Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Сөз табы[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| **ГрамматикаМорфология Сөз құрамы
	1. Түбір
	2. Жұрнақ
	3. Жалғау
		+ Көптік жалғау
		+ Тәуелдік жалғау
		+ Септік жалғау
		+ Жіктік жалғау
* Сөз таптары
	1. Зат есім
	2. Сын есім
	3. Сан есім
	4. Есімдік
	5. Етістік
	6. Үстеу
	7. Шылау
	8. Еліктеу сөз
	9. Одағай

**Синтаксис Сөз тіркесі
* Сөйлем мүшелері
	1. Бастауыш
	2. Баяндауыш
	3. Анықтауыш
	4. Пысықтауыш
	5. Толықтауыш
 |

**Сөз табы** деп жалпы лексика-грамматикалық сипаттары мен белгілері бәріне бірдей ортақ болып келетін сөздердің тобын атаймыз.

Сөз топтары мен таптарының схемасы

сөз
атаушы сөздер
көмекші сөздер
одағай сөздер
есімдер
етістіктер
көмекші
  есім
көмекші
естістік
шылау
одағай
атаушы
есімдер
үстеуші
есімдер
жалғаулық
септеулік
демеулік
зат есім
сын есім
сан есім
есімдік
үстеу
еліктеу
сөздер

Қазіргі қазақ тіліндегі сөздер мынадай 9 сөз табына бөлінеді:

* Зат есім (*бет, қол*)
* Сын есім (*қызыл*, *биік*)
* Сан есім (*бір*, *жүз*)
* Есімдік (*мен*, *сен*)
* Етістік (*бару*, *жазу*)
* Үстеу (*тез*, *таза*)
* Шылау (*үшін*, *туралы*)
* Еліктеу сөз (*күмп*, *тарс-тұрс*, *ыржың-ыржың*)
* Одағай (*алақай*, *тәйт*, *құрау-құрау*)

## Әдебиет

* А. Ысқақов, Қазіргі қазақ тілі, 1974 ж.

## Дереккөздер
# Кәдімгі мыңжапырақ

| Кәдімгі мыңжапырақ |
| --- |
|   |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Өсімдіктер  |
| Бөлімі: | Гүлді өсімдіктер  |
| Табы: | Қос жарнақтылар  |
| (unranked) | Asterids  |
| Сабы: | Asterales  |
| Тұқымдасы: | Asteraceae  |
| Кіші тұқымдасы: | Asteroideae  |
| Тайпасы: | Anthemideae  |
| Кіші тайпасы: | Matricariinae  |
| Тегі: | *Achillea*  |
| Түрі: | A. millefolium  |

 |
| Екі-есімді атауы |
| Achillea millefolium L. |

**Кәдімгі мыңжапырақ** , ақбас жусан (лат. *Achillea millefolium*) – астралылар тұқымдасы, мыңжапырақ туысына жататын, көп жылдық шөп тектес өсімдік.

## Ботаникалық сипаты

Гүлі
* Биіктігі 70 см болатын сабағы біреу немесе бірнеше, қатты.
* Тамыр сабағы көлбеу өседі, оның жоғарғы жағынан бір топ тамыр жапырақтары мен сабағы өсіп шығады.
* Жапырағы көп ланцет тәрізді, 2-3 қауырсынды салаланған. Әр саласы бірнеше жүздеген сегменттерге бөлінеді, сол себептен „мыңжапырақ“ есімі берілген. Күрделі қылқанды, ұсақ себетті.
* Сыртқы гүлдері 5 дара жынысты, күлгін, қызыл түсті. Ішкі гүлдері қосжынысты, түтік тәрізді, 5 аналық, 5 тікшелі.
* Тозаңқабы — сары.
* Жемісі ұсақ тұқымша, жәндіктермен тозаңданады. Тұқым төгілу арқылы таралады. Шілдеден күзге дейін гүлдейді.

## Өсетін жері

Қазақстандағы 12 түрдің арасында кең таралған түрі, орманды дала мен далаларда және құрғақ шабындықтарда өседі.

## Құрамы

Құрамында ахиллеин алкалоиді, эфир майлары, камфора, туйон және құмырсқа, сірке, валериан, аконит, аскорбин қышқылдары, С,К дәрумендері, фитоцидтер, спориттер бар.

## Емдік қасиеті және қолданысы

Кәдімгі мыңжапырақтың қан тоқтататын, қабынуға, аллергияға қарсы әсер ететін, жарақаттардың жазылуын тездететін, қан тамырларын кеңейтетін, ауырған жерлерді тыныштандыратын қасиеттері бар. Осыған байланысты өсімдікті жатырдан, өкпеден, ішектен, мұрыннан, геморрой түйіндерінен қан кеткенде және асқазанға жара түскенде пайдаланады. Сонымен қатар дене сыртындағы жараларға да тұнбасын жағады және жапырақтарын таңып қояды. Халық медицинасында өт қалтасына тас байланғанда және бауыр ауруларын, бронхтың қабынуын, геморройды емдеу үшін қолданады.

## Дереккөздер
# Славян тілдері[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Батыс славян тілдері
     Шығыс славян тілдері
     Оңтүстік славян тілдері
**Славян тілдері** — Үндіеуропалық тілдер шоғырының бір тармағын құрайтын өзара туыстас тілдер тобы. Осы тілдердің ортақ *ата-тілі* — 1-ші мыңжылдықтың орта қолданыста болған протославян тілі. Орыс және поляк тілдері ең көп тараған славян тілдері болып табылады, оларда ана тілі ретінде сөйлейтіндердің саны тиісінше шамамен 166 және 40 миллион адамды құрайды.

Бұл топқа басқа да ірі тілдер жатады: сөйлеушілер саны 35 миллион украин тілі, 10 миллион адам сөйлейтін чех тілі, 5 миллион адам сөйлейтін словак тілі, ал оңтүстік славян тілдеріне жататын төрт тіл: словен, серб, хорват, боснақ, черногор, болгар және македон тілдерінде сөйлеушілердің жалпы саны — 30 миллион адам. Славян тілдерінде сөйлейтіндердің жалпы саны — шамамен 551 млн адам (2007).

SIL ұйымы құрастыратын Ethnologue тізімінде 20 түрлі славян тілдері келтірілген:

* Шығыс славян тілдері
	+ Беларус (ISO 639-1: be; ISO 639-3: **bel**)
	+ Орыс (ISO 639-1: ru; ISO 639-3: **rus**)
	+ Русын (ISO 639-1: — ; ISO 639-3: **rue**)
	+ Украин (ISO 639-1: uk; ISO 639-3: **ukr**)
* Оңтүстік славян тілдері
	+ Шығыс тобы
		- Болгар (ISO 639-1: bg; ISO 639-3: **bul**)
		- Македон (ISO 639-1: mk; ISO 639-3: **mkd**)
		- Шіркеу славян (ISO 639-1: cu; ISO 639-3: **chu**)
	+ Батыс тобы
		- Боснақ (ISO 639-1: bs; ISO 639-3: **bos**)
		- Серб (ISO 639-1: sr; ISO 639-3: **srp**)
		- Хорват (ISO 639-1: hr; ISO 639-3: **hrv**)
		- Черногор (ISO 639-1: me ;ISO 639-3: **cnr**)
		- Словен(ISO 639-1: sl; ISO 639-3: **slv**)
		- Молизе славян (ISO 639-3: **svm**)
* Батыс славян тілдері
	+ Чех-словак тобы
		- Словак (ISO 639-1: sk; ISO 639-3: **slk**)
		- Чех (ISO 639-1: cs; ISO 639-3: **ces**)
	+ Лехит тобы
		- Кашуб (ISO 639-1: — ; ISO 639-3: **csb**)
		- Поляк (ISO 639-1: pl; ISO 639-3: **pol**)
		- Сілез (ISO 639-1: — ; ISO 639-3: **szl**)
	+ Сорб немесе серболужиц тобы
		- Жоғарғы сорб (ISO 639-1: — ; ISO 639-3: **hsb**)
		- Төменгі сорб (ISO 639-1: — ; ISO 639-3: **dsb**)

Басқа тілдер де бар:

* славян «микротілдер», мысалы: прекмур, помак, Банат болгар және т. б.
* өлі тілдер, мысалы: көне (шіркеу) славян, полаб, кнаанит және т. б.
* пиджиндер, мысалы: руссенорск
* жасанды тілдер, мысалы: славянаралық, словио

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Бернштейн С. Б. Очерк сравнительной грамматики славянских языков. Введение. Фонетика. М., 1961.
# Үнді тілдері[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Үнді тілдері**, **үндіарий** тілдері — үндіеуропа тілдер шоғырының көне үнді тармағынан тараған тілдер тобы.

Үнді тілдерінде сөйлеушілердің саны шамамен 800 млн-дай (2001). Үнді тілдері негізінен Солтүстік және Орталық Үндістанға, Пәкістанға, Бангладешке, Цейлон мен Непал елдеріне тараған. Туыстық жағынан Үнді тілдері үнді-иран тобының дард және иран тілдеріне жақын. Үнді тілдерінің ерекшелігі орта ғасырдағы үнді тілдері мен диалектілерінің, ортақ даму бағыты мен әр алуан тілдердің бір-біріне әсер етуі және бұл тілдердің тоғысуы нәтижесінде қалыптасуында. Үнді тілдерінде (хинди, урду, бенгали, т.б.) жазылған әдебиеттерде брахми әліпбиінің тарихи нұсқалары (девакагари, бал-бодх, гурмукхи, т.б.), араб-парсы графикасы немесе арнайы әліпбилер (грантка, ланда, т.б.) пайдаланған (қ. Үнді жазуы). Үнді тілдері Үндістанда хинди, урду, бенгал, маратхи, гуджарати, панджаби, ория ассам, синдхи тілдері, Пәкістанда урду тілі, Бангладеште бенгал тілі, Непалда непал тілі, Шри-Ланкада (Цейлонда) сингал тілі ресми тілдер қатарында.

## Дереккөздер
# Басқарушы символ

**Басқарушы символ** (*Управляющий символ;, control character, commond character*) — 1) команданы белгідейтін бнттер комбинациясы, мысалы, мәліметтер блогының <басы> немесе <соңы>. Басқару символдары мәліметтердің тағайындалған нүктеге жеткізілуін басқару үшін көбінесе мәліметтерге енгізіледі және кадрларды синхрондау, жиектеу, хабарларды бөлу, қателерді бақылау және т.б. үшін де қолданылады; 2) ондық коды 32-ден кіші кодтық кесте символы. Ақпаратты жеткізу үшін компьютер құрылғыларын басқаруға пайдаланылады. Кодтары 0-31 алғашқы 32 символ басқарушылар болып саналады және негізінен баспа құрылғысына басқару командасын жеткізуге, сондай-ақ байланыс желісі бойынша ақпаратты жеткізу процесін басқаруға арналған. Бүл символдардың қызметі алуан түрлі және олармен бірге жұмыс істейтін программалық және аппараттық құралдарға байланысты өзгеруі мүмкін.

## Дереккөздер
# Чех тілі

**Чех тілі** (сол тілдегі атауы — *čeština*, *český jazyk*) — чехтердің тілі, батыс славян тобына жататын, славян тілдерінің бірі. Соның ішінде словак тілімен бірге чех-словак тілдері тармағын құрайды. Негізінен Чехияда таралған; чех тілінде сөйлеушілердің шағын топтары Словакия, Аустрия, Ресей, Хорватия, Батыс Еуропаның бірқатар елдерінде, АҚШ, Канада, Аргентина, Аустралия және басқа елдерде тұрады. Чех Республикасының ресми тілі (úřední jazyk) және Еуроодақтың 24 ресми тілінің бірі болып табылады (2004 жылдан бастап). Чехтер, әдетте, жинақы орналасқан Орталық және Шығыс Еуропаның бірқатар мемлекеттерінде (Австрия, Босния және Герцеговина, Хорватия және Словакия) чех тілі үшін аймақтық тіл мәртебесін алу мүмкіндігі қарастырылған.

Әлемде чех тілінде сөйлейтіндердің жалпы саны 10,62 млн адамнан асады, оның ішінде Чехияда — 10,40 млн адам (2012).

Чех тілінің басқа батыс славян тілдерінен ерекшелейтін немесе кейбіріне жақындататын ерекшеліктеріне фонетикалық ерекшеліктер жатады, мысалы, вокализм жүйеде ұзақ және қысқа дауысты фонемалардың болуы, тарихи өзгерістер *a, ā, u, ū* тарихи өзгерістері сияқты фонетикалық ерекшеліктерге жатады, *e, i, e*-дегі жұмсақ дауыссыз дыбыстардан кейін және одан кейін орналасқан.; консонантизм жүйесінде - [l̥] және [r̥] силлабикалық соноранттардың болуы, ve ([r͡š], [r͡ž] альвеолярлы дауыссыз дыбысы, жұмсақ *ř*-дан дамыған, палаталанған дауыссыздардың жоғалуы; морфонологияда - бір морфема шегінде ұзын дауысты дыбыстар мен *ou* дифтонг ([ou̯]) қысқа дауысты дыбыстардың ауысуларының (сапалық және сандық) болуы; морфология саласындағы ерекшеліктер, мысалы, зат есімдердің септеу түрлерінің көптігі, осы шақтағы етістік формаларының жіктеу түрлерінің әртүрлілігі, қарапайым өткен шақтың болмауы т.б.

Чех тілінің диалектілері төрт топқа бөлінеді: чех, ганак, ляш (силезия) және моравия-словак. Чех әдеби тілінің негізі - орта чех сөйленісі. Әдеби тіл мен диалектілермен қатар, интердиалектілер чех тілінде сөйлеушілер арасында кең таралған, олардың бірі - күнделікті ауызекі чех (шығу тегі бойынша, чех интердиалектісінің өзі) чех тілінің стандартты емес түріне айналды.

Чех әдеби тілі тарихында ежелгі чех (1500 жылға дейін), ескі чех (XVIII ғасырдың бірінші жартысына дейін) және жаңа чех (XVIII ғасырдың екінші жартысынан бастап) кезеңдері ажыратылады.

Жазуы Еуропада диакритиканы кеңінен қолданатын латын графикасына негізделген. Алғашқы жазбаша ескерткіштер XIII ғасырдың соңына жатады.

## Дереккөздер
# Глоттализация

**Глоттализация** (лат. '**glotta'** - кеңірдек, тіл) - дыбыстардың айтуының тәсілі. Бұл тәсілде кеңірген белсенді сөйлеу мүшесі болып, ауа үшін бөгетті жасайды.

**Глоттис** - дауыс түтігі.

**Глоттогенез** (гр. '**glotta *- кеңірдек, тіл +* genesis *- пайда болуы)- адамның табиғи дыбыстық тілінің қалыптасу процесі.Глоттогония** (гр. '**glotta*- кеңірдек, тіл +* gonos *- пайда болуы)**

1. тіл шығуы;
2. тіл шығуы және дамуы туралы білім.

**Глоттохронология** (гр. '**glotta *- тіл +* chronos *- уақыт +* logos *- сөз, ілім) - тілдікөзгерістің қарқынын және соның негізінде туыс тілдердің бөлініп шығу кезеңі мен олардың бір-біріне жақындық дәрежесін анықтаумен айналысатын салыстырмалы тіл білімінің саласы.**

## Дереккөздер
# Қосарлы дауыссыздар[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Қосарлы дауыссыздар** —

* **Сөз ішінде бір дауыссыз дыбыстың қайталанып келуі**. Кейбір кірме сөздердің түбір морфемаларындағы ұяң, үнді қосар дауыссыздардың бір сыңары әдетте басқа ұяң дыбысқа ауысып (уммәт — умбет, һамма — әмбе) немесе мүлде түсіп қалады (махаббат — махабат, ләззат — ләзат). Бір дауыссыз дыбыстың түбір сөзде қосарланып келуі қазақ тілінде сирек құбылыс. Мысалы: ашшы (ащы), түшшы (тұщы), қатты, тәтті;
* **Созылыңқы дауыссыздар.** Айтылуында созылыңқылық байқалатын дауыссыз дыбыстар. Қосарлы дауыссыздар жалпы тіл білімінде "Гемината" деп аталады.

## Дереккөздер
# Кандела

**Кандела** (лат. *candela* – шам, шырақ; SI белгісі: **cd**), – жарық күшінің бірліктердің халықаралық жүйесіндегі өлшеу бірлігі; Кандела – толық жарық көзінің көлденең қимасы 1/600000 м тең ауданынан осы қимаға перпендикуляр бағытта шыққан жарық күші.

## Дереккөздер:
# Чайнатаун[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Chinatown** (ағыл. *Чайна-таун* — «қытай қаласы»; (қыт. жеңілдетілген 唐人街, палл.: *Танженьцзе*, сөзбе-сөз аудармасы: «тан әулетінен шыққан адамдардың көшесі») — Қытайда орналаспаған қалалардағы қытайлар тұратын махаллалар (орыс. «квартал»); сауда, туризм және қытай мәдениетінің орталықтары. Сонымен қатар қытай махаллаларында қытай этникалық қылмыстық топтарға қатысты мәселелер туындап тұрады. Ескі (200 жылдық) қытай махаллалар Нагасаки мен Бангкокте орналасқан.

Азия шегінен тысқары ең ескі чайна-таун Сан-Францискода орналасқан (1850 жылы салынған). Жаңалау қытай махаллалар Мельбурн, Лас-Вегас, Лондон, Париж және Сеул қалаларында орналасқан.

## Кейбір ірі чайнатаундар

* Чайна-таун (Сан-Франциско);
* Чайна-таун (Манхэттен);
* Париждің азиялық махалласы;
* Чайна-таун (Лондон);
* Чайна-таун (Мехико);
* Чайна-таун (Оттава).

## Галерея

* Ванкувер
* Сиэтл
* Сиэтл
* Сан-Франциско
* Нью-Йорк
* Нью-Йорк
* Гавана
* Лима
* Дублин
* Лондон
* Рим
* Париж
* Оттава
* Хошимин
* Куала-Лумпур
* Сингапур
* Йокогама
* Мельбурн
* Сидней
* Кобе

## Әдебиет

* Нестерова Е. И. «Атлантида городского масштаба»: китайские кварталы в дальневосточных городах (конец XIX — начало XX в.) // Этнографическое обозрение. 2008. — № 4.
* Рахмонова М. К. Феномен чайнатауна // Миграции и диаспоры в социокультурном, политическом и экономическом пространстве Сибири. Рубежи XIX—XX и XX—XXI веков/ Науч. ред. В. И. Дятлов. Иркутск: Оттиск, 2010. С. 440—448.
# Эмиграция

**Эмиграция** (лат. *emіgzaze* – елден кету) – өз еліндегі тұрғылықты мекенін бөтен елдегі тұрғылықты жерге айырбастау.

Адамдардың Эмиграцияға кетуінің түрлі себептері бар. Соғыстар, этн. қайшылықтар, экон. дағдарыс, экол. техногендік апаттар, революциялар мен радикалды өзгерістер Эмиграцияға себебі болуы ықтимал. Мыс.: Қазақстандағы зорлықпен ұжымдастыру және сталиндік қуғын-сүргін саясаты салдарынан 2 млн-нан астам қазақ қырылса, 1,5 млн-нан астамы еріксіз эмигрант болды. Кеңес үкіметі бос қалған қазақ жеріне Ресейдің ішкі аймақтарынан халықты миграцияға тартты. Бір мемлекеттің шеңберіндегі халықтың көшіп-қонуы миграция болса, халықар. және мемлекетаралық көшіп-қонуы Эмиграцияға болып саналады. Әлемдік саяси тарихта Эмиграцияға ның өрістеуі 19 ғ-дың 2-жартысы мен 20 ғ-дың 1-жартысын қамтиды. Атап айтқанда, 1- және 2-дүниежүзілік соғыстар салдарынан 100 млн-нан астам адам ата-мекендерін тастап, басқа мемлекеттерге көшуге мәжбүр болды. Сонымен қатар осы кезеңде Еуропа халықтарының Солтүстік Америка құрлығына жер іздеп, байлық пен алтын іздеп Эмиграцияғалануына 35 млн-ға жуық адам қатысты. Әлем тарихында мұндай құбылыстарды “халықтардың ұлы көші-қоны” деп те атайды.
С. Борбасов .

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Category:Emigrants |
# Шаңхай[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| Қала |
| Шаңхай |
| қыт. 上海, пин-йин: Shànghǎi у: 上海 zãhe Zånhae  |
| Әкімшілігі |
| Ел |  ҚытайҚытай |
| Мэр |
Яң Шоң
 |
| Тарихы мен географиясы |
| Координаттары | 31°10′ с. е. 121°28′ ш. б.﻿ / ﻿31.167° с. е. 121.467° ш. б.﻿ / 31.167; 121.467    |
| Жер аумағы |
6 340,5 км²
 |
| Уақыт белдеуі |
UTC+8
 |
| Тұрғындары |
| Тұрғыны | 24 152 700 адам (2015) |
| Тығыздығы |
3754 адам/км²
 |
| Ұлттық құрамы |
қытайлар (99 %), дүңгендер (0,4 %)
 |
| Этнохороним |
шаңхайлық(тар)
 |
| Сандық идентификаторлары |
| Телефон коды |
+86 21
 |
| Пошта индексі | **2000**00 — **2021**00
 |
| Автомобиль коды |
沪A, B, D, E, F, G, H; 沪C (шалғайдағы қала маңы)
 |
| ISO 3166-2 |
CN-31
 |
| shanghai.gov.cn  (қыт.) |
| Шаңхай |
| Шаңхай шекарасы [көрсет ►]

Wikimedia | © OpenStreetMap
 |
|

**Шаңхай** (қыт. 上海, қытайша - теңіз жағасындағы қала), экономикалық орталықтарының бірі, жол торабы. Халықтың саны 24 млн болып саналады. Мәшине жасау, қара металлургия, химия, жеңіл және тамақ өнеркәсіп орындары шоғырланған. Қытай ғылым академиясының филиалы, жоғарғы оқу орындары, көптеген музейлер, театрлар бар. Елдегі ең ежелгі қалалардың бірі.

Ол ескі мен жаңаның ,ол көне мен су жаңаның, шығыс пен батыстың, Еуропа мен Азияның аралас-құралас кейпіне енген ерекше қала. Оны әлемнің сегізінші кереметіне теңейтіндер, Шығыстың Нью-Йоркі немесе Шығыстың Парижі, Азияның Венециясы, Қытайдың Чикагосы деп атайтындар жетерлік.

## Дереккөздер
# Монгорлар[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| Монгорлар |
| ту, мэнгулэ, мэнгуэр, кунь, чахань мэнгу, тужэнь, хор |
|  |
| Бүкіл халықтың саны |
|
241 198
 |
| Ең көп таралған аймақтар |
|  Қытай |
| Тілдері |
|
монгор тілі, қытай тілі
 |
| Діні |
|
буддизм
 |

**Монгорлар**  (*ту*, *мэнгулэ*, *мэнгуэр*, *кунь*, *чахань* *мэнгу*, *тужэнь*, *хор*) — Моңғол тілдес халықтардың бірі. Олар Қытайдың ресми түрде мойындалған 56 ұлтының бірі. Негізінен Цинхай және Ганьсу провинцияларында тұрады. Саны – 241 198 адам (2000, халық санағы).

## Этногенезі

Монгорлардың этногенезінде батыс моңғол, түркі, тибет, қытай компоненттерін байқауға болады. Ортағасырлық еуропалық көпестердің саяхаттары туралы аңыз бен жазба деректерге сүйенсек, монгорлар Ұлы Жібек жолы бойымен өткен гректердің ұрпақтары болып табылады. Бұл біздің дәуіріміздің 1200-ші жылдары еуропалық-гректердің қытайлықтармен араласып кеткенін көрсететін заманауи генетикалық зерттеулермен расталады.

## Тілі

Тілі монгор тілі. Монгор тілінде екі диалекті бар: тибет тілінің әсері бар хучжу және қытай тілінің әсері бар Минхэ.
Қытай, саляр және тибет тілдері де кең таралған.

## Діні

Дінге сенушілердің діни байланысы: буддистер.

## Кәсібі

Негізгі кәсібі – суармалы егіншілік (арпа, бидай) және бау-бақша (қытайлардан алынған), қосалқы шаруашылық – мал шаруашылығы (жылқы, қой, ірі қара, есек, ешкі, жылқы киелі жануар саналып, тек атқа міну үшін ғана пайдаланылған). Қолөнерден (тері илеу, киіз басу, т.б.), аңшылық (негізінен май алу мақсатында суыр аулау), балық аулау.

## Өмір салты

Монгорлар өз аумағына иелік ететін, рулық шежірелерді сақтаушы және рулық ата-бабалар культінің діни қызметкері басқаратын 16 рулық руға бөлінді. Отбасы үлкен және патриархалды. Қонақжайлық, мүліктегі мұрагерлік тәртібі, ағасы апасының балаларына толық заңды билікке ие болу т.б. әдет-ғұрыптары бар.
Тұрмысқа шықпаған әйелдер жыныстық еркіндікке ие.

Дәстүрлі киімдері
### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары

Елді мекендері шашыраңқы орналасқан. Тегіс төбесі бар балшық қаңқалы тұрғын үйлері 3 бөлмелі (қонақ бөлме, жатын бөлме, құлшылық бөлмесі), қоршалған ауланың ішінде – мал қорасы бар.

### Дәстүрлі киімдері

Ерлер мен әйелдер жарқын кестеленген жейделерді жақсы көреді.
Ерлер киімі - етікке киілетін немесе белдігі (үсті қара, төменгі жағы ақ) кестеленген шалбар және матадан тігілген аяқ киім, халат, тибет стилінде белбеу, қарттар халатының үстінде қара жеңсіз күртеше киеді. Бас киім – жиегі киізден жасалған қалпақ.

Әйелдер костюмі шалбардан, алдыңғы және артындағы ойықтары бар қысқа белдемшеден, алжапқыштан, халаттан (төменгісі мақтадан, үстіңгі жағы жүннен тігілген), бірнеше орамға байланған, ұштары кестеленген кең белдікпен және жеңсіз күрте. Мұндай жеңсіз кеудешелер ресми киім стилінің белгісі ретінде қызмет етеді.

### Дәстүрлі тағамдары

Негізгі тағамдары – маринадталған көкөніс қосылған арпа немесе бидайдан жасалған ботқа, олар сүтпен шай ішеді. Мереке күндері қуырылған шошқа мен қой етін пісіреді, арпадан арақ жасайды.

## Сілтеме

* Ортаққорда бұған қатысты медиафайлдар бар: **Монгорлар**

## Дереккөздер
# Сары ұйғыр тілі[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| Батыс ұйғыр тілі (Сары ұйғырлар тілі) |
| Елдер: |
Қытай
 |
| Аймақтар: |
Ганьсу Сунань-Ұйғыр автономды уез, Синьцзян-Ұйғыр автономды аудан
 |
| Сөйлеушілер саны: |
4 600 (2007)
 |
| Күйі: |
Жойылуы қауіпті
 |
| Классификация |
| Санаты: |
Еуразия тілдері
 |
|
Алтай тілдері
Түркі тілдері
Солтүстік-Шығыс тілдері (Northeastern Turkic) |
| Жазуы: |
Қытай жазуы (?)
 |
| Тіл коды |
| ISO 639-1: |
—
 |
| ISO 639-2: |
tut
 |
| ISO 639-3: |
ybe
 |
| Тағы қараңыз: Жоба:Лингвистика |

**Батыс ұйғыр тілі** (кейбір нұсқада: **сары ұйғырлар тілі**) - түркі тілдерінің солтүстік-Шығыс тобына жататын тіл. Қытайдың Ганьсу Сунань-Ұйғыр автономды уез, Синьцзян-Ұйғыр автономды аудандарында таралған. Онымен 4 мыңдай адам сөйлейді. Айқын диалектілік белгілері жок, тек таулық және далалық говорларында дыбыстық, лексикалық ерекшеліктер кездеседі. Қазіргі таңда жазуы жоқ болып есептеледі. Кей мәлімет бойынша қытай жазуы қолданылады.

Бұл тілде Қытайдағы Ганьсу провинциясындағы Минхуа ұлттық автономды уезде тұратын «сары ұйғырлар» сөйлейді. Сары ұйғырлар б.з. 9 ғ-да Енисей қырғыздарынан жеңіліп, жер аударып бір бөлігі Шығыс Түркістанға (қазіргі Солтістік-Батыс Қытайдағы Синьцзян), қалғандары осы жерге келген. Фонетикасы мен лексикасы қытай тілінің, тибет тілінің әсерін қабылдаған. Сары ұйғыр тілі көне ұйғыр тіліне жақын деген болжам бар, оған сөз басында /-дің, шығыс септігінің-tin формасының, көне сан жүйесінін (11-ден 29-ға дейін) колданылуы, есімдіктің екі түрлі септелуі т. б. дәлел болады. 18 г. басына дейін сары үйғырлар көне ұйғыр әдеби тілін пай- далануы мүмкін, бірақ Тибеттің әсерімен көне ұйғыр жазуы ұмы- тылған. Қазір Сары ұйғыр тілі тұрмыстыкдеңгейде ғана колданылады.. 19 ғ. соңында Г. Н. Потанин, С. Г. Э. Маннергейм, С. Е. Малова, Э. Р. Тенишев ғалымдармен зерттелген.

Бұл тілге ең жақын болып Пуйо қырғыз тілі болып есептеледі.

## Дереккөздер
# Аффикс[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Аффикс** ( лат. *affixus - жалғанған* )— қосымша, түбірге жалғанып, грамматикалық немесе сөзжасамдық мағына тудыратын сөз бөлшегі, сөздің ең кіші құрылымдық элементі, көмекші морфема. Аффикс сөз құрамын морфологиялық жағынан жіктегенде ажыратылады (Ф. Фортунатов). Түбір морфемалардай емес, жеке тілдің аффикстері морфелардың жабық тобына жатады, оларды тізімдеп есепке алуға болады. Аффикс морфологияның міндетті бөлігі ретінде тілдің парадигмаларын жасайды.
Аффикстің тілдің дербес бірлікгері ретіндегі формалдык, мазмұндық сипаттары мыналар:

* 1) Аффикстің фонологиялық бейнесі әдетте дауысты, дауыссыз фонемалардан жасалған шағын фонемалык жүйе түрінде көрінетіні;
* 2) деривациялық процесте aффикс құрамынын өзгеру/өзгермеу сипаты (осыдан агглютинатив және фузиялықтілдердін қарама-қарсылығы туады);
* 3) Аффикстің түбірге қатысты орналасу тәртібі және оны өзгертуге болмайтыны (агглютинатив тілдерде орын тәртібі қатан сақталатыны);
* 4) Аффикс бір мағыналық/көп мағыналық, синкреттік сипаты болатыны;
* 5) Аффикстің өздері қатысты сөздерге тіркесуінін шексіздігі (бұл — аффикстің өңімділігін тудырады).

**Аффикс** косылу процесі (аффиксация) көптеген тілдердің морфологиясы мен сөзжасамында маңызды орын алады. Осыған байланысты тілдердің типологиясы жасалады.

**Аффикс** түбірге қатысына карай бірнеше түрге бөлінеді: приставка, префикс—түбір алдынан қосылатын аффикс (приходишь, заходить, беймәлім); инфикс — түбірдің ортасында косылатын аффикс ( ағылш. *stand'"стоить"—stood"стоял"* ); интерфикс — екі түбірді жалғастыратын аффикс (фонология); конфикс-префикс пен постфикстін комбинациясынан жасалған аффикс (бейқамдық);постфикс:

* а) сөз соңынан қосылатын сөзжасам қосымшасы — суффикс (жылқы-іиы) және
* ә) сөз соңынан қосылатын жалғау — флексия (балаға, баланың).

* **Деривациялық-реляциялық аффикс** - морфологияда деривациялықпен (лексикалық, сөзжасамдық және реляциялықпен (грамматикалық, сөз өзгеруші) қатар бөлінетін аффикстер класы, көмекші морфема, түбірге қарсы қойылатын және грамматикалық пен сөзжасамдық мәнді үйлестіретін сөз бөлігі. Мысалы: *неб-ес-а* сөзінде негіз жасаушы *аффикс*.

* **Деривациялық аффикс** - морфологияда деривациялық-реляциялық және реляциялықтармен (грамматикалық, сөз өзгертуші) қатар бөлінетін лексикалық, сөзжасамдық аффикстер класы, көмекші морфема, түбірге қарсы қойлатын және сөзжасамдық мәнді білдіретін сөз бөлігі, оның жалғануы жаңа мәнді лексеманың жасалуына, негіздің жаңа класқа көшуіне соктырады. Мысалы: *профессор —> профессура; профессор -> профессорствовать*

## Дереккөздер