (signature) — алгебралық жүйе үшін — қатынастар мен пікірлердің, сондай-ақ негізгі жиын жүйесінде анықталған операциялардың жиынтығы.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

* Қолтаңба дегеніміз не? 100 атақты адамның қолы
# Мөр[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Мөр** — белгілі куәлік, құжатты, заңды, қатынас құжаттарын растауға арналған замандастырылған анықтама. Археология табыстарына жүгінсек мөр ерте замандардан белгілі. Қазақ хандарының да мөрлері болған. Көбінесе хандардың, бектердің есімдері жазылғаны мәлім. Әйгілі Абылай ханның, Әбілқайыр хан және тағы басқа да ел басқарған көсемдердің мөрлері бар екені мәлім. Қазіргі кезеңде бетінде ойнап жазылған жазуы бар, бір нәрсені растау, куәландыру үшін басатын мемлекеттік мекеме белгісі болып табылады.

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Category:Seals |
# Қаған

**Қаған** — хандардың ханы, бас хан деген ұғымды білдіреді — ерте түрік мемлекеттерінің басшысы. Түрік, батыс және шығыс түрік, Түргеш, Қимақ секілді қағандықтарды басқарған. Ол жоғарғы билеуші, әскербасы болды. Оған белгілі бір тайпа өкілдері сайланған. Қағандықтағы жоғары лауазымдарға қаған өз туыстарын тағайындап, соларға арқа сүйеп отырған. Олар қағандыққа қарасты тайпаларды билеп төстеді және өз үлестеріне тиісті әскерді басқарды. Қаған мемлекеттің ішкі және сыртқы саяси істерінің бәріне басшылық етті. Соғыс ашу немесе бітімге келу, шетелдік елшілерді қабылдау, құрылтай жиналысын шақыру, ру басшыларын тағайындау, алым-салықты қадағалау, т.б. Істермен айналысты.

## Дереккөздер
# Хадис

**Хадис** (араб.: حديث‎), көпше: ахадис. *Жаңалық, хабар, әңгіме*) — мұсылман қауымы өмірінің әр алуан діни-құқықтық мәселелерін қамтитын, Мұхаммедтің ﷺ сөзі мен істерін дәріптейтін аңыз-әңгімелер. Хадис - Құраннан кейін екінші құқықтық құжат.

Мұхаммед пайғамбардың ﷺ сөзі мен істеріне негізделген мұсылман қауымының әр алуан діни-құқықтық мәселелерін қамтитын ғибрат сөздер, әңгімелер. Хадистің мән-жайын баяндайтын бөлімін матн (араб.: متن‎) десе, сол матнды баяндап жеткізуші адамдар тізбегін иснад (араб.: إسناد‎) деп атайды. Хадис баламасы — асар және хабар. Хадис жинағы сунна деп аталған, Құраннан кейінгі құқықтық құжат. Құдси хадис — Аллаһтың сөзі деп танылып, хақиқат жайлы рухани мәндер кейінгі ойшыл әулиелердің рухани ізденісіне негіз болған. Мұсылман ілімінде иснадтарды салыстыра отырып, хадистың тазалығын тексеріп отыратын арнайы пән бар. Хадистерді тексерудің қағидалары мен ілімін зерттеп сын елегінен өткізетін мамандарды мухаддистер деп атайды. Хадис орта ғасырларда мұсылман мәдениетінің ең негізгі білім көзіне айналды. Хадис ғылыми еңбектердің бірден-бір дәйектемесі, сондай-ақ мақал-мәтел, нақыл сөздер ретінде де кеңінен пайдаланылады.

## «Хадис» сөзiнiң мағынасы

«Хадис» сөзiнiң тiлдiк мағынасы – жаңа, сөз, әңгiме. Шарғи мағынасы — Пайғамбарымыздың ﷺ айтқан сөздерi, iстелген iстерi мен төрелiктерiнiң жинағы.

## Хадис пен сүннәттiң айырмашылығы

Мухаддистердiң (мухаддис — хадис ғалымы) айтуынша «хадис» және «сүннет» сөздерi шарғи мағына жағынан бiр-бiрiне өте жақын. Толығырақ айтқанда, «хадис» және «сүннәт» – Пайғамбардың ﷺ айтқан сөздерi, iстеген амалдары, шариғи үкiмдерi. Алайда, бұл екi сөздiң түпкiлiктi мағыналарына үңiлер болсақ, арасында бiршама айырмашылық барын аңғарсақ болады.

«Хадис» – сөйлеу және айту арқылы келген хабар. Әрi Пайғамбардың ﷺ сөзi не болмаса iстеген амалы «хадис» деп айтылады. ғұламалардың кейбiрi «хадис» сөзiнiң «жаңа» деген мағынасы бар екенiн ескере тұрып, оны «қадим» (ескi, бұрын болған) сөзiне қарсы мәндес сөз ретiнде қолданып, «қадим» дегенде қасиеттi Құран Кәрімдi, ал «хадис» дегенде Пайғамбарымыздың ﷺ сөздерiн назар тұтқан. Осы себептен ғұламалардың көпшiлiгi Аллаһ Тағаланың сөзi болған Қасиеттi Құран Кәрімдi «хадис» деуден сақтанған.

«Сүннәт» сөзiнiң тiлдiк мағынасы – жол. Шариғи мағынасы – Пайғамбарымыздың ﷺ iстеген iсi, ұстанған дiни жолы. Бұған дәлел ретiнде «хадис» және «сүннәт» сөздерiнiң түпкiлiктi мағынасынан хабардар болған ғұламалардың: «*Бұл хадис қиясқа, сүннәт пен ижмаға (ижмағ - ғалымдардың ұжымдық қаулысы) қарсы келедi*», «хадис имамы (ғалымы)», «сүннәт имамы», «хадис және сүннәт имамы», — деген сөздерiн келтiрсек болады.

## Дереккөздер
# Ведалар

**Ведалар** (санскритша - білім) - үнді әдебиетінің ең көне (2 ғасыр соңы - біздің заманымызға дейінгі 1 ғасыр басындағы мың жылдықтар) діни және философиялық мұралары. Ведалар әнұрандар мен құрбандық шалу формулаларынан (Ригведа, Самоведа, Яджурведа, Атохорведа), теологиялық трактаттардан (брахмандар мен упанишадтардан) тұрады. Ежелгі Үндістанның мәдени-әлеуметтік өмірі туралы көптеген деректер ала аламыз. Ведаларда Құдай мен адамның арасындағы үйлесімділіктің маңызы дәріптеледі.

**ВЕДТЕР** (санскр. - *басқару, білу*) - ертедегі үнділер: Ригведтің, Атхарваведтің, Самаведтің және Яджувердтің қасиетті кітаптарының төрт тарауы. Б. з. б. 12-17 ғасырларда жазылған. Аталған кітаптарға қатысты брахмандар да (ведтердің әдет-ғұрпы баяндалып, түсіндірілетін кітаптар), үнді ғұрпының мистикалық мағынасы түсіндіріліп, ведтер символикасы ашып көрсетілетін араньяктар да ("Орман кітаптары"), кейіннен жасалған Упанишадтар да (Ведтерге табыну мен олар туралы мифология философиялық тұрғыданнегізделетін Құдай, адам, табиғат туралы жалпы пайымдау алдыңғы қатарға қойылатын кітаптар) "В." сөзімен белгіленеді. "В." сөзі "қасиетті кітап", "асқан даналық" мағынасымен жалпы атау ретінде де қолданылады. Ведтерде ертедегі діни түсініктермен қатар ойша жору бөлімдері де бар, оларда дүниенің болуы мен адамның іс-әрекеттерінің себептері және мақсаттары туралы мәселе қойылады.

## Дереккөздер
# Меритократия[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Меритократия** (сөзбе-сөз «лайықтылар билігі», лат. *meritus* — лайықты және көне грекше: κράτος — билік, басқару) — әлеуметтік шығу тегіне және қаржылық ауқаттылығына тәуелсіз, басқарушы лауазымдарды ең қабілетті адамдардың иеленуін ортаға қоятын басқару қағидасы. Көбінесе, екі мағынада қолданылады. Терминнің бірінші мағынасы арнайы қамқорлық астындағы дарындардың арасынан басқарушылардың тағайындалуын жүзеге асыратын жүйеге сәйкес келеді. Кеңірек тараған екінші мағынасы дарынды және еңбекқор адамдарға еркін бәсекелестік жағдайында жоғары қоғамдық мәртебеге иеленуге мүмкіншілік беретін алғышарттарды ұйғарады.

## Ұғым тарихы

Меритократия ұғымын 1958 жылы М. Янг енгізген. Оның "Меритократияның пайда болуы 1870-2033" атты роман-өсиетінде бастапқыда білім жүйесін жетілдіруге арналған ұсыныстар жасау мен процесті зерттеу үшін қолданылады. Американдық әлеуметтанушы Д.Беллдің "Постиндустриалды қоғамның қалыптасуы" еңбегі жарық көргеннен кейін (1973) "меритократия" ұғымымен бюрократия мен технократияны жоюға септігін тигізетін қоғамды басқарудың жаңа принципі атала бастады.

## Меритократиялық қоғам

Бүгінгі күні қалыптасқан дәстүрлерге сәйкес, меритократиялық қоғам - ол әркім өз еңбегіне лайықты қажетін алатын, жеке тұлға өз талпыныстарына, қабілетіне сай жоғары өрлейтін, әлеуметтік теңсіздік орнаған, ол жеке жетістіктер критерийінің негізінде ақталатын қоғам. Мұнда қоғамды басқару түрі - "еңбегі сіңгендердің билігі" - меритократия, мемлекеттік ұйымның басында ең ақылдылар, ең іскерлер - қабілетіне қарай іріктелген игі-жақсылардың отыру тиістілігін білдіреді. Бұл қоғамда дистрибутивті қатынастар ұраны: "Әркімге - еңбегіне қарай" дейтін меритократиялық әділеттілік қағидаттарына сүйенеді.

"Еңбегі сіңген игі-жақсылар" немесе меритократия теориясын жасаушылар (М. Янг, Д.Белл) элитаризмді тек саяси демократиямен ғана емес, әлеуметтік әділеттілік идеясымен де байланыстыруға тырысады. Бұл тұжырымдамаға сәйкес, қазіргі қоғам лайықты өкілдерден құралған "кемелденген игі-жақсылардың" терең білімділердің үстемдігіне бара жатыр, оларға бағыну да ұят емес. Д. Беллдің игі-жақсыларды жіктеуі келесідей: 1) "текті игі-жақсылар" (аристократиялық игі-жақсылар, құлиеленушілік, феодалдық, яғни, индустриялыққа дейінгі қоғамдарға тән); 2) "бай игі-жақсылар" (индустриалды қоғамның капиталистік игі-жақсылары); 3) "білімді игі-жақсылар" (постиндустриалды қоғамға сәйкес келеді).

Постиндустриалды қоғам жағдайында экономикалық қатынастар екінші орынға ысырылып, шешуші рөлде сарапшылар ойнай бастайды, яғни алдыңғы орынға "білім өндіру" процесі шығады. Осыдан келіп, үстемдік "білімді игі-жақсыларға" - қоғамдағы ең лайықты адамдарға тиесілі болуы керек деген қорытынды шығады. Д.Беллдың пікірінше, меритократтар - ол "өз саласында ең мықты деп танылған", "қайран қалуға тұрарлық", бедел мен сыйға әбден лайықты адамдар.

## Дереккөздер
# Тхеравада[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Тхеравада** ағымы - (ескі жол) будданың салт жолы. Ұстаздың бейнесін жай құрмет етудің орнына тәңірге айналдырылған Буддаға табыну Үндіде етек алды. Мифтік аңыз есебінде Гаутаманың жүрген жерлері, айтқан сөздері барлығы киелі ретінде көрсетіліп, сол жолмен жүру керек дейді. Қатардағы буддистерді сергектену жолындағы жұмыс, жақсы жиған еңбегі бойынша бағалайды. Сол себептен Оңтүстік және Шығыс-Оңтүстік Азиядағы монастырдің рольдері биік болды. Осыған байланысты Тхеравада ағымы немесе хинояна (кіші күйме) үнді мемлекетінен басқа елдерге жақсы таралған жоқ.

#### Дерек көздері:

* Дінтану негіздері: Жоғары оқу орындарына арналған оқулық. (Яблокова И.Н. 5-е баспасы, 2006.
* Гараджа В.И. Дінтану негіздері. Педагогикалық ЖОО-дың студенттеріне арналған оқу құралы. Мәскеу., 1994.
# Теософия

Теософия– (грекше theos - құдай , sophia - даналық, білім ) Құдайды тануды зерттейтін ілім саласы.Теософия адам мен табиғатқа жат, тән емес мистикалық және қияли–армани түсініктердің жиынтығы болып саналады. Кей кезде теология ұғымымен алмастырылып қолданылады.Дінге байланысты теософиялық түсініктер әр түрлі,кейбірі бір–біріне қарама қарсы сипатта кездесуі мүмкін.

## Дереккөздер

Қазақ совет энциклопедиясы,11 том
# Герметизм[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**ГЕРМЕТИЗМ** - көне діни-философиялық ілім. Әдетте оны Гермес Трисмегистің (яғни "Үш мәрте данышпанның") есімімен байланыстрады. Қазіргі ғылым тұрғысынан алғанда *Герметизм* - эллинизм мен кейінгі заманның перзенті. Ұзақ уақыт бойы ол құпия ("саңлаусыз") сипатта болып, хабардар адамдардың шағын тобы ғана уағыздады. *Герметизмнің* негізгі ілімі "Бітеу корпустың" екі кітабында және басқа да кейбір текстерде (мәс. "Асыл тасты тақтада") баяндалған. *Герметизм* доктрина формасында ғана емес, сондай-ақ "герметизм өнерлері" дейтіндер - алхимия, астрология, сиқыр өнері формасында да орын алды. Ресми католик діні *Герметизмді* қудалады, алайда Қайта өркендеу тұсында ол кеңінен тарап, тіпті Жаңа заман ғылымын қалыптастыруға ықпал етті.

## *Дереккөздер*