Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Логограмма

Египеттік иероглифтер
**Логограмма** (лат. *logos* сөз,*gramma* жазу таңбасы, сурет, әріп) — сөз-буын жазуларында тұтас сөзді не оның негізін білдіретін шартты таңба. Көбінесе идеограмма термині орнына қолданылады.

Бұл жазу түрін 1960 жылдарға дейін идеографиялық жазу деп атаған. Соңғы уақытта бұл атауды ғалымдар логограммалық жазу деп атады. Атауды америка ғалымы Л.Блумфилд, П.А.Будберг, Ф.Эджертон, И.Гельб, Кеңес одағының В.А.Истриндер ғылымға енгізіп келді. Логографиялық деп аталатын жазу жүйесіне ежелгі қытай, ежелгі шумер, ежелгі египет, крит-миной жазуларын ғалымдар осы жүйеге енгізіп қарастырады. Жазу жүйесі пиктографиядан бас алған. Мұнда жазу таңбалармен берілген. Таңба кескіндері жеке-жеке сөздердің мәнін береді. Нақтылап айтсақ сөйлеу әрекетіндегі сөздің жеке дара семантикалық бірлігі. Бұл жағынан алып қарағанда логографиялық жазуды пиктографиямен салыстырғанда коммуникативтік ақпаратты неқұрлым анық дәлме-дәл береді.
Логографиялық жазу таңбаларының негізгі ерекшеліктері төмендегідей екенін ғалымдар анықтаған. Онда:
1. Ойлау түйсіктен өткен болмыс, түсінік ретінде жалпылама абстракт түрде ақпарат береді.
2. Пиктографиядан айырмашылығы көз алдыңдағы көрнекі бейнені оның мән-мазмұнына сай шартты белгілермен жанама түрінде схемалық таңбамен береді.
3. Таңбалармен беріліп отырған ақпараттың ерекше қасиеттері графикалық арнайы кескіндермен ерекшелінеді.
Онымен қатар шартты белгілердің (немесе белгілер мен таңбалардың мәні, мазмұны) сөздің фонетикалық құрылымы және оның семантикасымен тікелей байланыста болмай-ақ, таңбалар туралы түсінік қана есепке алынады . Мұндай жағдайда қолданушы, тұтынушы түсінігінде, психологиясында шартты белгілер негізгі рөл атқарады.
Ежелгі египет жазуында бір ұғымды бір сурет-таңбамен қадап беріп отырған. Сурет-таңбаны кім болса да сол қалпымен сол мәнінде қолданған.

## Дереккөздер
# Ханча[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| Ханча |
| Түрі: |
логографтық
 |
| Тілдері: |
Корей тілі
 |
| Жазу бағыты: |
солдан оңға
 |
| Шығу тегі: |
цзягувэнь
чжуаньшу
лишу
кайшу |
| Туыстас жазу жүйелері: |
кандзи, чжуинь, тьы-ном, Кидандық жазу жүйесі, чжурчжэндық жазу
 |
|
|
Бұл үлгіні: көру • талқылау • өңдеу |

**Ханча́** (кор. 한자 /hɐːn.t͈͡ɕɐ/) — корей тілінің жазбаларында қолданылатын, қытайлық иероглифтер. Бұл ханьцзы деген қытай сөзінің корей тіліндегі оқылуы..

Ханча корей тілінің жарты лексикасын құрайтын, қытайлық шығу текті сөздерді жазғанда қолданылады.

Оңтүстік Кореяде ханчаны өте сирек қолданады — негізінен газет журналдарда ғана. Басқа әдебиеттерде ханча мүлдем қолданылмайды. Көп жағдайда ханчаны сөздің басқада көп мағынасы бар екендігін көрсету үшін жақшаның ішінде жазады.

Солтүстік Кореяда ханча мүлде қолданылмайды, қолданудан түсіріп тастаған.

## Дереккөздер
# Дәстүрлі қытай жазуы[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Дәстүрлі қытай жазуы** (**көне қытай жазуы**) — жеңілтілген қытай жазуына қарағанда сызық сандары көп. Қытайдың ұзақ тарихы барысында әр дәуірдің өзгерісі арқылы қазір істетіліп отырған жеңілдетілген жазуға өзгерген.

## Дереккөздер
# Жеңілдетілген иероглифтер

**Иероглифтерді жеңілдету** (қыт. жеңіл. 简化字) — Қытай жазуын жеңілдету мақсатында Қытай және басқа елдердегі жазудың жаңа қағидаларын өңдеу және енгізу үдерісі. Реформа аясында ең қиын жазуға ие 2235 иероглифтің жазылуы өзгертілген болатын.

## Дереккөздер
# Транскрипция

**ТРАНСКРИПЦИЯ** (лат. *transcrіptіo* – қайта көшіріп жазу) – белгілі бір тілдегі дыбыстарды дәл бейнелеп көрсету үшін пайдаланылатын шартты белгі. Жазуда бір фонема түрлі әріптермен таңбалануы мүмкін, ал транскрипцияда ол бір таңбамен белгіленеді. Транскрипцияның негізгі қызметі сөздің дыбыстық немесе фонемалық құрамын дәлме-дәл көрсету, онда сөздің дыбыстық жағына ғана назар аударылады. Бір әріп ыңғайына қарай түрлі фонемаларды белгілесе, транскрипциялық таңба бір ғана мағынаға ие болады. Транскрипция екіге бөлінеді:

* фонемат. (фонол.);

Фонемат. Транскрипция сөздердің дыбысталуындағы өзгерістерді ескермей, тек фонемаларды жазады, дыбыстар сөздің айтылуына жуықтап беріледі. Мысалы, ору [орұу], қи [қый], шикі [шійкі].

* фонет.

Фонет. Транскрипцияда сөздердің айтылуындағы дыбысталу ерекшеліктері дәлме-дәл көрсетіледі: қазан қап [Қазаңғап], ортан бел [ортамбел], сейсенбі [сейсембі]. Әрбір жеке тілдің фонемалық жүйесін айқындауда фонемат. Транскрипция жұмсалса, ал фонетикалық Транскрипция барлық тілдердегі дыбыстық ерекшеліктерді түгел көрсету үшін қолданылады. Оқу барысында көбіне фонемат. Транскрипцияға жүгінуге тура келеді, яғни сөздер мен сөз тіркестерін, тұтас мәтінді айтылуына біршама жуықтатып жазу қажеттігі туындайды. Жеке дыбыстар мен әріптердің айтылуы мен жазылуындағы айырмашылықтар, көрші дыбыстардың бір-біріне әсері ескеріліп отырады. Қазіргі қазақ тілінде қолданыста жүрген и, у, ю әріптерінің әрқайсысы екі-үш тіпті онан да көп дыбыстарды құрайды: у – ұу-ұшу [ұшұу], үу- жүру [жүрүу]; и – ый- сиқыр [сыйқыр]; ю – йұу-құю [құйұу], т.б.

## Сілтеме
# Жапон жазуы[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Жапон жазуы** — иероглифтер мен буын белгілерінен тұратын, ана деп аталатын идеографикалық-силлабикалық аралас жазу. Жапонияда 5 ғасырдың қытай иероглифтерін ауысып қолданған кездер болған, таза иероглифтерден канаға дейін жазудың бірнеше түрі қолданылған. Онда жазу бағыты жоғарыдан темен, оннан солға қарай және көлденең жазу да кездеседі. 19 ғасырдан бастап Жапонияда латын жазуы қолданылады, бірақ ол кен таралмаған.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа санаты бар: Жапон жазуы |
# Кірме сөздер

**Кірме сөздер**  - тіларалық қарым-қатынас (байланыс) нәтижесінде бір тілден екінші тілге ауысқан бөгде тілдік элементтер (сөздер, сөз тіркестері, жұрнақтар т. б.). Көбінесе белгілі бір жаңа ұғым-түсініктің атауы болып келетін кірме сөздер «шет тіл сөздері», «интернационал сөздер», «варваризмдер», «калька» сияқты түрлерге сараланып зерттеледі. Кірме сөздердің кейбірінің түр-тұлғасынан, дыбысталуынан қай тілдің еншісіне жататыны белгілі болып тұрса, ал ертеден қолданылып, тілге әбден сіңісіп кеткен кірме сөздің қайсы бірінің түп төркінін айқындау үшін арнайы этимологиялық зерттеулерге жүгінуге тура келеді. Мысалы, тіліміздегі заң-закон қос сөзінің законы - орыс сөзі екені баршамызға белгілі, ал төл сөзіміздей болып кеткен заң болса - ерте замандарда қытай тілінен ауысқан лексема.

Абай шығармалары тіліндегі кірме сөздер негізінен екі үлкен топқа бөлінеді: араб-парсы және орыс сөздері. Олардың әрқайсысын ақын өмір сүрген кезеңдегі қалың көпшілікке түсінікті- түсініксіздігіне, актив- пассивтігіне (қолданылуына) қарай іштей екі топқа жіктеуге болады:
1) Араб-парсы сөздері: а) ар, абырой, амал, адал, арам, әскер, әйел, дәулет, дәурен, зайып, зейін, күмән, қадыр, құрмет, қиял, құдай, Аллаһ, молда, мешіт, шәкірт, хат т. с. с.; ә) аррахман, батил, жаһил, исбат, интинжа, мағмұр, мағрифат, мағишат, мәслих, латиф, ниһаят, салахият, тақриб, тахмин т. с. с.
2) Орыс сөздері: а) барқыт, бақалшық, бодан, болыс, закон, зауыт, кір, майыр, мәліш, ләпке, ояз, сияз, сот, старшын, самаурын, сома, партия т. с. с.; ә) виноват, визит, единица, занимайся, здравомыслящий, гуляйттау, миллион, картечь, номер, ноль, прошение, прямота, трагедия, такт, фабрик, электр, т. с. с. Сондай-ақ Абай шығармаларындағы калька арқылы жасалған балама тіркестерді де (үміттің нұры - «светило надежды», суық ақыл - «рассудок холодный», қараңғы көңіл - «мрачная душа», жабыраңқы жазған сөз - «стих унылый» т. б.) осы топқа жатқызуға болады.

## Дереккөздер
# Сауаттылық

Әлем бойынша сауаттылық көрсеткіші (БҰҰ 2009 жылғы бағдарламасы)
**Сауаттылық** - ана тілінің заңдары мен ережелерін оларды ауызша және жазбаша сөйлеуде пайдаланудың берік дағдыларымен үйлестіре отырып білуі.

Сауаттылық:

1. бастапқы оқу және жазу қабілеттілігі. Бұл негізгі мағынасында термин сауатсыздық әлеуметтік мәселе ретінде қарастырыла бастаған 19 ғасырдан бері қолданылады;
2. 1-мағынасы бойынша термин кейде сауаттылықтың басқа түрлеріне де жатқызылады, мысалы, компьютерлік. Қазіргі қоғамда сауаттылыққа (*және оның деңгейлеріне*) қызығушылық жиі саяси пікірталастардың негізгі тақырыбы болып отыр.

## Дереккөздер
# Калька

**Калька** (фр. *calque* – көшірме) — өзге тілдегі сөз тіркесі мен жай сөйлемнің құрылымдық-мағыналық негізділігін ана тіліндегі төл тәсілдер арқылы дәлме-дәл көшіріп алу. Тілдің негізді бірліктеріне туынды сөздер, сөз тіркестері және жай сөйлемнің кейбір түрлері жатады. Әрбір шет тілдік негіздегі бірліктерін аударушы тілдің төл тәсілдерімен көшіріп суреттеу ерекшеліктеріне сәйкес қазіргі қазақ тіліндегі калька негізінен 6 түрлі болады.

## Түрлері

1. шет тілдік туынды сөздің сөзжасамдық негізділігін көшіріп алатын сөзжасамдық калькалар (народник – халықшыл, рукопись – қолжазба);
2. өз үлгісіндегі (шет тілдік туынды сөздер, сөз тіркестері) синтаксистік байланыстың типтері мен мағынамен және аударушы тілдің лексикалық-грамматикалық ерекшеліктерімен дәлелденген, сол синтаксистік байланыс типтері негізінде жасалған сөз тіркесі ретінде синтаксистік калька (взаимозависимость – өзара тәуелділік, приходить к выводу – қорытындыға келу);
3. өз үлгісіндегі, яғни шет тілдік тұрлаулы мүшелері қиысып тұратын жай сөйлемнің лексикалық-грамматикалық құрылысын толығымен көшіре алатын сөйлем ретіндегі синтаксистік калька (нельзя дважды войти в одну и ту же реку – бір өзенге екі түсуге болмайды);
4. шет тілдік фразеологиялық бірліктер құрамындағы ең маңызды құрамдас бөліктерінен бастап, сол бірліктердің тұтас мағынасын дәлме-дәл көшіре алатын фразеологиялық калькалар (зерно истины – ақиқаттың дәні, увидеть свет – жарық көру);
5. өз үлгісіндегі құрамдас бөліктер арқылы берілетін астарлы бейнелеушілік пен әсерлі мәнерлік суреттейтін калькатроп (застой мысли (метафора) – ойдың тоқырауы, открытая вражда (эпитет) – ашық дұшпандық);
6. шет тілдік сөздің ауыспалы мағынасына ие болатын семантикалық калька (ключ – кілт, ступень – саты). Сөзжасамдық, синтаксистік және фразеологиялық калькалар өз үлгілеріндегі құрамдас бөліктерді жартылай көшірсе, жартылай калькалар деп аталады (теоретико-познавательный – теориялық-танымдық). Калькалар аударушы тілде сөйлейтіндердің шет тілдерден тікелей алынған кірме сөздердің саны кенет көбеюіне қарсылығы ретінде пайда болады. Тіл білімінде Калькалар лексикология, морфология, синтаксис және фразеология салаларының шеңберінде зерттеледі.

## Семантикалық Калька

Семантикалық Калька-кірме тілдің сөзінде шет тілдік сөз-эквивалентпен ұксас жаңа мәннің пайда болуы.

## Сөзжасамдық Калька

Сөзжасамдық Калька -шетелден енген сөздердің морфемалық аудармасы.

## Калькалау

Калькалау - басқа тілдің немесе тілдердің лексикалық-семантикалық және лексикалық-синтаксистік үлгісін пайдалану жолымен жаңа сөздер жасау немесе тілге синтаксистік құрылымның жаңа тәсілдерін енгізіп, оларды сол тілдің морфемаларымен толтыру.

## Дереккөздер

## Сілтемелер

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
# Кодзики

Кодзики, манускрипт Синпукудзи-бон (жапон. 真福寺本)
**Кодзики** (жап. *古事記* немесе ふることふみ) — Жапонияның ежелгі жазбаша жылнамасы, көне жапон тілінде жазылған әдебиетінің ескерткіші.

Оны үкіметтің тапсыруы бойынша 712 жылы Оно Ясумаро (туған жылы белгісіз - 723) құрастырған. 3 томнан тұрады. "Құдайлар заманы" дейтінінен бастап Суйко империясына дейінгі (593-628) дәуірді қамтиды. 1 - томда құдайлар туралы аңыздар бар. Ал 2-3 томдарында болған тарихи оқиғалар туралы баяндалады.

## Дереккөздер
# Конфуцишілдік

Пекиндегі Конфуций мүсіні
**Конфуцишілдік** (қыт. жу цзя – ғалым-зияткерлер мектебі) — ежелгі заманнан бастау алатын қытайдың философиялық жүйесі және саяси-этикалық ілімі. Шығыстың даосизм мен буддизммен қатар үш басты діни-этикалық бағыттың бірі. Ежелгі Қытайдың басты идеялық ағымдардың бірі.

Конфуцишілдіктің негізін қалаушы – ойшыл Конфуций (б.з.б. 551–479). Оның көзқарасын ізбасарлары “Лунь ой” (“Әңгімелері мен ой-пікірлер”) кітабында баяндап берген. Конфуцишілдікке сәйкес, адам тағдырын “аспан” айқындайды және адамдардың «мейірімділерге» және «нашарларға» бөлінуінің өзгеріске ұшырауы мүмкін емес. Жасы кіші үлкенге, қызметі төмен адам жоғары қызметтегі адамға сөзсіз бағынуға тиіс. Әлеуметтік теңсіздікті құдайдың құдіретімен байланыстырған Мэн-цзы (б.з.б. 372 – 289) Конфуцийдің көрнекті ізбасары болды. Конфуцишілдіктің екінші бір жақтаушысы Сюнь-цзы жасаған ілім бойынша “аспан” табиғаттың бір бөлігі болып табылады және онда сана болмайды. Адам заттардың заңдылықтарын түсініп, оларды өз мүддесі үшін пайдалануға тиіс. Алайда, Конфузцийшілдіктің “құдайдың құдіреті” туралы ілімі Дун Чжуншудың (б.з.б. 2 ғ.) Конфуцишіл ортодоксты доктринасын жасауына негіз болды. Негізінен, Сун әулеті билігі кезінде (10 – 13 ғасырлар) қытай философия мектебінің жаңа Конфуцишілдік бағыты қалыптасты. Жаңа Конфуцишілдік деп аталған бұл ағымның ерте Конфуцишілдіктен айырмашылығы – онтология, натурфилософия, космогонияға көбірек көңіл бөлінеді. 11 – 12 ғасырларда Чжу Си және басқалар арқылы жаңа Конфуцишілдер дейтін философиялық бағыт қалыптасты, ол заттарда екі түрлі негіз бар деп үйретті. Олар: Ли – парасатты шығармашылық күш және Ци – енжар материя. Алғашқысы адамның бойындағы жақсы қасиет – ізгілікке құлшыныс, ал екіншісі – жаман қасиет сезім қызғанышына бой ұруды қалыптастырады. Бұған бәсекелес екінші бағыт болған Лу Цзююань – Ван Янмин мектебі 16 – 17 ғасырларда идеялық басымдыққа жетті. 17 – 19 ғасырларда классикалық мәтіндерді сыни тұрғыда оқып, табиғатты тәжірибемен зерттеу қолға алынды. 20 ғасырларда батыс философиясы теориялары назарға алынды. Әлеуметтік тәртіп пен реттіліктің бұлжымастығын дәйектей түсу арқылы жаңа конфузцийшілдік 21 ғасырлардың басына дейін Қытай философиясы мен қоғамдық-саяси ойындағы үстем бағытқа ие болып келді. Оның Жапония, Корея мен Вьетнамға да ықпалы зор болды.

## Ізгі адамның бес тұрақты негізі

1. *Жән* (仁）– адамсүйгіштік, адамзатты сүю, мейірім.
2. *И* (义 [義]) – ақиқат пен шынайылық.
3. *Ли* (礼 [禮]) – дәстүр мен ырым.
4. *Чжи* (智) – даналық, сана, ақыл.
5. *Синь* (信) – ізгілік, адамгершілік.

## Дереккөздер

* Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа санаты бар: Конфуциандық |
# Вэньянь[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

| Вэньянь/Классикалық қытай тілі 古文 / 文言 |
| --- |
| Кім жасаған: |   |
| Баптауы және қолдануы: | классикалық |
| Барлық сөйлеушілері: |  |
| Түрі (арналуы): | Син-Тибет тілдері
Қытай тілі
Вэньянь  |
| Жазу әдісі: | Қытай жазуы |
| Тіл белгілері |
| ISO 639-1: | zh |
| ISO 639-2: | chi (B)  | zho (T) |
| ISO 639-3: | lzh
Үлгі:Infobox Language/ |

**Вэньянь** (қыт. жеңілд. 文言, пиньинь: *wényán*) немесе **классикалық қытай тілі** — Қытайда XX ғасырдың алдында қолданыста болған жазба тіл. Иероглифтік жазу негізінен сөздің дыбысталуын емес, мағынасын беретін болғасын, вэньянь ежелгі қытай тілінің синтаксистік жіне морфологиялық нормаларын сақтап, соның кесірінен XX ғасырға таман ауызекі қытай тілі — байхуадан қатты ерекшелене бастады. Вэньянь өзінің ресми мәртебесінен 1919 жылғы студенттердің 4 мамыр қозғалысы басталғаннан кейін айырылды, себебі бұл қозғалыстың талаптарының бірі — вэньяньды жойып, байхуаға көшу болған. Бірақ сонымен қатар қазіргі қытай тілінде вэньяньның көп элементтері сақталған.

## Тағы қараңыз

* Қытай тілі
* Байхуа
# Диакритикалық белгі

**Диакритикалық белгі** (гр. *diakritikosа* - жаратушы) орыс. *диакритический знак* — белгілі бір дыбыстың қосымша артикуляциялық мағынасын білдіру үшін әріпке қосылатын шартты көмекші белгі.

Мысалы: у, қ, г, ң, ё, й әріптерінің қосымша белгілері олардын қалай айтылуы керектігін айқындап тұр.

* Лингвистикада - жазудың әріптік косонанттарында, буындық жүйелерінде жеке әріп белгілері ретінде емес, басқа белгілердің айқындығы, дәлдігі үшін қолданылатын әр-түрлі қатар астылық, қатар үстілік, не қатар аралық белгілер.
* Типографикада - жеке терілетін белгілерді модификацияландыратын жазу элементтері.

## Дереккөздер
# Антология

**Антология**(гр.  *anthologіa* – гүл шоғы) – таңдамалы шығармалар, ақындардың таңдамалы өлеңдерінің жинағы. Тұңғыш грек Антологиясын ақын Мелеагр (б.з.б. 60 ж.) құрастырған.

Қазақ поэзиясының антологиясы 1958 жылы Мәскеуде орыс тілінде жарық көрді. Қазақ тіліндегі тұңғыш антология.

## Дереккөздер
# Монастырь

*Монастырь*
**Монастырь** (гр. *monasterіon* – тақуалар құжырасы) – бірқатар діндерде бірыңғай өмір сүру ережесін қабылдаған монахтар (еркектер монастырі) немесе монах әйелдер (әйелдер монастырі) қауымдары. Ежелгі Монастырь б.з.б. 1-мыңжылдықтың ортасында Үндістанда пайда болды. Оған құлдар мен қарыздар адамдардан және патша күтушілерінен басқалардың барлығы қоғамдағы орнына қарамастан қабылданған. Монастырь кейіннен Бирма мен Тайландта (б.з. 2 – 3 ғасырлары), Вьетнам мен Қытайда (4 ғасыр), Корея мен Жапонияда (6–8 ғасырлар), Индонезияда (7 ғасыр) пайда болды. Кейінгі кезде Үндістанда индуизм, Жапонияда конфуцийшілдік пен синтоизм, қытайда – конфуцийшілдік ықпалының нығаюына байланысты бұл елдерде будда Монастырьының ықпалы әлсіреп, сан жағынан кеміп кетті. Буддизмнің ламаизм тармағы тараған Тибетте, Моңғолияда және Орталық Азияның басқа аудандарында Монастырьдың рөлі күшті болды. Христиан Монастырьы алғашқы монахтар мекені ретінде (3 – 4 ғасырларда Египетте) пайда болды. 4–5 ғасырларда Монастырь Палестина мен Сирияға, бұлардан кейін бүкіл Жерорта теңізіне, сондай-ақ Галлия мен Ирландияға тарады. Католиктік Монастырь басында аббаттар, православиеде игумендер отырды. Монастырь Ресейде 11 ғасырда христиан дінін қабылдауға байланысты пайда болды. Тарихшы С.Б. Веселовскийдің есептеуінше, 16 ғасырдың 2-жартысында Ресейде 200-ге жуық Монастырь болған. Батыс Еуропадағы сияқты Ресейде де Монастырьлар ірі жер иелігіне айналды. Монастырь архитектурасы сан алуан сипатта дамыды. Монастырьдың Моңғолияда көшпелі жағдайға лайықталған киіз үй іспеттес «хуре», Қытайда «сумэ», Тибетте «хит», Бурятияда «дацан» деп аталатын түрлері қалыптасты. Бұлар көбіне ағаштан салынды. Византия, Балқан славяндары, Русь пен Грузия және Армения православиелік монастырі ғасырлар бойы қалыптасқан жобасының еркін де әр түрлігімен ерекшеленеді. Кейін христиан, сондай-ақ будда Монастырьларының көпшілігі ғасырлар бойы жиналып келген архитектура, мүсін, кескіндеме және қолөнер ескерткіштерінің мұражайына айналды.

## Дереккөздер

## Толықтыру

1. Денисов Л. И., Православные монастыри Российской империи, М., 1908;
2. Будовниц И. У., Монастыри на Руси и борьба с ними крестьян в XІV – XVІ вв., М., 1966.
# Сөздің негізі

**Сөздің негізі** орыс. *основа слова* — түбірге жұрнақ жалғану арқылы жаңа лексикалық номинативтік мағына білдіретін сөздің кіші бөлшегі. Әдетте негіз деп туынды түбірді айтады: *қойшы, сырмақ, саумал, қуаньіш, шегеле, ертінді.* Сонымен бірге құрамы әрі қарай бөлшектеуге келмейтін жалан түбірлер де сөздің негізі болады: *ат, от, тac, тay, көк, ақ, кел, жүр, жат.* **Сөз негізінің** бұл екі түрі (**жалан** және **туынды түбірлер**) бір-бірімен байланысты: жалан түбір туынды түбірдің тудырушы негізі болып табылады: мал** — **мал**-шы, **мал**-сақ, **мал**-ды, **мал**-сыз.* Туынды түбір де сөз тудырушы негіз қызметін атқарады: *малшы-лық, малсыз-дық.*

## Тағы қараныз:

* Сөз айшықтары
* Сөз варианттары
* Сөзге морфемдік талдау
* Қаратпа сөз
* Сөздердің байланысу тәсілдері
* Сөздердің байланысу формалары
* Сөздердің орын тәртібі
* Сөздік
* Сөздік ұя
* Сөздің қызметі
* Сөздің лексикалық мағынасы
* Сөз
* Сөздің ішкі формасы
* Сөзжасам
* Сөз қолданыс
* Сөз құрамы
* Сөз мәдениеті
* Сөз таптары
* Сөзтұлға
* Сөз тіркесі
* Сөз енгізу
* Сөз синтезі
* Сөйлем
* Модаль сөз
* Сөз табы
* Ділмәр сөз
* Дәйек сөз
* Қыстырма сөз
* Төл сөз
* Төлеу сөз
* Етістікті сөз тіркестері
* Қосалқы сөз
* Есімді сөз тіркестері
* Байырғы сөз
* Қос сөз
* Басқарушы сөз
* Индекстік сөз
* Қарапайым сөз
* Сөз бостандығы
* Қысқарған сөз
* Машиналық сөз
* Алғы сөз
* Бөгде сөз
* Басқаратын сөз
* Туынды сөз
* Резервтелген сөз
* Сөз қолданылуы
* Сөз тіркесінің сыртқы формасы
* Сөзбе-сөз аударма
* Сөз түбірі
* Сөз қолдану ерекшеліктері
* Еліктеу сөз
* Ақындармен сөз жарыстыру
* Даналардан шыққан сөз
* Электронды пошта
* Сөз енгізу құрылғысы

## Дереккөздер
# Флективтілік[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Флективтілік** – синтетикалық тілдерге тән сөзді түрлендіретін аффиксацияның болуы. Флективтілік агглютинацияға қарама-қарсы қойылады. Флективті тілдерге афразиялық, үндіеуропалық (ағылшын, француз, болгар тілдерінен басқа) тілдер жатады. Флективтіліктің негізгі белгілері:

1. Кумуляция – әр түрлі грамматикалық категорияларға жататын графемалардың бір сөз түрлендіруші аффиксте тұрақты түрде болуы. Мысалы: орыс тіліндегі зат есімнің септік жалғаулары септікті, көпше не жекеше түрді білдіреді, ал сын есім жалғаулары – септік, род, түр категорияларының мағынасын білдіреді;
2. Сөз түрлендіретін аффикстердің омосемиясы, яғни бірдей грамматикалық мағынаға ие болатын бірнеше аффикстің болуы;
3. Фузия, яғни түйісетін морфемалардың өзара қатынасы. Флективтілік пен агглютинация қарама-қарсы түсінік емес, бір тілде флективті және агглютинативті қасиеттері болуы мүмкін. Агглютинативті тіл флективті тілге, флективтіліктен кейін «аналитизмге» айналуы мүмкін (мыс.: ағылш., фр., тілдерінің тарихы) деген ғылыми болжам бар. Бұған қарама-қарсы флективтіліктен кейін агглютинативті тілге айналады деген де көзқарас бар.

## Дереккөздер