Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Орфография

**Орфография** (лат. *orthographia*, грек ὀρθός – дұрыс, γράφειν – жазу) – сөздерді дұрыс жазу ережелерінің жиынтығы және оны қарастыратын тіл білімінің бір саласы. Орфография дыбыстарды (фонемаларды) әріппен таңбалауды, сөздерді, оның бөлшектерін бірге, бөлек немесе дефис арқылы жазуды, бас әріптердің қолданылуын, тасымал тәртібін белгілейді. Орфография емле мағынасында да қолданылып, тыныс белгілерінің қойылу тәртібін де көрсетеді. Мұндай ережелер:

* фонематикалық,
* фонетикалық,
* тарихи-дәстүрлі,
* айырым принциптеріне негізделеді.

## Фонематикалық қағида

**Фонематикалық қағида** көп жағдайда морфологиялық қағидаға сәйкес келеді, мұнда белгілі бір фонемалық түрленімдер әліпбидегі бір ғана әріппен белгіленеді.

* Мысалы, басшы (башшы емес), түнгі (түңгі емес), саудагер (сәудегер емес).

## Фонетикалық қағида

**Фонетикалық қағида** бойынша сөз бөлшектерінің дыбыстық өзгерістері есепке алынып, айтылуы негізінде (естілуінше) жазылады. Қазіргі орфографиялық ереже бойынша кейбір жалқы есімдердің сыңарлары фонетикалық қағидақа негізделген (Ботагөз, Амангелді, т.б.).

## Тарихи-дәстүрлі қағида

**Тарихи-дәстүрлі қағида** жазу-сызуы бір графика негізінде қалыптасқан, өзгеріске түспеген тілдерге тән (ағылшын, француз, т.б.). Қазақ жазуында әліпби жиі ауысып отырғандықтан, бұл қағида сирек қолданылады.

* Мысалы, тарих, халық, хикая, қаһарман, т.б. сөздердің жазылуы осы қағидақа негізделген.

## Айырым қағидасы

**Айырым қағидасы** бойынша дыбыстық құрылымы ұқсас сөздер шартты түрде Орфография арқылы ажыратылады: қан – хан, қауып – қауіп, өкімет – үкімет, т.б. Сөздердің бөлек не бірге жазылуы түрлі лексика-грамматикалық топтарды қамтиды да, сөзді, сөз тіркесін, күрделі сөздерді бір-бірінен ажыратып тұрады.

* Мысалы, ақтаңдақ (сөз) – ақ таңдақ жер (сөз тіркесі). Сондай-ақ сөйлемнің басында тұрған сөздер мен жалқы есімдер бас әріппен таңбаланады. Сөздерді тасымалдау ережесі қазақ Орфографиясында сөздің буын жүйесіне негізделген.

Сөздердің дұрыс жазылу ережелерін сақтау үшін басты екі қағида басшалаққа алынады олар:

1. **Морфологиялық қағида**-әр сөздің түбірі мен оған жалғанатын қосымшанаң тұлғасын сақтап жазу қағидасы.

Мысалы: бас-шы (башшы деп айтпаймыз ол қате болып саналады), кете-алмай (кетеалмай деп айтуға болмайды), сары-арқа (сарарқа деуге болмайды)

1. **Фонетикалық қағида**-сөздердің естілу дағдысын сақтап жазу қағидасы.

Мысалы: тарағы (тарақы емес), Торайғыров (Торыайғыров емес) және т.б

## Дереккөздер
# Кириллица[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| Кириллица |
| Түрі: |
консонантты-вокалдық жазу
 |
| Тілдері: |
көне славян тілі,шіркеу славян тілі, орыс тілі, серб тілі, болгар тілі, македон тілі, украин тілі, молдован тілі
 |
| Пайда болған жері: |
Оңтүстік-Шығыс Еуропа
 |
| Шығарушы: |
Климент Охридский (ұйғарым бойынша) Кирилл және Мефодий (дәстүрлі түрде)
 |
| Кезең: |
с IX ғасырдан бастап (XVI ғасырдың аяғы)
 |
| Шығу тегі: |
Финикиялық
* Грекиялық
 |
|  Кириллица әріптері
 |
|
|
Бұл үлгіні: көру • талқылау • өңдеу |

Кириллицаға негізделген қазақша пернетақта үлгісі. iPhone қосымшасы
**Кириллица** — славян әліпбиінің алғашқы екі түрінің бірі (екіншісі – глаголица). Әліпби славян ағартушысы Кириллдің атымен аталған әліпби. Кирилл 827 жыл шамасында Фессалоники (Солунь) қаласында туған. Кирилл славян елдеріне христиан дінін уағыздау үшін славян әліпбиін жасайды. Грек жазуының 25 әріпіне славян тілінің дыбыстарын белгілеу үшін қосымша 18 әріп қосып, 43 әріптен тұратын әліпби құрастырды. Қазіргі Кириллица 43 әріптен тұрады, ол әуелде 38 әріптен құралып, оған 5 әріп кейін қосылды. Кириллицаның әріптік құрамы көне славян тілінің дыбыстық жүйесіне сай келеді, сондықтан ол қазіргі славян тілдерінің көпшілігінің әліпбиіне негіз болды. Кириллица грек жазуы негізінде жасалған. Ресейге Кириллица 10 ғ-да енген. Орыс әліпбиінен Кириллицаның 12 әрпі шығарылып, екі жаңа әріп (й, е) қосылған.1940 жылы Кеңес Одағы халықтары біртекті әліпбиді қолдануы қажет деген саясатпен КСРО құрамындағы халықтардың жазуы жаппай кириллицаға көшірілді. Оның ішінде қазақ жазуы да кирилл әліпбиіне көшіріліп, бүгінге дейін қолданылып келеді. Орыс тілінде жоқ қазақ тілі дыбыстарының таңбалары кирилл таңбаларына ұқсастырылып (қ-к, ғ-г, о-ө, ң-н), қазіргі қазақ әліпби қабылданды. Бұл әліпбидің қазақ тіліне тән ерекшеліктердің бәрін толық таңбалай алмауына байланысты кейінгі жылдары қазақ жазуын латын әліпбиіне көшіру мәселесі көбірек көтерілуде.

## Дереккөздер
# Араб цифрлары

Батыс Еуропадағы алғашқы араб цифрлары
**Араб цифрлары**  — 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 сияқты математикалық таңбалар. Араб цифрлары Үндістанда (5 ғасыр) пайда болған. 10–13 ғасырда Мұхаммед әл-Хорезмидің (9 ғасыр), басқа да араб математиктерінің еңбектері арқылы Еуропаға тараған. Ондық санау жүйесінде Араб цифрымен кез келген санды жазуға болады.

Араб цифрлары атауы тарихи түрде пайда болды, өйткені ондық позициялық санау жүйесі Еуропаға араб елдері арқылы келді. Дегенмен, Азия, Иран және Египет Араб елдерінде қолданылатын сандар (арабтар «Үнді сандары» деп аталады) Еуропа елдерінде қолданылатындардан айтарлықтай ерекшеленеді.

  `0`   `1`   `2`   `3`   `4`   `5`   `6`   `7`   `8`   `9`
Араб цифрлары. 4, 5 және 6 цифрларының екі нұсқасы бар, сол жақта — арабша, оң жақта — парсыша.
# Бедербелгілік жинақ[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Бедербелгілік жинақ (*таңбалар жинағы*)** (*Литерный набор (набор знаков);* ағылш. *character set*) — элементар таңбалар (бедербелгілер): әріптер, цифрлар және басқа таңбалардың берілген жүйеде баспаға беруге немесе ақпаратты дисплей экранында бейнелеуге пайдаланылатын толық жиынтығы.

## Дереккөздер

nan:Pian-bé]]