# Қытайлар

|  |
| --- |
| Қытайлар |
| хань, ханьзужэн, хуа, хуажэн |
|  |
| Бүкіл халықтың саны |
|
1 млрд.300 млн.
 |
| Ең көп таралған аймақтар |
|  Қытай |
1137,4 млн. (2000, санақ)
 |
|  Қытай Республикасы |
22,5 млн.
 |
|  Индонезия |
7,6 млн.
 |
|  Тайланд |
7,1 млн.
 |
|  Малайзия |
6,2 млн.
 |
|  АҚШ |
2,3 млн. (2000)
 |
|  Канада |
1,3 млн. (2006)
 |
|  Перу |
1,3 млн.
 |
|  Вьетнам |
1,3 млн.
 |
|  Мьянма |
1,1 млн.
 |
|  Филиппин |
1,1 млн.
 |
|  Аустралия |
614 700
 |
|  Камбоджа |
344 000
 |
| Тілдері |
|
қытай тілі
 |
| Діні |
|
діни емес (көп бөлігі), даосизм, буддизм
 |

**Қытайлар** (өз атаулары – Хань, Ханьзужэн, Хуа, Хуажэн) – ұлт, Қытай Халық Республикасының негізгі халқы. Жалпы саны 1 миллиард. 300 миллионнан астам. Қытайлар Сингапурда, Тайландта, Малайзияда, Индонезияда, Филиппинде, Мьянмада, сондай-ақ АҚШ-та, кейбір Батыс Еуропа елдерінде де тұрады.

## Этногенезі

Қытай халқының шығу тегі туралы бірнеше негізгі теориялар бар:

* Қытай халқы алғашқы адам пайда болғаннан бері осында қалыптасып, өмір сүрген. Бұл теорияға сәйкес, қытай халқы бұл территорияны бұрыннан мекендеген және бұл жерден ешқайда кетпеген. Бұл теория қытай халқының Құдайдан шыққанына сенетіндерге жақын.
* Бұл аумаққа қытайлардың ата-бабалары басқа аймақтардан қоныс аударған. Қытай Шығыстан сумен қоршалған, сондықтан барлық тайпалар мен халықтар осы аймаққа қалған үш бағыттан да қоныс аударған. Әркімнің жүріп өткен жолы әртүрлі болды. Бұл теория ең танымал және сенімді теориялардың бірі болып табылады. Қытайлықтардың ата-бабаларының жүріп өткен жолы туралы синолог тарихшылар арасында бітпейтін пікірталастар бар. Біреулер солтүстіктен, енді біреулер оңтүстіктен келдік дейді.
* Қытайлар, оқшауланған ұлт ретінде, қазіргі Қытай аумағында халықтың кейбір топтарының қоныстануы нәтижесінде пайда болды. Оның айтуынша, тайпалар шығысқа қарай жылжыған болуы мүмкін, бірақ ұзақ көші-қон процесінде олар шаршап, климатқа үйреніп, осы аймақта өз орнын алуға мүмкіндік берді.
* Қытайлықтар аралас ассимиляция процесі арқылы қалыптасты. Кейбір халықтар ерте заманнан бері осында өмір сүрсе, басқалары осында қоныс аударды. Олар бір-бірімен ассимиляцияға ұшырады, бұл жалпы этностың пайда болуына әкелді. Қазіргі Қытайда әртүрлі аймақтардағы қытайлықтар арасында айырмашылықтар бар, бұл ұлы халықтың шығу тегі туралы әртүрлі теориялардың қазіргі заманда орын алатынын көрсетеді.

## Тілі

Қытай-Тибет тілдері тобына жатады. Тайвань, Сингапур, Малайзия т.б. елдерде қолданылады. Жазу иероглифтік, ол біздің дәуірімізге дейінгі 2 мыңжылдықтың ортасындағы бейнелі жазуға жатады.

Қытай қызы
Қытай тілі бір-бірінен айтарлықтай ерекшеленетін бірнеше диалектілерді қамтиды; ҚХР-дың солтүстік, орталық және оңтүстік-батыс провинцияларында таралған солтүстік диалектіде барлық қытайлардың жартысына жуығы сөйлейді. Бұл диалектінің Пекин диалектісі қазіргі стандартты ауызекі және әдеби тілдің негізін құрайды.
Кэцзя диалектісі немесе хакка (ежелгі қытай тілінің көптеген архаикалық ерекшеліктері сақталған) Гуанси, Гуандун және Хунанның кейбір аймақтарында солтүстіктен келген қытайлық қоныс аударушылардың ұрпақтары (б.з. 4-6 ғғ.) сөйлейді.
Қалған диалектілер - Шанхай (Ву), Солтүстік және Оңтүстік Фуцзянь (Мин), Гуандун (Юэ) және басқалары - Оңтүстік-Шығыс Қытайда, соның ішінде Тайвань мен Хайнань аралдарында кең таралған. Олардың қалыптасуында қытайлық емес жергілікті халықтың тілдері үлкен рөл атқарды.

Қытай тілінің диалектілерінің бір-бірінен айырмашылығы, елдің әртүрлі аймақтарының ғасырлар бойы қалыптасқан феодалдық бытыраңқылығына, олардың арасындағы экономикалық байланыстың жоқтығына, 19 ғасырдың ортасынан бастап шетел капиталының басып кіруіне байланысты жалпы қытай тілі, және бүгінгі күнге дейін елдің әртүрлі аймақтары тұрғындарының өзара түсіністіктерін қиындатып, латынша жазуға көшуге кедергі келтіруде, оның жобасы 1958 жылы қабылданған.

## Діні

Елде біртұтас дін қалыптаспаған. Діни тұрғыдан қытайлықтар терең синкретизм принциптеріне құрылған рухани құндылықтардың өзіндік ауқымын ұстанады. Олар "үш ілімді" ("Сан цзяо") мойындайды: конфуцийшілдік (жуцзяо), даосизм (даоцзяо), буддизм (фоцзяо) солтүстік (махаяна сектасы). Алайда, қандай да бір конфессияға жататынына қарамастан, әрбір қытайлық өзін ең алдымен конфуцийшіл деп біледі, ата-баба культі әлі де басым позицияларды алады.

## Тарихы

Антропология жағынан моңғол тектес нәсілдің Тынық мұхит бұтағына жатады. Солтүстік қытайлар арасында шығыс азиялық топ, ал оңтүстік қытайларда оңтүстік азиялық топтардың түрлері басым. Қытайлардың этногенезі мен тарихы күрделі. Кейбір этнограф ғалымдардың айтуынша, қазіргі қытайлар этносы хань-тибет, малайя-полинезия, мопкхмер, тохар және алтай тілдерінде сөйлейтін көшпелі халықтардың араласуынан қалыптасқан. Синологияда ең көп тараған ғыл. пікір бойынша, қытайлардың арғы этникалық тегі Хуаньхэ өзенінің орта және төменгі аңғарында б.з.б. 4 – 3-мыңжылдықта Яншао, Луншаннеолит мәдениетін жасаушы тайпалар болған. Б.з.б. 21 – 8 ғасырларда осы аймақтарда көптеген ұсақ мемлекеттер өмір сүрді. Бұлар әр түрлі тайпалардан құрылды. Батыс Чжау әулеті билеген дәуірде Хуанхэ мен Янцзы (Чанцзян) өзендерінің орта, төменгі аңғарларындағы әр түрлі тайпалар ұзақ уақыт аралас өмір сүріп, Хуа және Ся, кейінірек біртұтас Хуася атты этнологиялық қауымдастыққа айналды. Бұл атау оңтүстіктегі Мань, шығыстағы И, солтүстік пен батыстағы Ди және Жун (Роң) сияқты көшпелі тайпаларға тарады. Қытайда б.з.б. 3 ғасырға дейін біртұтас мемлекет қалыптасқан жоқ.
Бұл дәуірде Чанцзяннан оңтүстікке қарай Юэ тайпалары өмір сүрсе, батысы мен солтүстікнде үнді-арий және алтай тілдес көшпелі халықтар мекендеген. Қытайлардың ата-бабалары бұл халықтармен өте тығыз қарым-қатынаста болып, олардың материалдық және рухани мәдениетінің көптеген белгілерін қабылдады. Әсіресе динлин, ғұн-дунху, юечжи-тохар, тағы басқа көшпелі халықтардан металл өңдеуді, арбаны пайдалануды, атқа салт мінуді, соғыс өнерін, тағы басқа үйренді. Чжанго дәуірінде Қытайда бір-бірімен жауласқан жеті бірдей патшалық өмір сүрді. Солардың ішіндегі ең қуаттысы Цинь Шихуанди б.з.б. 221 жылы өзге алты патшалықты өзіне бағындырып, Қытай тарихындағы тұңғыш біртұтас мемлекет – Цинь империясын құрды. Бірақ көп ұзамай, б.з.б. 206 жылы билікке Хань әулеті келді. Қытай ұлтының негізгі этнологиялық құрылымы осы кезеңде қалыптасты. Қазіргі қытайлардың этнологиялық атауы – Хань да осы әулеттің атымен байланысты. 3 – 6 ғасырда қазіргі Қытай жерінде бір-бірімен ымырасыз күрескен көптеген патшалықтар қатар өмір сүрді. Бұлардың бірсыпырасын түркі, моңғол тектес тайпалар құрды. 618 – 907 жылы Тан империясы билік құрған Қытайдың ең елеулі әрі мәдениетінің өркендеген мерзімі болып есептелді. Хань дәуірінде пайда болған Ұлы Жібек жолының рөлі артып, солтүстіктегі және батыстағы көршілес елдермен саяси-мәдени байланыстары күшейді. Бұл кезеңде қытайлар этнология жағынан да біртұтастанып, нығая түсті. 10 – 13 ғасырларда қытайлар бөлшектенген жағдайда өмір сүрді.

Таза Қытай әулеттері елдің орталық және оңтүстік аймақтарына үстемдік етті. Ал қазіргі Солтүстік Қытайда көшпелі түркі, моңғол, тағы басқа халықтардың мемлекет бірлестіктері бірінен соң бірі ауысып жатты. Олардың ішіндегі ең қуатты мемлекеттер – қидандар құрған Ляо (916 – 1125), шүршіттер құрған Цзинь (1115 – 1234) және таңғұттар құрған Ся (1032 – 1227) әулеттері болды. 1271 – 1363 жылы Қытайда Шыңғысханның немересі Құбылай негізін қалаған Юань әулеті билік етті. 1368 – 1644 жылы Мин әулеті мемлекет билікті қолға алды. 1644 – 1911 жылы маньчжурлік Цин әулеті тұсында Қытайдың қазіргі шекарасы қалыптасып болды. Соңғы рет қытайлар 1949 жылы ҚХР құрылғаннан кейін бірікті.

Қытайларды әлем халықтары әр түрлі атайды. Шетелдіктер (негізінен ағылшын тілді елдер) Chіna, мұсылман елдері Чин, ал түркі, славян тектес елдер Қытай деп атайды. Chіna, Sіna, Чин атаулары ежелгі қытайдағы Цинь империясының атауынан шыққан. Жалпы түркі тектес елдер Қытайды тарихтың әр кезеңінде билік басына келген әулеттердің атымен атаған. Ежелгі ғұндар мен сақтар Қытайды Чин деп атаса, көне түркілер Табғаш елі (Солтүстік Қытайды билеген түркі тектес тобашы Вэй әулеті), Оңтүстік Қытайды Шин-Машин деп, ал моңғол тектес қидандар билеген кезден бастап Қытан, кейін Қытай деп атады. Бұл атау түркілер арқылы Шығыс Еуропаға таралды. 16 – 18 ғасырларда қазақтар Қытайды билеуші әулет шүршіт атымен де атаған.

## Кәсібі

Буйвол көмегімен жер жырту, Хубэй
ҚХР-да тұратын қытай халқының 70 пайызы ауыл шаруашылығында еңбек етіп, тары, күріш, бидай, жүгері, мақта, соя, шәй өсірумен айналысады.
Хань қытайлары жаңбырлы жерлерде де, суармалы егістіктерде де тәжірибелі егіншілер болып саналады. Солтүстікте негізгі дақылдар бидай, тары, каолиан, жүгері, негізгі жануарлары - өгіз және сиыр, оңтүстігінде сәйкесінше күріш және буйвол. Барлық аймақтарда шошқа, құс өсіріледі, бау-бақша егілді. Негізгі техникалық дақылдары – кендір, мақта, рами, жібек құрты өсіріледі. Солтүстікте бау-бақшалардың ішінде алма, алмұрт, шабдалы, құрма, қара өрік басым болса, оңтүстігінде цитрус, банан, ананас, личи, папайя, шай шаруашылығы дамыған.

## Тұрмыс салты

Қытайлықтар арасында отандастық, әсіресе отбасылық қарым-қатынастар дәстүрлері берік. Осы күнге дейін (әсіресе ауылдарда) бір атадан тараған туысқан отбасылар тобының белгілі бір аталық «цзунцзу» жататындығы туралы түсінік сақталған.
Цзунцзу ішінде өзара көмек көрсету, оның мүшелерінің экономикалық, әлеуметтік және мәдени өмірін үйлестіру дәстүрлері ерекше сақталды.

### Дәстүрлі баспаналары

Дәстүрлі қытайлық үй - рамалық тірек құрылымды. Солтүстікте тіректер арасындағы қабырға саңылауларын шикі немесе күйдірілген кірпішпен, оңтүстігінде тақталармен немесе бөлінген бамбукпен толтырылады. Қытайлық тұрғын үйдің интерьері өте қарапайым. Солтүстікте пешке (кан) байланысты жылы төсек міндетті болып табылады.

Қытайда тұрғын үй құрылысында бір ереже бар – барлық қонақ бөлмелері оңтүстікке бағытталған болуы керек, шығысқа/батысқа емес. Нәтижесінде, Қытай пәтерлерінің орналасуы өте ұтымсыз, үй ауданының жартысы дәлізге кетеді, Пәтерде қонақ бөлмесі, асхана терезелері жоқ, кіреберіс пен ас үймен біріктірілген. Қытайлықтар асханада тамақтанады, сондықтан ас үйде орын аз, әдетте кішкентай. Олар көбінесе тікбұрышты, тар және ұзартылған. Бүкіл ас үй - раковина, газ плитасы және үстел. Пісіру процесінде аспаз үстелдің бойымен қозғала алады. Мұнда екі адам сыяды. Үш адамға жайсыз.

### Дәстүрлі киімдері

Дәстүрлі киімдегі жастар
Ежелгі қытайлар бірнеше киім киген, өйткені солтүстіктегі климат қатал, ал оңтүстікте аптап ыстық пен суық алма-кезек болатын. Біздің эрамызға дейінгі екі мың жыл бұрын қытайлықтар түрлі-түсті жібек мата, кендір мен мақтадан жұқа маталар жасауды білген.
Ежелгі Қытайдағы ерлер киімі шалбар («ку») мен жейде болды. Шалбар ұзын киімнің астына тығылды. Олар кендір мен жібек маталардан, кейінірек мақтадан тігілді. Сыртқы иық киімі кең жеідері бар ашық бір немесе екі жағына бірдей қаусырмалы халаттар мен жемпірлер болды.

Қыста қытайлар бірден бірнеше шапан немесе астарлы киім – «дзяпао», ал кейде мақтадан тігілген көйлек «мяньпао» киді. Қытайдың солтүстігінде ешкі, ит немесе маймыл терісінен жасалған тон («цю») киді. Ауқаттылар бұлғын немесе түлкі жүнінен тігілген тондар, үстіне жібек кестеленген шапандар киетін. Қаракөл тондары ең жоғары бағаланды.

Қытайдағы әйелдер де ерлер сияқты сырт киімнің астына жасырылған ұзын көйлек пен кең шалбар киген. Сыртқы «ишан» костюмі де еркектерге ұқсайтын. Тек Тан дәуірінде әйелдер еуропалықтарға ұқсас жемпір мен белдемшеге ауысты. Әйелдер киімдері ерлер киімінен негізінен кестеленген түсті өрнектердің («туан») ерекше сұлулығымен ерекшеленді.

### Дәстүрлі тағамдары

Пекин қырыққабаты
Негізгі ұлттық тағамдары күріш пен ұннан, балық, құс етінен (тағы басқа жәндіктерден), мал, шошқа етінен жасалады.
Қытайда ежелден аспаз мамандығы дәрігер мамандығымен ұштасып келген. Қытайлықтар тамақ пен сусынға үлкен мән береді, ал дәстүрлі медицина әлі де заманауи медицинада үстемдік етеді. Адамдар дәрі-дәрмекпен емдеуден гөрі сарымсақ, имбирь, пияз және басқа да табиғат сыйларын қолданғанды ​​жөн көреді. Қытайда соя соусы көп мөлшерде қолданылады. Өнімде витаминдер мен макроэлементтердің көп мөлшері бар. Тағамдары ащы болғандықтан таза тұзды пайдаланудың қажеті жоқ.
Қытайлық тағам дәстүрлі түрде жасыл шайдан басталады. Оңай сіңімді және дәмдеуіштерсіз жеңіл немесе ыстық тағамдар, содан кейін сорпалар мен әртүрлі тағамдар келеді. Тамақ десерт пен шаймен аяқталады.

Еуропалықтардан айырмашылығы, қытайлықтар тауық жұмыртқасынан ғөрі, үйрек пен бөдене жұмыртқасын көбірек пайдаланады. Сүт өнімдері де онша кең таралмаған. Қытайлықтар соя және соя негізіндегі өнімдерді жақсы көреді. Қытайларда кең мағынада стандартты нан жоқ. Оны маньтоу - ет немесе тәтті салмамен толтырылған кішкентай тоқаштар ауыстырды.
Қытайлықтардың көпшілігі тек күріш жейді. Қытайлықтардың сүйікті десерттері – жемістер, карамельденген алмалар, фикус желе, тәтті тасбақа сорпасы және күріш шарлары. Сусындардың ішінде шай басым.

### Фольклоры

Ауызша мәдениетінің көптеген ерекшеліктері сақталған. Фольклоры ғұрыптық поэзияның, мифтердің, аңыздардың, ертегілердің және т.б. жанрларды қамтиды. Қаңғыбас ертегішілер (шошудтар) мен театр труппалары маңызды рөл атқарды. Музыкалық-театр мәдениеті музыкалық драманың 300-ге жуық жергілікті түрін және шочан ертегісінің 200-ден астам түрін біріктіреді. 10-нан астам аймақтық музыкалық дәстүрлер белгілі. Музыкалық аспаптар өте алуан түрлі: 40-тан астам ішекті, 40-қа жуық үрмелі аспаптар, 70-тен астам соқпалы аспаптар. Дәстүрлі ансамбльдер: гуаньюэ (үрмелі), логу (соқпалы), сизхуюэ (ішекті үрмелі), шифан логу (ішпекті-соққы-үрмелі), сянейюй (ішекті)

## Қазақстандағы қытайлар

Қытайлар Қазақстанға негізінен нарықтық қарым-қатынастарға байланысты көші-қон үрдістеріне орай қоныстанған. Қазақстандағы қытайлардың саны:

* 1970 жылы - 4 189 адам;
* 1979 жылы - 3 715 адам;
* 1989 жылы - 3 625 адам;
* 1999 жылы - 3 510 адам;
* 2009 жылы - 3 424 адам.

## Сілтеме

* Ортаққорда бұған қатысты медиафайлдар бар: **Қытайлар**

## Дереккөздер