Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Карел тілі[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| Карел тілі |
| Өз атауы: |
Karelian language
 |
| Елдер: |
Ресей
 |
| Сөйлеушілер саны: |
35 600 чел. (2010)
 |
| Классификация |
|
Еуразия тілдері
Орал тілдері отбасы
фин-угор тілдері
балтық-фин тармағы |
| Жазуы: |
кириллица
 |
| Тіл коды |
| МЕСТ 7.75–97: |
кас 285
 |
| ISO 639-1: |
krl
 |
| ISO 639-2: |
krl
 |
| ISO 639-3: |
krl
 |
| Тағы қараңыз: Жоба:Лингвистика |

**Карел тілі** (Karelian language) — Орал тілдері отбасының фин-угор тілдерінің балтық-фин тармағының солтүстік тобына кіреді, тілдердің жалғамалы (агглютинативті) түріне жатады.

## Референтті халық

Референтті халық: карелдер; өз атауы – карьяла, карьелайне.

## Географиялық таралуы

Карел тіліне тән карел диалектінің таралу аймағы оның көптеген диалектілері жойылғанға дейін 20 ғасырда қазіргі Лоухский, Калевальский, Кемский, Беломорский, Сегежский, Муезерский, Медвежегорский, Суоярвск аудандары және Карелия Республикасының Костомукша қалалық округінің аумағына тиесілі болды.
Республикадан тыс жерлерде Мурманск облысының Кандалакша ауданында, Ленинград облысының Тихвин және Бокситогорск аудандарында және Новгород облысының Валдай ауданында да кең таралған. Осы күнге дейін тіл Тверь облысының бірқатар аудандарында жақсы сақталған (негізінен аға ұрпақ өкілдері арасында).

## Диалектісі

Карел тілі үш диалектіге бөлінеді: карел тілі (Карелия, Мурманск, Тверь, Новгород және Ленинград облыстарының солтүстік және орталық бөліктері), Ливвик (Приладожьенің солтүстік-шығысында) және Лудиковский (батыс Прионежье). Диалектілер көптеген субдиалектілерге бөлінеді.

## Жазуы

Карелдіктердің алғашқы жазба ескерткіші - XIII ғасырдың басында Новгородта табылған ескі карел тілінде жазылған қайың қабығынан жасалған хат (№ 292 грамота).
ХІХ ғасырдың бірінші жартысынан бастап 1930 жылдарға дейін кириллица негізінде жазу болды. 1931 жылы латынша қарел алфавиті құрастырылып, қолданысқа енгізілді. 1937 жылы 8 қыркүйекте КСРО Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің Президиумы карел жазуын орыс әліпбиіне көшіру туралы жарлық шығарды.

1989 жылы Карелия билігі Карел (ливвик үстеуі) алфавиттерін ресми түрде бекітті. Карел тілі ресми емес екеніне қарамастан, ол кең қолдауға ие — ол жергілікті мектептер мен университеттерде оқытылады, ғылыми, оқу және көркем әдебиеттер карел тілінде шығарылады.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A a | B b | C c | Č č | D d | E e |
| F f | G g | H h | I i | J j | K k |
| L l | M m | N n | O o | P p | R r |
| S s | Š š | Z z | Ž ž | T t | U u |
| V v | Y y | Ä ä | Ö ö | ' |

## Дереккөздер
# Раввин

**Раввин** (көне еврей тілінде *рабби* — оқытушы, мырза) — иудей діни басшысы. Ол иудей қауымына діни қағидаларды үйретіп, пәтуа, шешімдер шығарады. Діни ғұрыптық жоралғыларды атқарып, синагогада уағыз айтады. Орта ғасырларда раввин иудей қауымының діни санасына ғана емес, сондай-ақ саяси және экономикалық өміріне де басшылық жасады. Қазіргі Израилде равинат мемлекеттің ішкі-сыртқы саясатына ықпалы бар, дүние жүзіндегі еврей диаспоралары арасында белсенді миссионерлік қызмет атқарады.

* Қазақ энциклопедиясы
# Герман тілдері

| Герман тілдері Тевтон тілдері |
| --- |
| Жоғрапиялық таралуы: | Әуел баста солтүстік, батыс және орталық Еуропада; қазіргі кезде бүкіл дүние жүзінде |
| Жаралу бойынша тектестіруі: | Үндіеуропалық **Герман тілдері** |
| Бөлікшелері: |
Шығыс герман
Солтүстік герман
Батыс герман

 |

**Герман тілдері** — Үндіеуропалық тілдер шоғырының бір тармағын құрайтын өзара туыстас тілдер тобы. Осы тілдердің ортақ «ата-тілі» — б.з.б. 1-ші мыңжылдықтың орта бөлігінде солтүстік Еуропада қолданыста болған протогерман тілі. Протогерман тілі мен одан өрбіп шыққан тілдердің барлығына бірегей тілдік ерекшеліктер тән, солардың ішіндегі ең танымалы — Гримм заңы деген атпен белгілі дауыссыздардың өзгерісі. Солтүстік Еуропаны мекендеген герман тайпалары ІІ-ші ғасырдан бастап римдіктермен шекаралас аймақтарда қоныстана бастаған кезден бері герман тілдерінің ең алғашқы түрлері де тарихқа енді.

Ағылшын және неміс тілдері ең көп тараған герман тілдері болып табылады, оларда ана тілі ретінде сөйлейтіндердің саны тиісінше шамамен 400 және 100 миллион адамды құрайды. Бұл топқа басқа да ірі тілдер жатады: сөйлеушілер саны 23 миллион голланд тілі, 16 миллион адам сөйлейтін африкаанс тілі, ал солтүстік герман тілдеріне жататын төрт тіл: норвег, швед, исланд және фарер тілдерінде сөйлеушілердің жалпы саны — 20 миллион адам. SIL ұйымы құрастыратын *Ethnologue* тізімінде 53 түрлі герман тілдері келтірілген.

Герман тілдері
## Сипаттамалары

Герман тілдеріне төмендегі бірқатар қасиеттер тән:

1. Үнді-Еуропалық шақ және аспектжүйесінің қарапайымданып, осы шақ және өткен шақ (кейде ол претерит деп аталады) болып өзгеруі.
2. Етістіктердің үлкен тобының өткен шағы жалғау (/d/ немесе /t/) жалғануы арқылы жасалады. Бұндай етістіктерді герман әлсіз етістіктері деп аталады. Қалған етістіктердің өткен шағы оның негізіндегі дауысты дыбысты өзгерту арқылы жасалады. Олар герман күшті етістіктері деп аталады.
3. Күшті және әлсіз сын есім дегендерді қолдануы. Яғни зат есімнің анықтылығына байланысты сын есімдердің жалғауларының өзгеріп отыруы.
4. «Гримм заңы» деген атпен белгілі дауыссыздардың өзгеру құбылысы (Жоғары неміс тіліндегі дауыссыздар одан әрі өзгерді, бірақ оның себебі басқа, Жоғарғы неміс дауыссыздарының өзгеруі. Әсіресе: прото үнді-еуропалық тілдегі және басқа үнді-еуропалық тілдермен салыстырғанда п-ның ф-ға айналуы: padre (итал)- father(ағылшын)-p'hter(прото үнд-еур)).
5. Шығу тегін басқа Үнді-Еуропа тілдеріндегі сөздермен байланыстыру қиын, бірақ герман тілдерінің ішінде кең тараған бірқатар сөздердің болуы. Герман субстраты туралы жорамал дегенді де қараңыз.
6. Сөздердің екпінінің түбірге түсуі, одан кейін сөздің бірінші буынына түсуі.

Герман тілдерінің арасындағы айырмашылықтар басқа тіл шоғырларындағы, мысалы роман немесе славян тілдерінің ішіндегі тілдердің арасындағы айырмашылықтардан әлдеқайда көп. Тілдерде жалпы байқалатын аналитизмге деген үрдіс бойынша герман тілдерін де екі топқа бөлуге болады. Неміс, голланд, әсіресе исланд тілдеріндегі аналитизм деңгейі әлсіз, ал ағылшын, швед және африкаанс сияқты тілдерде аналитизм мейлінше күшті дамыған.

## Жазуы
# Оқатар қару

SIG Pro пистолеті
**Оқатар қару** — ұңғы каналынан снаряд (мина, оқ) атып шығару үшін дәрілі заряд немесе арнайы жанармай қоспасы жанғанда пайда болатын газ қысымының күші қолданылатын қару. Оқатар қару құрамына тікелей зақымдау құралдары (снаряд, мина, оқ)
Және оларды нысанаға ату құралдары (зеңбірек, минаатар, пулемет, винтовка және т.б.) кіреді. Қазіргі заманғы оқатар қару артиллериялық және атыс қаруы, сондай-ақ, гранатааткыш болып бөлінеді.

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа санаты бар: Firearms |
# Проза[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Проза** (лат. *prōsa*) — әдеби жанр, қара сөзбен жазылған көркем шығарма (әңгіме, повесть, роман).

Проза әдебиеттің эпикалық тегімен байланысты, лирикалық проза немесе прозалық өлеңдер кездеседі. Проза XVII ғасырдың ортасына дейін сөз өнерінде поэзиямен аралас өмір сүрді. Тарихи шежірелер, жылнама, трактаттар, естелік, сапарнама, діни уағыздар, т.б. өлең жанрына тән шығармалар болып есептеледі. Шын мәніндегі проза Қайта өрлеу дәуірінде қалыптасып, поэзиядан бөлініп шықты. Осы кезден бастап әдебиеттің дамуында проза жетекші орынға ие болды. Рабғузи, Бабыр, М.Сервантес, Д.Дефоның шығармаларынан бастау алатын проза сөз өнерінің дербес, айрықша түрі ретінде қалыптасты. Сөз өнері тарихында проза поэзиямен тығыз байланысты дамыды. Прозада өмір құбылыстары, адам характерлері кең ауқымды қамтылып, жан-жақты суреттеледі.

Бүгінде дүниежүзі оқырмандарының қолына тиіп отырған күрделі, көркем туындылары бар, биік даму дәрежесіне, кемел шағына жеткен, танымдық, тәрбиелік, эстетикалық әсері күшті қазақ совет прозасының эволюциялық өсу жолында жиырмасыншы жылдарда туған әр түрлі идеялық-көркемдік ізденістердің жемісі саналатын алғашқы үлгілердің маңызы зор. С. Сейфулиннің «Жер қазғандар», «Айша» повестері, «Тар жол, тайғақ кешу» романы; Б. Майлиннің «Раушан – коммунист» повесі, «Қадыр түнгі керемет», «Шариғат бұйрығы», «Жол үстінде» және т.б. әңгімелері; М. Әуезовтің «Қорғансыздың күні», «Жетім», «Қаралы сұлу», т.б. шығармалары жиырмасыншы жылдардағы қазақ прозасының даму қарқынын, саяси-әлеуметтік нысанасын, идеялық-көркемдік деңгейін танытатын қатардағы шығармалар ғана емес, әдебиетіміздің алтын қорына қосылатын ұлттық классика үлгілері.

## Дереккөздер
# Саяси еркіндік[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

АҚШ–тағы Азаттық мүсіні — еркіндіктердің және демократияның символы
**Саяси еркіндік** - мемлекет конституңиясы кепілдік беріп, заң бойынша қамтамасыз етілетін азаматтардың, демократиялық түрде еркін саяси үрдістерге қатысу құқықтары. Оларға сайлау және сайлану құқығы, сөз, ақпарат алу бостандығы, еркін, тең, жүйелі өткізілетін сайлау құқығы, саяси ұйымдар құру, азаматтардың өз мақсат-мүдделеріне қарай іс-әрекет жасау және т.б. жатады. Саяси еркіндіктер БҰҰ Бас Ассамблеясының 1948 жылы 10 желтоқсанда қабылданған Адам құқықтарының жалпыға бірдей Деклараңиясында толық қарастырылған.

## Дереккөздер
# Көркем әдебиет стилі[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Көркем әдебиет стилі** - проза, поэзия, драматургия салаларында жазылған көркем шығармалардың стилі (тілі). Көркем әдебиет стиліне тән бірнеше ерекшеліктер бар. Солардың бірі - тіл байлығы. Көркем шығармаларда қолданылмайтын сөздер мен сөз тіркестері, фразеологизмдер аз. Кез келген шығарма тек қана авторлық баяндаудан ғана емес, кейіпкер тілінен де тұрады. Ал кейіпкерлер әр жастағы, әр мамандықтағы, әр дәрежедегі білімді адамдар болып келетіндігі белгілі. Сондықтан да көркем шығармада кәсіби сөздер де, жергілікті тіл ерекшеліктері де, жаргондық сөздер де ұшырасып отырады. Көркем әдебиет стилінің екінші ерекшілігі - оның көп стильді болып келетіндігі. Мұның мәнісі қай жанрда жазылған шығарма болса да, онда тіл арқылы қарым-қатынас құралдарының барлық түрінің қолданылуында, яғни ауызекі сөйлеу тіліне қоса, публицистикалық, ғылым, ресми стильдердің элементтері осы стильде әр түрлі ыңғайда ұшырасып отырады. Көркем әдебиет стилінің тағы бір ерекшілігі бұл стильде орындалатын еңбектердің басты міндеті эстетикалық тәрбие беретіндігімен тығыз байланысты болып келеді. Екінші сөзбен айтқанда, көркем шығармада сөздің эстетикалық қуаты, сөздің бейнелілігі алғашқы орынды алады. Сондықтан да троптардың және фигуралардың барлық түрлері басқа стильдерге қарағанда Көркем әдебиет стилінде барынша мол жұмсалады. Көркем әдебиет стилінің функциональдық стильдер жүйесінде алатын орнына қатысты әр қилы пікірлер айтылып жүр. Стилистердің бір тобы (Л. Н. Максимов, Н. М. Шанский, Н. А. Мещерский, К. А. Панфилов т. б.) көркем әдебиет тілін функциональдық стильдерден тыс, мүлдем бөлек тілдік құралдар жүйесі деп қараса, P. А. Будагов, А. И. Ефимов, И. Р. Гальперин, Э. Г. Ризель, М. Н. Кожина, Б. Н. Головин, A. Н. Васильева, Д. Э. Розенталь, A. Н. Гвоздев сияқты ғалымдар Көркем әдебиет стилін басқа стильдермен *"терезесі тең"*, себебі көркем әдебиет те тіл қолданудың аясы болып табылады әрі әлеуметтік қызмет атқаруға қатынасады, ал эстетикалық қызметі сол әлеуметтік қызметтің бірі деп санайды.

## Дереккөздер
# Иван Константинович Айвазовский

Автопортрет. 1874 ж.
Галата мұнарасы айлы түнде, 1845 ж.
**Иван Константинович Айвазовский** (арм. Հովհաննես Կոնստանդինի Հայվազյան) (29 шілде 1817, Феодосия, — 2 мамыр, 1900, Феодосия) — орыс-армян кескіндемешісі, теңіз пейзажының шебері.

* 1833—37 жылдары Петербургтегі Көркемсурет академиясында М. Н. Воробьевтан оқып, 1839 жылы суретші атағын алған.
* 1845 жылы Ресей суретшілер академиясының мүшелегіне өтеді.
* 1847 жылы проффессор
* 1887 жылы көркемсурет академиясының құрметті мүшесі болды.
* Еуропа елдері академияларына мүше болып сайланды.

## Картиналары

* «Дауыл»
* «Хаос»
* «Неаполитан қызы»
* «Тоғызыншы толқын»
* «Чесмен шайқасы»
* «Штиль»
* «Қара теңіз» сияқты әлемге әйгілі картиналар жазған. Жалпы 6 мыңға жуық сурет-картиналардың авторы.

## Галерея

* Теңіз көріністері
* Неаполь шығанағы
* Түнде теңіздегі дауыл (1849)
* Евпатория үстіндегі дауыл (1869)
* Қара теңіз (1881)
* Теңіздердің қаһары (1886)
* «Гурзуфтегі түн» (1891)
* «Теңіздегі тұман» (1895)

* Шығыс пәндері
* Каир өмірінен көріністер
* Константинопольдегі Құмкапи бойымен қайықпен
* Алтын мүйіз шығанағындағы ымырт
* Үлкен Гиза пирамидасы
* Босфорға жақын жартастағы мұнаралар
* «Константинополь мен Босфордың көрінісі». 1856 ж.

* Пейзаждар
* Кіші Ресейдегі қысқы көрініс
* Қысқы пейзаж
* Ливадиядан көрініс
* Кіші Ресейдегі чумактар
* Тифлис
# Флективтілік

**Флективтілік** – синтетикалық тілдерге тән сөзді түрлендіретін аффиксацияның болуы. Флективтілік агглютинацияға қарама-қарсы қойылады. Флективті тілдерге афразиялық, үндіеуропалық (ағылшын, француз, болгар тілдерінен басқа) тілдер жатады. Флективтіліктің негізгі белгілері:

1. Кумуляция – әр түрлі грамматикалық категорияларға жататын графемалардың бір сөз түрлендіруші аффиксте тұрақты түрде болуы. Мысалы: орыс тіліндегі зат есімнің септік жалғаулары септікті, көпше не жекеше түрді білдіреді, ал сын есім жалғаулары – септік, род, түр категорияларының мағынасын білдіреді;
2. Сөз түрлендіретін аффикстердің омосемиясы, яғни бірдей грамматикалық мағынаға ие болатын бірнеше аффикстің болуы;
3. Фузия, яғни түйісетін морфемалардың өзара қатынасы. Флективтілік пен агглютинация қарама-қарсы түсінік емес, бір тілде флективті және агглютинативті қасиеттері болуы мүмкін. Агглютинативті тіл флективті тілге, флективтіліктен кейін «аналитизмге» айналуы мүмкін (мыс.: ағылш., фр., тілдерінің тарихы) деген ғылыми болжам бар. Бұған қарама-қарсы флективтіліктен кейін агглютинативті тілге айналады деген де көзқарас бар.

## Дереккөздер
# Харижилік[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Харижилік**- Исламда ең алғаш пайда болған мазһаб. Хазіреті Әли дәуірінде Сыффин соғысы және Хакем (қазы) оқиғасынан кейін бөлек бір топ ретінде ұйымдасқан харижиліктің пайда болуына көбіне әлеуметтік және саяси факторлар ықпал еткен. Яғни, бұл топ әлеуметтік және саяси тақырыптарды дінге сәйкестендіріп, дінді саясаттың құралы ретінде қолданатын ұйым ретінде қалыптасқан. Саяси және әлеуметтік әрекет жасауды тоқтатыл, итиқадтық мазһаб түрін алды. Хазіреті Осман кезеңі мұсылман қоғамында әлеуметтік-экономикалық және саяси өзгерістер кездескен дәуір болып табылады. Фәтихтер арқылы үш құрлыққа таралып, дүниенің түрлі өркениеттеріне жолыққан мұсылмандар өте маңызды әсерлену процесін басынан кешірді. Жауынгерлер елдеріне қайтып оралғанда көргендерін туыстарымен бірге өмірде жүзеге асыруды қалады. Бұл түсінік кейбір жерлерде қолдау тапса, Курра деп аталатын топтың бастауымен көптеген жерде маңызды қарсылықтарға кездесті. Қарсыластар сол кездегі өкіметке де теріс көзбен қарап, ұнатпайтынын білдіретін әрекеттер көрсетті. Олар өкіметтің кетіп,саяси қайраткерлердің өзгеруін қадаған.Бұрынғы әлеуметтік өмірді қолдайтындарын және ішкі тартыстардан алыс қоғамды қалайтындарын айтқан. Қысқа уақытта ұйымдасып, іс-әрекет жасаған бұл адамдар халифа Хазіреті Османды өлтіріп, саяси жоспарларын жүзеге асыра бастады. Ұзақ уақыт Ислам елінде террорлық әрекет жасап, ішкі тартыстарға себеп болды. Жамал мен Сыффин соғыстарының жүзеге асуына және Хазіреті Әлиді өлтіруіне себеп болды.Харижилердің пайда болуының себептерінің бірі - өз тайпасын қолдаушылық Ислам діні ұлт және тайпа қолдаушыларына қарсылық білдіріп, адамгершілік принцип шеңберінде тайпалар және ұлттар арасында бірлік және ынтымақтастық орнатуға тырысса да Хазіреті Османның халифаттық дәуірінің соңғы жылдарында қайтадан пайда бола бастады. Сөйтіп кейбір тайпалар құрайыш тайпасына қарсы бас көтере бастады. Ирактық, Йемендік және Меккелік кейбір тайпалар құрайыштың саяси үстемдігінің аяқталуын және басқа тайпалардың елді басқаруын қалайды. Дегенмен олар саяси өзгерісті тікелей бейбіт жолмен емес, кейбір діни негіздерді пайдаланып, күш көрсетумен бастады. Азаттық алған құл да әділ басқару шартымен халық

## Дереккөздер
# Олимп

|  |
| --- |
| Олимп |
| гр. *Όλυμπος* |
|
Олимп тауы |
| Сипаттамасы |
| Аумағы |
19 139,59 км²
 |
| Биіктігі |
2917 м
 |
| Орналасуы |
| 40°05′ с. е. 22°21′ ш. б.﻿ / ﻿40.083° с. е. 22.350° ш. б.﻿ / 40.083; 22.350    |
| Елдер |
Грекия
 |
| Олимп |
|  Ортаққордағы санаты |

**Олимп** (гр. *Όλυμπος*) – Грекиядағы ең биік тау (2914 m²). Ұлттық қорық. Тау Фессалидың солтүстік-шығысында орналасқан. Ежелде Фессалия мен Македонияның шекарасы болған. Митикас (2917 м), Сколио (2912 м), Стефани (2905 м) Олимптың ең биік үш шыңы.

Ежелгі грек мифологиясында Олимп – Зевс бастаған құдайлар орны. Осыған байланысты, грек құдайларын «олимпиецтар» деп атаған. Солтүстік жағында Дион қаласы орналасқан.

Олимп тарихи және мифологиялық нышаны ғана емес, табиғат ескерткішіде бола алады. Бұл тауда Грекия флорасының 25%-ын құрайтын 1700 астам өсімдік түрлері өседі. 23 түрі эндемикалық. Фаунасына келсек 8 амфибия түрілері, 22 түрі бауырымен жорғалаушылар, 32 түрі жабайы сүтқоректілер және 136 түрі құстар.

## Олимпқа өрлеу

Халықтың көпшілігі Олимпқа шығам дегендерге информация орталығы орналасқан, Литохорон қаласынан бастайды. Ол қаладан таксимен 1100 метр биіктікте орналасқан Приония пунктіне жетуге болады. Прионияда дәретхана, автотұрақ және ресторан бар, ал түнеу үшін жақында орналасқан Киелі Дионис ғибадатханасына бару қажет.

Жаяу жүру жолы Прионядан А баспанасына барады. Ол қонақ үйден, кемпингқа арналған зонадан тұрады. Митикасқа шығу түнде және жаман ауа райында өте қауіпті және кейбір физикалық дайындықты қажет етеді.

Алғаш рет, 1913 жылы бағындырды.
# Рентген сәулелері[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Крукс трубкасы
Рентген сәулелерін 1895 жылы В. Рентген ашқан. Жылдам электрондар кенеттен тежелгенде пайда болатын толқын ұзындығы өте қысқа (10−12÷ 10−9м) электромагниттік сәулелер рентген сәулелері болып табылады.

Рентген сәуле шығаруын классикалық электромагниттік теорияның аясында түсіндіруге болады. Бұл теория бойынша үдей қозғалатын зарядталған бөлшек міндетті түрде сәулеленуі тиіс. Қарастырылып отырған жағдайда электрон антикатодқа соғылып тежеледі де, теріс үдеу алады, сондықтан ол сәулеленеді.

Сәулеленудің қуаты электрон зарядының квадратына және оның үдеуінің квадратына пропорционал, яғни р ~ е2а2. Электрон тежелгенде классикалық теория бойынша нөлден шексіздікке дейінгі барлық интервалдағы толқын ұзындықтары бар сәулелер шығу керек. Сәулелену қуатының максимумына сәйкес келетін толқын ұзындығы электрондардың жылдамдығы артқан сайын азаюы тиіс, яғни ол үдетуші U кернеуді арттырғанда қысқа толқындар жағына жылжуы
керек.

## Қолданысы

**Рентген** сәулелері өмірдің көптеген салаларында кеңінен қолданылып отыр. Солардың бірнешеуін атап өтейік.
Рентген сәулелерінің өтімділігі жоғары, біздің денеміз бұл сәулелер үшін "мөлдір", осыны пайдаланып ішкі органдардың кескінің шығарып алып, ондағы ауытқушылықтарды зерттеуге болады. Міне, осылайша медицинада рентген сәулелері ауруды айқындап, диагноз қоюға мүмкіндік береді.

## Қасиеттері

1. Бұл сәулелер жоғары өтімділік қабілетіне ие, олар қалыңдығы 10 см алюминий пластинадан оңай өтіп кетеді;
2. Магнит өрісі рентген сәулелерін ығыстыра алмайды;
3. Бұл сәулелер химиялық активтілікке ие, олардың әсерінен қара қағазбен жабылып тұрған фотопленка да қараяды;
4. Сәулелер таралу көзінен сфералық түрде таралмайды, олардың белгілі бағыты болады.

Рентген сәулелерінің қасиеттерін зерттеу барысында физиктер *рентген сәулелері жиілігі ультракүлгін сәулелердің жиілігінен жоғары электромагниттік толқындар болып табылады* деген қорытындыға келген.

## Рентген сәулелерінің табиғаты

Рентген сәулелері екі себептен туындайды.

Олардың біріншісі: жылдам электрондардың кедергі арқылы тежелуі. Бұл жағдайдағы сәулелену *тежеулік рентгендік сәулелену* деп аталады.

Екінші себебі: жылдам электрондар металл бетінде тежелу кезінде металдың беткі қабатында орналасқан атомдардың электрондардың орналасуының нәтижесінде металл атомдары энергия шығарады. Сәулелену металдың қасиеттеріне тәуелді жүреді, мұндай сәулелену *сипаттамалық рентгендік сәулелену* деп аталады.

## Дереккөздер
# Хаябуса-2

| *Хаябуса-2* |
| --- |
|  |
| Ұйымы |  JAXA |
| Басты мердігерлері | Mitsubishi Heavy Industries |
| Тапсырысы | Астероидтарды зерттеу |
| Ұшыру күн-айы | 3.12.2014 ж., 04:22:04 UTC, Танэгасима |
| Сөре көлігі | H-IIA зымыран-тасығышы |
| Тапсырыс ұзақтығы | 6 жыл (жоспар), әлі белсенді |
| NSSDC нөмірі | 2014-076A |
| Торабы |  |
| Массасы | 490 кг (отынмен 600 кг) |
| Қуаты | 2,6 кВт |

Хаябуса-2 (жап. *はやぶさ* *лашын*) — жапондық ғарыш кемесі, ізашар миссия сияқты астероидтардан тозаң үлгісін Жерге жеткізуге арналған.

Аппарат ғарышқа 2014 жылы ұшырылды. Ол Жерге жақын ұшатын (162173) Рюгу астероидының жанынан ұшып, оны жақын қашықтықтан зерттеді және реголит үлгісін жинап алды.

2020 жылы 5 желтоқсанда аппарат аспан денесінен жинаған үлгілерді Жерге жеткізді.

## Галерея

* Үлгіні алу, 11 шілде 2019
* Анимациялық көрінісі

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа санаты бар: Hayabusa2 |

## Сілтемелер

* Hayabusa 2
# Пиксель[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Сандық суреттің үлкейтілуі
**Пиксель** (*Pixel*) — дисплей бетінде көрсетілетін ең кіші бейнесызбалық бірлік.Әдетте, бұл жалғыз көп түсті нүкте. Бейнесызбалық объектілерді бейнелеу үшін қолданылады. Мысалы, дисплей бетіндегі әрбір әріп бірнеше нүктеден тұрады. Осы нүктелер бейне элементтері болып табылады. Әрбір құрастырылатын қатар осындай бірнеше пиксельден тұрады. Пиксельдің көрсетілуі немесе көрсетілмеуі бейнежадтың тиісті разрядының қалып-күйіне байланысты.

«Пиксель» ұғымын ең алғаш рет 1965 жылы Фредерик С.Биллингсли жариялаған. Бұл сөз бейнелер мен элементтерге арналған пикстердің үйлесімін білдіреді. 1932 жылы Variety журналының атауында «пикс» ұғымы фильмдерге қатысты мәтіндік бейнелердің аббревиатурасы ретінде қолданыс тапқан. Ал 1938 жылдан бастап «пикс» жылжымайтын бейнелерге қатысты жұмсалып келеді. Кейбір авторлардың түсіндіруінде пиксель жасуша бейнесі ретінде ұғынылса, 1972 жылы графикада, бейнелер мен бейнежазбаларды өңдеуде жиі қолданылды.

Пиксель - бұл кез-келген заманауи монитордың экранын өлшеу бірлігі, ол компьютер, ноутбук, ұялы телефон, навигатор және т.б. Қарапайым сөзбен айтқанда бұл жай нүкте деп айтуға болады. Пиксель өлшемі - бұл компьютердің немесе басқа құрылғының мониторындағы бір нүкте. Пиксельдің екі күйі болады 1(қосулы) және 0(өшірулі).

## Дереккөздер