# Синтаксис[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| **ГрамматикаМорфология Сөз құрамы
	1. Түбір
	2. Жұрнақ
	3. Жалғау
		+ Көптік жалғау
		+ Тәуелдік жалғау
		+ Септік жалғау
		+ Жіктік жалғау
* Сөз таптары
	1. Зат есім
	2. Сын есім
	3. Сан есім
	4. Есімдік
	5. Етістік
	6. Үстеу
	7. Шылау
	8. Еліктеу сөз
	9. Одағай

**Синтаксис Сөз тіркесі
* Сөйлем мүшелері
	1. Бастауыш
	2. Баяндауыш
	3. Анықтауыш
	4. Пысықтауыш
	5. Толықтауыш
 |

**Синтаксис** ( гр. *σύνταξις* - құру, тәртіп, амал-тәсіл ) - сөз тіркесі туралы, сөйлем туралы ғылым. Сөйлеу дағдысы бойынша сөздер өзара белгілі бір жүйемен тіркеседі. Сол тіркестердің де, сөйлемдердің де өз жүйелері, өз заңдары болады. **Синтаксис** сөйлеудің қалыптасу ережелерін зерттейді. Қазақ тілінің синтаксисі грамматикалық ілім ретінде екі салада зерттеліп келеді: сөз тіркесінің **синтаксисі**, сөйлемнің **синтаксисі**. Соңғысы өз ішінен жай сөйлем **синтаксисі**, құрмалас сөйлем синтаксисі болып жіктеледі.

* **Синтаксистік байланыс** — сөздерді түрліше грамматикалық тәсілдер арқылы мағыналық, формалық жақтарынан өзара байланысқа түсіретін, сөз тіркесін, сөйлем жүйесін кұрастыратын формалардың көрінісі. Сөздер негізінен бір-біріне бағыныңқылық және тең дәрежеде қатынас жасау арқылы Синтаксистік байланысқа түседі. Синтаксистік байланыстың екі түрі қалыптасқан:
	+ **Синтетикалық байланыс** — сөздердің қосымшалар арқылы бір-біріне бағына байланысуы: *жасымда ескермедім, өмірде кездесу, түсініп сөйлеу.* **Синтетикалық байланыс** сабақтаса байланысу арқылы жүзеге асады.
	+ **Аналитикалық байланыс** — сөздердің қосымшасыз, орын тәртібі, интонация арқылы тең дәрежеде байланысуы: *темір пеш, ағаш курек, осы ауыл.* **Аналитикалық байланыс** салаласа байланысу арқылы жүзеге асады.

* **Синтаксистік емес категориялар** — жасалу формасы жағынан сөйлемдегі басқа формаларға тәуелді емес, яғни сөйлемдегі бір сөздің басқа сөздерге бағыныштылығы байқалмайтын лингвистикалық категориялар. Бұған, мысалы, сын есім шырайларын, етістіктің етіс түрлерін, зат есімдердің көпше түрін жаткызуға болады. **Синтаксистік категорияларға** қарама-қайшы құбылыс.

* **Синтаксистік категориялар** — сөйлемдегі бір сөздің не форманың басқа сөзге не формаға бағыныштылығын білдіретін лингвистикалық категориялар. Мысалы: зат есімнің септік жалғаулары, синтаксистік Жақ категориясы, байланыс түрлері т.б. **Синтаксистік емес категорияларға** қарама-қайшы құбылыс.

* **Синтаксистік қатынастар** — синтаксистік құрылымдардың (сөз тіркестері, сөйлемдер) компоненттері арасындағы қатынастар. Синтаксистік қатынастар компоненттердің категориалды-семантикалық, грамматикалық қасиеттеріне негізделеді. Синтаксистік қатынастардың көп кездесетін түрлері предикативтік, атрибутив/атрибутивтік, объектілік, пысықтауыштық т. б. қатынастарға байланысты.

* **Синтаксистік құрылым** — белгілі грамматикалық белгілердің негізінде бірлескен синтаксистік тілдік құралдардың тұтастығы. Синтаксистік құрылым атқаратын қызметінің сипатына қарай әр түрде кездеседі. Мысалы: сөз тіркесінің синтаксистік құрылымы есімді немесе етістікті тіркестерден әр түрлі жолдармен жасалса, жай сөйлемнің синтаксистік құрылымы жеке сөздер мен синтагмалық топтардан жасалып, предикаттық, айқындауыштық немесе жақты, жақсыз, қыстырынды т. б. құрылымдарда көрінеді.

* **Синтаксистік мағына** — синтаксистік категориялар мен құралдардын ішкі мазмұны. Сөйлемдегі, сөз тіркестеріндегі тіл құралдарының өзара байланысынан, қарым-қатынасынан туады. Мысалы: предикаттық (баяндауыштық) мағына, бастауыштық (тәуелсіз заттық) мағына, толықтауыштық (тәуелді заттық) мағына, анықтауыштық (заттың тәуелді белгісі) мағына, пысықтауыштық (белгінің белгісі) мағына т. б. түрде көрінеді.

* **Синтаксистік талдау** — сөйлемді түрлеріне, сөз тіркестеріне, сөйлем мүшелеріне қарай талдау.

## Тағы қараңыз:

Аралас байланыс

* Парадигма
* Синтагматика
* Парадигматика
* Лексика
* Морфология
* Орфография

## Дереккөздер