Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Етіс

|  |
| --- |
| **ГрамматикаМорфология Сөз құрамы
	1. Түбір
	2. Жұрнақ
	3. Жалғау
		+ Көптік жалғау
		+ Тәуелдік жалғау
		+ Септік жалғау
		+ Жіктік жалғау
* Сөз таптары
	1. Зат есім
	2. Сын есім
	3. Сан есім
	4. Есімдік
	5. Етістік
	6. Үстеу
	7. Шылау
	8. Еліктеу сөз
	9. Одағай

**Синтаксис Сөз тіркесі
* Сөйлем мүшелері
	1. Бастауыш
	2. Баяндауыш
	3. Анықтауыш
	4. Пысықтауыш
	5. Толықтауыш
 |

**Етіс** (**етіс категориясы**) деп амалдың (істің) субъекті мен объектіге қатысын, сондай-ақ, керісінше субъекті мен объектінің амалға (іске) қатысын білдіретін формалардың жүйесін айтамыз.
Етістер - етістіктен етістік тудыратын, өздерінше морфологиялық және синтаксистік сипаттары басқашалау болып келетін, бір алуан жұрнақтардың жүйесі.

Етістерді етістіктің өзге категорияларынан ерекшелендіріп тұратын сипаттары мынадай:

1. *ол онан жөн сұрады;*
2. *олар бір-бірінен жөн сұрасты;*
3. *ол одан жөн сұратты;*
4. *онан жөн сұралды;*
5. *ол өзі сұранды*

деген сөйлемдердегі етістіктерін (*сұра, сұрас, сұрат, сұрал, сұран*) бір-бірімен салыстырғанда, олар бір түбірден өрбіген түбірлес негіздер екені айқындалады. Осы бес түрлі негіздің соңғы төртеуі *сұра* түбірінен тиісті жұрнақтар арқылы (**-с, -т, -л, -н**) туып, бір-бірінен ерекшеленіп тұр; осы формаларына қарай (түпкі лексикалық мағынасы бір бола тұрса да), олардың семантикалық мәндерінде де бір-бірінен айырмашылық бар.

|  |  |
| --- | --- |
| Сондай-ақ: | *тасы, тасыс, тасыт, тасыл, тасын;* |
|  | *жу, жуыс, жудыр, жуыл, жуын* |
|  | *айт, айтыс, айттыр, айтыл* |
| тәрізді түбірлес етістіктерден де осы жүйе аңғарылады. |

Етістер жұрнақтарының түрлеріне, мағыналары мен қызметтеріне қарай, төмендегідей төрт түрге бөлінеді:

1. Ортақ етіс: **-с /-ыс/ -іс.** Мысалы: жаз-ыс-ты, бөл-іс-ті, оқы-с-ты, жер қазыс-ты, телефон арқылы сөйле-с-ті.
2. Өзгелік етіс: **-т/-ыт/-іт / -тыр/-тір/-дыр/-дір / -қыз/-ғыз/-кіз/-гіз/ -ыр/-ір/ -сет.** Мысалы: жаз-дыр айт-қыз, бар-ғыз, жаса-т,оқы-т, ал-дыр, айт-қыз, көр-сет.
3. Ырықсыз етіс: **-л/-ыл/-іл/ -н/-ын/-ін1.** Мысалы: аудар-ыл-ды, ал-ын-ды, шөп шаб-ыл-ды, киім іл-ін-ді, өлең айт-ыл-ды.
4. Өздік етіс: **-н / -ын / -ін.** Мысалы: жу-ын-ды, ки-ін-ді, тара-н-ды.

1. Түбір "л" әрпімен аяқталғанда қолданылады.

## Әдебиет

* А. Ысқақов, "Қазіргі қазақ тілі", 1974 ж.
# Заряд тасымалдаушылар

**Заряд тасымалдаушылар** - электр зарядын тасушы және электр тоғының зат арқылы өтуін қамтамасыз етуге қабілетгі қозғалғыш бөлшектердің жалпы аты.

## Дереккөздер
# Шеңбер

Шеңбер
**Шеңбер** — барлық нүктесі берілген нүктеден (шеңбер орталығынан) бірдей қашықтықта жататын тұйық қисық сызық. Шеңбер центрін оның кез келген нүктесімен қосатын WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 кесіндісі (немесе осы кесіндінің ұзындығы) шеңбер радиусы деп аталады. Шеңбер ұзындығының оның диаметріне қатынасы тұрақты сан (барлық шеңбер үшін бірдей) болады. Бұл қатынас гректің WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 (пи) әрпімен белгіленеді. WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 саны трансцендент санға жатады. Шеңбер ұзындығы WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 формуласымен анықталады. Жазықтықтың шеңбермен шектелген және орталығы бар бөлігі дөңгелек аталады; дөңгелектің ауданы WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 -ға тең.

## Дереккөздер
# Гугол (cан)

**ГУГОЛ** — қасында жүз нөлі бар бірлік сан, яғни WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 . Бұл атауды XX ғасырдың 70 — жылдары америкалық математик Э. Кастнер ұсынған. Енді осы санның шамасын Біздің галактикамыз — Күн жүйесіндегі өлшемдердің кейбіреулерімен салыстырайық. Жер шары мен Күннің арақашықтығы орташа есеппен WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 метрге тең. Осы екі аралық астрономиялық өлшем (а. ө.) ретінде кабылданған. Астрономиялық өлшемнің гуголдан WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 дәрежесіндей кіші сан екенін байқаймыз. Жер мен Плутон планетасының арақашықтығы WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 астрономиялық өлшемге (а. ө-ге) пара-пар. Бұл арақашықтық жуықтап есептегенде WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 метрге тең. Физик ғалымдардың айтуынша ежелгі гректер заманынан бастап өткен ғасырға дейін дүниедегі ең ұсақ бөлінбейтін белшек деп есептеліп келген атомның да күрделі бөлшек, яғни бөлінетін бөлшек екені дәлелденген. Ең қарапайым атомның кұрамында нейтрон, протон және электрон деп аталатын қарапайым бөлшектер болатыны анықталған. Физик ғалымдардың есептеулеріне сүйенсек бүкіл әлемдегі кездесетін атомдардың құрамындағы әлгіндей карапайым бөлшектердің жалпы саны WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 дәрежесіндегі саннан артпайды екен.

* WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 миллион
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 биллион (миллиард)
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_16 триллион
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_18 квадриллион (биллиард)
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_20 квинтиллион
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_22 секстиллион (триллиард)
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_24 септиллион
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_26 октиллион (квадриллиард)
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_28 нониллион
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_30 дециллион
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_32 андециллион
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_34 дуодециллион
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_36 тредециллион
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_38 кваттордециллион
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_40 квиндециллион
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_42 сексдециллион
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_44 октодециллион
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_46 новемдециллион
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_48 вигинтиллион
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_50 анвигинтиллион
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_52 довигинтиллион
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_54 тревигинтиллион
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_56 кватторвигинтиллион
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_58 квинвигинтиллион
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_60 сексвигинтиллион
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_62 септенвигинтиллион
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_64 октовигинтшшион
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_66 новемвигинтиллион
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_68 тригинтиллион
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_70 **гугол**

## Дереккөздер
# Уран (мифология)

Кроноспен Уранды піштіруі
**Уран** (көне грекше: Οὐρανός, «аспан») — ежелгі грек мифологиясында аспанның тірі бейнесі, Геяның (жер) жұбайы, Құдайлардыңең ежелгі әулетіне жатады. Гемера Уранды туады немесе түсінде туады; немесе Уран – Хаостың және Гемераның баласы ( кейбір мифтарда Эфирдің баласы); немесе Офион мен үлкен Фетиданың баласы. Құдайлар мен алып-Құдайлардың әкесі. «Бірінші бүкіл әлеммеді биледі».

## Туылуы

Гесиод бойынша, Гея Уранға тұрмысқа шығып, тау жасады. Уранның басты ерекшеліктерінің бірі, оның шексіз бала туа беруі. Өзінің балаларының қорқынышты түрінен жек көрген. Ол балаларды Геяның ішіне тығып, Геяға үлкен азап келтірді.

## Билігінен құлауы

Анасының тағдырын жеңілдету үшін, кенже баласы Кронос орақ арқылы әкесін піштірді. Уранның құнарлығының үлкендігі соншалық, оның жерге түскен қанының тамшысынан эринилар туылды, ал теңізге түскеннен Афродита Құдайы туған. Нәтижесінде, Уранды Құдай-құбыжықтарды туғаннан алып тастады және билік оның баласы Кроносқа өтті.

Евгемера бойынша, ол мұхитта қаза тауып, Авлакияда көмілді. Оған IV орфикалық өлең арналды.

## Табынушылығы

Геяға қарағанда, Уран мифтарда маңызды рөл ойнаған жоқ. Сондықтан, гректер оған көп табынған жоқ және қазірге дейін оның бірде-бір ғибадатханасы табылған жоқ. Тек «Теогонияда» Уран гекатонхейрлардың, киклоптардың және үлкен титандардың әкесі ретінде үлкен олимпиялық Құдайлардың және кіші титандардың атасы ретінде, кіші олимпиялық Құдайлардың және үлкен олимпиялық Құдайлардың немерелерінің және кіші олимпиялық құдайлардың немерелерінің (кейбіреулері әлде қайда ажалды немесе жарты Құдай болды) бабасы ретінде маңызды рөл ойнады.

## Дереккөздер
# Science

|  |
| --- |
| Science |
|  |
|
Журналдың алғашқы санының алғашқы томы (1882 тоқтатылды) |
| Мамандануы |
Көпбейінді
 |
| Мерзімділік |
апта сайын
 |
| Тілі |
Ағылшын
 |
| Бас редактор |
Холден Топ
 |
| Баспашы |
Американың ғылымды дамыту қауымдастығы
 |
| Белсенді жылдары |
1880–осы уақыт
 |
| ISSN |
0036-8075
 |
| ISSN веб нұсқасы |
1095-9203
 |
| Сайты |

 |

Science (ағылшын тілінен «Ғылым» деп аударылады), сондай-ақ Science журналы деп те жиі аталады , Американың ғылымды дамыту қауымдастығы басып шығаратын, рецензияланған академиялық журнал. Ол әлемдегі ең үздік академиялық журналдардың бірі

*Science* журналының бас кеңсесі Құрама Штаттардың Уашингтонында, ал екінші кеңсесі Біріккен патшалықтағы Кембриджде орналасқан.

## Дереккөздер
# (101955) Бенну

**(101955) Бенну**|  2018 жылы OSIRIS-REx түсірген фото |
| Ашылу деректері  |
| Ашылған күні: | 11.09.1999 |
| Баламалы атаулары: | 1999 RQ36 |
| Санаты: | Жерге жақындайтындар |
| Орбиталық сипаттамасы |
| Дәуірі 1.01.2011 |
| Афелиі: | 202,836 млн ш |
| Перигелиі: | 134,143 млн ш |
| Үлкен жарты осі: | 1,1262 а. б. |
| Эксцентриситет: | 0,20385 |
| Орбитамен айналу: | 1,195 жыл |
| Орташа орбит. жылд-ғы: | 27,771 ш/с |
| Мағыналы ауытқысы: | 297,932° |
| Орбитаның қиғаштығы: | 6,035° |
| Үдемелі түйін бойлығы: | 2,056° |
| Перигелий аргументі: | 66,238° |
| Физикалық сипаттамалары |
| Диаметрі: | 565 × 535 × 508 м |
| Массасы: | 1,4⋅1011 кг |
| Тығыздығы: | 1,19 г/см³ |
| Біліктік еңкейісі: | 177° |
| Альбедо: | 0,154 |
| Спектр түрі: | B |
| Абс. жұлд. шама: | 20,812 |

**(101955) Бенну** — астероид, Жермен соқтығысу қаупі ең жоғары нысандардың бірі болып саналады.

Оны 1999 жылы Сокорро обсерваториясының ғалымдары ашқан. Қазіргі атауы 2013 жылы берілді, Бенну — бұл Осирис есімді ежелгімысырлық құдайға қатысы бар қайта жандану құсы.

* 1999 жылғы радар көрсеткіштері
* 2018 жылы OSIRIS-Rex айналып түсірген бейнелер

## Орбитасы

Астероид Күнді 435 тәулік ішінде айналып шығады.

Барлық Жерге жақын нысандардағыдай оның орбитасы тұрақты емес.

Болашақта Жермен қатты жақындап кететін алдын-ала есептелген кездері:

| Күні | Жерден жоспарлы қашықтығы | Ауытқу мүмкіндігі |
| --- | --- | --- |
| 30.09.2054 | 0,039299 а. б. (5,8790 млн ш) | ±7 ш |
| 23.09.2060 | 0,005008 а. б. (749,2 мың ш) | ±5 ш |
| 22.09.2080 | 0,015630 а. б. (2,3382 млн ш) | ±3 мың ш |
| 25.09.2135 | 0,001364 а. б. (204,1 мың ш) | ±20 мың ш |

## Зерттелуі

2016 жылдың қыркүйегінде НАСА осы астероидты зерттеу мақсатымен OSIRIS-REx ғарыш кемесін ұшырды. Диаметрі 550 метр болатын Бенну астероиды оның көлеміне, орбитасының Жерге жақын орналасуына, құрамында болуы мүмкін материалдарға байланысты таңдап алынған. 2018 жылдың желтоқсанында аппарат аспан денесіне жетті және 2020 жылдың қазанында оның бетінен шаң мен топырақтан сынама алды.

Топырақ үлгілері Жерге 2023 жылдың қыркүйегінде жеткізілді. Кейінгі зерттеулер арнайы лабораторияда өткізілетін болады.

* 1,8 шақырым қашықтықтан түсірілген фотолар
* Астероидтан сынаманы алу үшін жасалған манёвр

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз

* Жақыннан зерттелген астероидтар мен кометалар тізімі
* Астероидтар тізімі (101901—102000)
# Сиди-Бел-Аббес

Сиди-Бел-Аббес
**Сиди-Бель-Аббес** – Алжирдің солтүстік-батысында орналасқан қала.

Халық саны 200 000 адам (2005 жылғы халық санағы бойынша). Қаланың негізін 1843 жылы француз отаршылдары қалаған болатын. Ол бастапқыда әскери форт ретінде салынды. 1849 жылы алғашқы тұрғын үй аудандары пайда бола бастады. Қала 19 ғасырдың екінші жартысынан бастап 20 ғасырдың жартысына дейін шағын қала ретінде болды. Ал, 1930 жылдан қалада құрылыс жұмыстары жүріп, ескі бекініс орындары қазылып, тегістеліп, орнына кең бульварлар мен алаңдар салынды. 1962 жылдан бастап тәуелсіз Алжир мемлекетінің құрамында.

## Дереккөздер
# Екпін[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Екпін** — сөйлем ішіндегі кейбір сөздердің немесе сөз ішіндегі кейбір буын, дыбыстардың басқа тілдік бөліктерден ерекшеленіп, көтеріңкі айтылуы.

Қазақ тілінде екпін тұрақты, көбінесе сөздің соңғы буынына түседі. Сөзге қосымша жалғанғанда екпін қосымшаға, яғни соңғы буынға ауысып отырады. Екпін сөз екпіні, ой екпіні, тіркес екпіні, дыбыс екпіні деп бөлінеді.

1. Сөз iшіндегі бір буынның көтеріңкі айтылуы **сөз екпіні** деп аталады. Қазақ тілінде сөз екпіні, негізінен, соңғы буынға түседі. Мысалы: Бала далада ойнап жүр. Сөз ішіндегі екпін дауысты дыбысқа түседі.
2. **Ой екпіні** — сөйлемдегі бір сөздің көтеріңкі дауыспен айтылуы. Ой екпіні түсетін сөз көбінесе баяндауыштың алдында тұрады. Ой екпіні тұрақты емес. Мысалы, Бүгін әкем **ауылға** кетті. Әкем ауылға **бүгін** кетті. Бүгін ауылға **әкем** кетті.
3. **Тіркес екпіні** — бірнеше сөздің тіркесе, тізбектеле біртұтас екпінмен бөлектене айтылуы. Бұл көбінесе күрделі сөздерге, негізгі және көмекші сөздердің тіркесіне тән. Мысалы: мектепке дейін, әке-шеше, әдет-ғұрып т.б.
4. **Дыбыс екпіні** — сөз ішінде дыбыстың бөлектеніп, көтеріңкі дауыспен немесе созып айтылуы. Мысалы: по-ой-па-ай, та-ма-ша! Дыбыс екпіні көңіл-күйін білдіретін сөздерді айтуда жиі қолданылады. Айтылуда сөйлеушінің эмоциясын білдіреді.

**Екпін түспейтін сөздер мен қосымшалар:**

1. Көмекші сөздерге екпін түспейді: ғой, шейін, соң, арқылы , туралы т.б.

2. Жіктік жалғауына екпін түспейді: оқушымын, барамыз т.б.

3. Болымсыз етістіктің жұрнағына (-ма, -ме, -па, -пе, ба, -бе) екпін түспейді: айтпа, барма, келме т.б.

## Дереккөздер
# Норман Таурог[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| Норман Таурог |
| ағылш. *Norman Taurog* |
| Жалпы мағлұмат |
| Туған кездегі есімі |
Норман Рей Таурог
 |
| Туған күні | 23 ақпан 1889 (1889-02-23) |
| Туған жері |
Чикаго, Иллинойс, АҚШ
 |
| Қайтыс болған күні | 7 сәуір 1981 (1981-04-07) (92 жас) |
| Қайтыс болған жері |
Ранчо-Мираж, Калифорния, АҚШ
 |
| Азаматтығы |  АҚШ |
| Мамандығы |
режиссёр сценарийші |
| Белсенді жылдары |
1920 — 1968
 |
| Марапаттары |
«Оскар» (1931)
 |
| IMDb |
ID 0851537
 |
| Ортаққордағы **Норман Таурог** |

**Норман Таурог** (ағылш. *Norman Taurog*; 23 ақпан 1889(18890223), Чикаго, Иллинойс — 7 сәуір 1981, Ранчо-Мираж, Калифорния) — америкалық кинорежиссёр және сценарийші. 1920 жылдан 1968 жылға дейін Таурог 180 фильм түсірді. Ол 1931 жылы «Скиппи» фильмі үшін «Үздік режиссер» номинациясында «Оскар» алды (сол кезде жүлде тарихындағы осы санаттағы ең жас иегер болды). Элвис Преслимен көптеген жұмыстармен танымал (9 бірлескен фильм).

## Дереккөздер
# Мишель Хазанавичус

|  |
| --- |
| Мишель Хазанавичус |
| фр. *Michel Hazanavicius* |
|
Канн фестивалінде, 2014 жыл |
| Жалпы мағлұмат |
| Туған күні | 29 наурыз 1967 (1967-03-29) (59 жас) |
| Туған жері |
Париж, Франция
 |
| Азаматтығы |  Франция |
| Мамандығы |
режиссёр кинопродюсер сценарийші |
| Белсенді жылдары |
1992 — қазіргі уақыт
 |
| Бағыты |
комедия
 |
| Марапаттары |
Оскар (2012), Сезар (2012)
 |
| IMDb |
ID 0371890
 |
| Ортаққордағы **Мишель Хазанавичус** |

**Мишель Хазанавичус** (фр. *Michel Hazanavicius*; 29 наурыз 1967(19670329), Париж, Франция) — франциялық кинорежиссёр, сценарийші және актёр.

1988 жылы Canal+ телеарнасында режиссёр ретінде жұмыс істей бастады.

2011 жылы ақ-қара түсті таспаға және еш диалогсыз түсірілген Әртіс фильмі үшін оған екі Оскар және басқа да көптеген киножүлде тарту етілді.

Оның ағасы Серж те режиссёр әрі актёр болып келеді, ол Мишельдің бірнеше фильмінде түсті.

Мишель актриса Беренис Бежомен неке қиған, екі баласы бар.

## Фильмдері

| Жыл |  | Қазақ тілінде | Түпнұсқасы |
| --- | --- | --- | --- |
| 1992 | т/ф | Деррик Суперменге қарсы | Derrick contre Superman |
| т/ф |  | Ca détourne |
| 1993 |  ф | Америкалық тап | La Classe américaine |
| 1994 | т/ф | 20 сағаттың ішінде емес | C'est pas le 20 heures |
| 1996 | дер. сер. |  | Les films qui sortent le lendemain dans les salles de cinéma |
| 1997 | қ/ф |  | Echec au capital |
| 1999 |  ф | Достарым | Mes amis |
| 2006 |  ф | Агент 117: тыңшылар ұясы Каир | OSS 117 : Le Caire, nid d'espions |
| 2009 |  ф | Агент 117: Риода ғайып болған | OSS 117: Rio ne répond plus |
| 2011 |  ф | Әртіс | The Artist |
| 2012 |  ф | Опасыздар (8 бөлімнің бірі) | Les Infidèles |
| 2014 |  ф | Іздеу (ремейк) | The Search |
| 2017 |  ф | Жас Годар | Le redoutable |
| 2020 |  ф | Әкесінің қызы | Le Prince oublié |
| 2022 |  ф | Соңғы кесу | Coupez ! |
# 1970 жж.[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**1970 жылдар** — 1970-ші — 1979-шы жылдар аралығын қамтитын онжылдық.

## Ең маңызды оқиғалар

### Әлемде

* КСРО-дағы тоқырау кезеңі
* АҚШ долларын алтынға айырбастауы тоқтатылды (1971)
* Вьетнамдағы соғыс (1957—1975)
* Камбоджадағы азаматтық соғыс (1967—1975)
* Кампучиялық-вьетнамдық қақтығысы (1975—1989)
* Камбоджадағы геноцид (1975—1978
* Қытай-вьетнам соғысы (1979)
* Британияның бұрынғы протектораттары тәуелсіздігін жариялады (1970—1971; Тонга, Фиджи, Сьерра-Леоне, Бахрейн, Қатар, БАӘ және басқалар)
* Чилидегі әскери төңкеріс (1973)
* ЗҚҚ бойынша келісім (1972)
* АҚШ-тағы Уотергейт жанжалы, Никсонның (1972—1974) президенттік орнынан кетуі
* Араб-израильдық қақтығысы). Мысырлық-израильдық бейбітшілік шарты (1979).
* Мұнай дағдарысы (1973)
* Ауған соғысы (1979–1989)
* КСРО Конституциясы қабылданды
* Ирандағы ислам революциясы (1978—1979)

## Мәдениет

Элвис Пресли
* Постиндустриалды қоғам.
* Батыс елдеріндегі сексуалды революциясының қызған кезі
* Әлемдік мәдени және табиғи мұраны қорғау туралы конвецния (1972; Юнеско)
* Ойын жүйелерінің бірінші (1972) және екінші (1976) ұрпақтары
* Жер хақының саны 4 миллиардқа дейін жетті (1976)

### Музыка

* Хард-роктың руанды шағы (1970-шы ж. басы; Led Zeppelin, Black Sabbath, Deep Purple)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Топтар ABBA
* AC/DC
* Queen
* Eagles
* Sex Pistols
* Rainbow
 | **Ағымдар Глэм-рок
* Диско
* Панк
* Прогрессивті рок
* Софт-рок
* Индастриал стилінің пайда болуы
 | **Орындаушылар Владимир Высоцкий
* Элвис Пресли
* Роберт Плант
* София Ротару
* Борис Гребенщиков
 |

### Спорт

* Хоккейден КСРО — Канада суперсериясы (1972)

## Белгілі тұлғалар

Гельмут Шмидт

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Леонид Брежнев
* Андрей Дмитриевич Сахаров
* Варлам Шаламов
* Александр Солженицын
* Ричард Никсон
* Джимми Картер
* Джеральд Форд
* Мао Цзэдун
* Ким Ир Сен
* Индира Ганди
 | * Эдвард Хит
* Гарольд Вильсон
* Джеймс Каллаган
* Жорж Помпиду
* Валери Жискар д’Эстен
* Вилли Брандт
* Гельмут Шмидт
* Эрих Хонеккер
* Иосип Броз Тито
* Франсиско Франко
 | * Аугусто Пиночет
* Фидель Кастро
* Голда Меир
* Ицхак Рабин
* Менахем Бегин
* Ясир Арафат
* Анвар Садат
* Муаммар Каддафи
* Иоанн Павел II
 |

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа санаты бар: 1970шы |
# Мидриаз

## Мидриаз

**Мидриаз** (лат. Mydriasis) - қарашықтың кеңеюі. Себептер физиологиялық және патологиялық болуы мүмкін. Мидриаз әдетте екі жақты және симметриялы. Физиологиялық жағдайда, ол жарықтандыру деңгейі төмендеген кезде пайда болады, мысалы, ымырт жабылған кезде немесе нашар жарықтандырылған бөлмелерде. Сондай-ақ, бұл құбылыс көбінесе фармакологиялық препараттарды қолдану салдарынан болады. Мысалы, ұқсас әсерге атропин мен циклопентолат (цикломед) әкеледі. Сондай-ақ, бұл клиникалық симптом бірқатар химиялық заттармен уланудың белгісі болып табылады (мысалы, барбитураттармен уланған кезде мидриаз жедел уланудың үшінші кезеңін көрсетеді).

Патологиялық мидриазды жарыққа реакциясы бойынша физиологиялықтан ажыратуға болады. Көз жарықтандырылған кезде, әдетте, қарашық тарылады, патологиясы бар, кеңейту қалады немесе аздап өзгереді. Мидриаздың маңызды асимметриясы мидың ауыр жарақатының белгісі болуы мүмкін.

## Мидриаздың түрлері

Дәрілік мидриаз (лат. Mydriasis medicamentosa) - қарашық сфинктерін сал ауруына шалдықтыратын немесе оқушының кеңеюін ынталандыратын дәрілерден туындаған мидриаз. Дәрі-дәрмектер мидриазының жарқын мысалы - мамандардың емтихан кезінде арнайы тамшыларды қолдануы.

Паралитикалық мидриаз (лат. Mydriasis paralytica) - окуломоторлық жүйке зақымдануымен қарашық сфинктерінің параличі нәтижесінде пайда болатын мидриаз.

Спастикалық мидриаз (лат. Mydriasis spastica) - симпатикалық магистральдың мойын бөлігі тітіркенгенде немесе адренергиялық дәрілердің әсерінен қарашық кеңейткішінің спазмымен туындаған мидриаз.

Травматикалық мидриаз (лат. Mydriasis traumatica) - көз контузиясының нәтижесінде пайда болатын мидриаз.

## Даму себептері

Мидриаз келесі жолдармен дами алады: психоделиктер және басқа РАС қабылдау, ұйқысыздық, TBI, кома, орталық жүйке жүйесі аурулары.

## Физиология процессі

Мидриаз процесі вегетативтік жүйке жүйесінің симпатикалық бөлімі арқылы реттеледі. Симпатикалық жүйке талшықтары көздің нұрлы қабығындағы радиалды бұлшықеттерді қоздырады. Осы бұлшықеттер жиырылған кезде қарашық кеңейеді. Бұл процесс адамның қорқу, қобалжу, стресс немесе күшті эмоция кезінде де байқалуы мүмкін, себебі мұндай жағдайға адреналин гормоны бөлінеді.

## Емдеу жолы

Мидриазды емдеу дәрі-дәрмектерді қолдануға негізделген: M, H-холиномиметиктер, мысалы ацетилхолин, карбахолин. М-холиномиметиктер ацеклидин және пилокарпин гидрохлориді. N-холиномиметиктер цититон және лобелин гидрохлориді, альфа блокаторлары да қолданыла алады: фентоламин, трофафен, празозин.

## Дереккөздер
# Аллель

**Аллель** (гр. *ἀλλήλων* өз ара) — ұқсас хромосомалардың сәйкес локустарына (ген орны) орналасқан және тек бір белгінің дамуына әсер ететін гендер.

Хромосомадағы барлық локустардың құрылысы бірдей емес, олардың әрқайсысына әртүрлі гендер орналасады. Әрбір ген құрылысына байланысты екі аллель түрінде болады, оның бірінің басымдылық қасиеті болып белгілі бір белгіні дамытады (мысалы, гүлдің түсі), ал екіншісі осы әсерді жартылай не тіпті түгелдей жояды (мысалы, реңсіз гүл). Аллель гендер саны екіден артық болуы да жиі кездеседі, сондықтан үштен жиырмаға дейін әртүрлі фенотиптер пайда болуы мүмкін.

## Дереккөздер
# Сарқылмайтын ресурстар

жел
**Сарқылмайтын ресурстар** (орыс. *Неисчерпаемые ресурсы*) — табиғи ресурстардың таусылмайтын бөлігі (күн энергиясы, жел, ағын су,теңіз толысуы). Сарқылмайтын ресурстарға кейде атмосфера мен гидросфераны жатқызады. Бұлар антропогендік улы заттектермен едәуір ластанғанда сарқылатын ресурстарға айналады.

## Дереккөздер
# Ағаш (материал)[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Ағаш түрлері
**Ағаш** — адамның мыңдаған жылдардан бері отын үшін және құрылыс материалы ретінде қолданған шикізаты. Отын алу мен құрылыстан басқа мақсаттарда: еңбек және музыка аспаптарын, қару, жиһаз, өнер туындыларын, қағаз және т.б. құралдар жасау үшін қолданады. Ағаш материалын талдардың діңінен немесе жаңқасынан, кейде талшықтарынан алады.

Ағаштың ең бастапқы қасиеттері:

* механикалық қасиеттеріне:
	+ беріктігі,
	+ қаттылығы,
	+ деформациялық тұтқырлығы,
	+ өнімділігі,
	+ техникалық сипаттамалары,
	+ тіркеме серпімділігін сақтау жатады.
* физикалық қасиеттеріне:
	+ сырт көрінісі (құрылымдылығы, жылтырлығы, кескіндемесі),
	+ ылғалдығы (қондырылуы, су сіңіру, гигроскопиялығы, тығыздығы),
	+ жылу өткізгіштігі,
	+ дыбыс өткізгіштігі,
	+ электр қасиеттері (диэлектрлік қасиеттері, электрөткізгіштігі, диэлектрлік күші) жатады.

## Галерея

*
*
*
*
*

## Сыртқы сілтемелер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Wood |
# Дәнді дақылдар[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

‎

| Дәнді дақылдар |
| --- |
|   |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Өсімдіктер  |
| Бөлімі: | Жабық тұқымдылар  |
| Табы: | Гүлді өсімдіктер  |
| Сабы: | Poales  |
| Тұқымдасы: | Астық тұқымдасы  |

 |

**Дәнді дақылдар**  – дәні үшін өсірілетін аса маңызды өсімдіктер тобы. Дәнді дақылдар – адам үшін негізгі азық, малға жем. Дәнді дақылдарда ақуыз бен көмірсулар көп, сондай-ақ ферменттер, В тобындағы дәрумендері, А провитамині бар. Ұн тартатын, жарма, құрама жем өнеркәсіптері үшін шикізат болып табылады. Өңделген өнім нан пісіруде, макарон, кондитер өнімдерін, тағамдық концентраттар, консервілер әзірлеуге, сыра қайнатуға, спирт, крахмал алуға пайдаланылады.

* Бидай (астық)
* Кәдімгі арпа
* Сұлы
* Егістік қарақұмық

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз

* Дәнді дақылдар егу
* Дәнді дақылдар зиянкестері