Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Бостандық ескерткіші

Бостандық ескерткіші| Statue of Liberty |
|  |
| Орналасуы |
Нью-Йорк
 |
| Жоба авторы |
Гюстав Эйфель
 |
| Биіктігі |
93 метр
 |
| Ашылған кезі |
28 қазан 1886
 |
| Сайт |
nps.gov/stli
 |
|
Бұл үлгіні: көру • талқылау • өңдеу |

|  Азаттық мүсіні  |
| --- |
| (ағылш.) *Statue of Liberty\** |
|  ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұрасы

  |
| **Ел** |  АҚШ |
| **Түрі** | мәдени |
| **Критериялар** | i, vi |
| **Сілтеме** | 426 |
| **Аймақ**\*\* | Еуропа және Солтүстік Америка |
| **Қосылуы** | 1984  (8-сессия)
 |
| Картадағы Азаттық мүсіні |
| \* Атауы ағыл. ресми тізімінде \*\* ЮНЕСКО-ның классификациясы бойынша аймақ |

**Бостандық ескерткіші** (ағылш. *Statue of Liberty*) — Солтүстік Америкадағы ағылшын иелігіндегі жерлердің азаттық күресіндегі Франциямен болған одақтастыққа ескерткіші ретінде Францияның АҚШ-қа тартқан сыйлығы.

## Ескерткіш тарихы

Алып мүсінді жасау туралы ойды француз мүсіншісі Ф.А. Бартольди ұсынған. 1871 жылы Нью-Йоркке сапарында Бартольди кеме қалаға жақындаған кезде Белдоу аралындағы жұлдыз сипатты бекіністі көріп, болашақ мүсін ескі бекініс үстінде алау көтерген әйел бейнесі болады және ол «Әлемді сәулелендірген Азаттық» деп аталуға тиіс деген ойға келген.

Француздар мүсінді, ал америкалықтар оның тұғырын жасауға келісті. Мүсінді Бартольди жасады, металл қаңқасын Г. Эйфель құрастырды, бет-бейнесіне мүсіншінің анасы Шарлотта Бартольди үлгі болды. 1884—1886 жылдарда мүсін дайын болды. Ескерткіш 1886 жылы 28 қазанда Нью-Йорктегі Бедлоу аралында ашылды. Мүсіннің биіктігі 46.5 м, тұғыры 46.94 м, жалпы салмағы 225 т. Әйел мүсінінің басына 7 шабағы бар тәж кигізілген, оң қолына алау көтерген, сол қолында заңдар кітабы бар, ол кітапта АҚШ-тың тәуелсіздік күні жазылған. 1903 жылы мыс табақша жапсырылды, онда Э. Лазарустың дастанынан үзінді берілген. Тәждегі шабақтар 7 теңіз бен 7 құрлыққа жарқырап төгілген сәулені білдіреді. Мүсін әуелде боялмаған еді, кейін мыстың қышқылдануы нәтижесінде ол жасыл түске енді. Мүсін тұғырының ішінде АҚШ-қа иммигранттардың келу тарихы және осы ескерткіштің құрылысы туралы мәліметтер беретін мұражай бар. Мүсін азаттықтың белгісі ретінде ұлттық ескерткішке айналған.

* Бостандық ескерткішінің Нью-Йорк картасында орналасуы
* Бостандық аралы
* Бостандық ескерткіші (таяныш жағынан қарағанда)

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

* Statue of Liberty National Monument The official Historical Site handbook.
* StatueOfLiberty.info All about the Statue of Liberty—French—English.
* PBS documentary about statue of liberty
* Statue of Liberty-Ellis Island Foundation Fun facts, children's picture contest, and other information on the foundation.
* Statue of Liberty Facts Мұрағатталған 12 ақпанның 2010 жылы.
* The Statue of Liberty article by Alexandra Kollontay, 1916.
* Historical Information and Photographs
* A Palestinian version of the Statue of Liberty on the cover of "This Week in Palestine" (Ramallah), No. 95, Наурыз 2006
* Gallery Images of the Statue of Liberty Мұрағатталған 14 маусымның 2009 жылы.
# Кеңістік (физика)

*Басқа мағыналар үшін Кеңістік деген бетті қараңыз.*
Физикада **кеңістік** деп біз субьективті түрде барлық физикалық оқиғалар мен нәрселер “ыдысы” деп түсінетін, солардың іс-әрекеттері орын алатын “алаңды” айтады.
Физикада жиі көпөлшемді кеңістік – мысалы, күрделі жүйе қалпы бір нүкте арқылы сипатталатын фазалы кеңістік деген ұғым кездеседі. Осындай кеңістіктер — кәдімгі “біздің өмірлік” үш өлшемді кеңістікте есептерді тұжырымдап шығара алу үшін пайдаланатын жәй ғана абстракцииялар.

Декарттық координаттар жүйесі, үш өлшемді, тікбұрышты жүйе, кеңістіктегі позицияны анықтау үшін қолданылады.
Салыстырмалы теориясында кеңістік — кеңістік-уақыт бүтін жүйесінің бір көрінісі ғана, ал жеке кеңістік, не уақытқа бөлу берілген санақ жүйесіне байланысты.
Физиканың көп салаларында физикалық кеңістік қасиеттерінің өзі (өлшемі, шексіздігі және т.б.) затты нәрселердің бар жоғына байланысты емес. Жалпы салыстырмалы теориясында затты денелер кеңістік қасиеттерін өзгертетін болып шықты, дәлірек айтса кеңістік-уақытты өзгертеді - оны «қисайтады».
Мысалдар:

* Фазалық кеңістік

## Тағы қараңыз

* Кеңістік пен уақыт
# Салмақ

Жердің гравитациялық анамалиясы
**Салмақ** — Жер бетіне жақын тұрған денеге әсер ететін ауырлық күшінің сандық шамасы: P=mg, мұндағы m — дене массасы, g — еркін түсу үдеуі (немесе ауырлық күшінің үдеуі). Дененің массасы тұрақты шама, ал g мәні Жер бетіндегі ендікке және теңіз деңгейінен есептелетін биіктікке байланысты (мысалы, Алматы үшін g=9,804м/с2) өзгеретіндіктен, оған сәйкес дененің салмағы да өзгереді. Дененің салмағы күш бірлігімен (Н, кгк, дина және т.б.) өлшенеді.

**САЛМАҚ** - 1. дене салмағы; 2. ілінісу салмағы - көліктік құралдың жетекші доңғалағына түсетін және олардың жолмен ілінісуін қамтамасыз ететін ілінісу салмағы.

## Дереккөздер:
# Капсулалар

**Капсулалар** (лат. *Сapsulae* - қапшық, сырт қабықшасы, сырт қорабы) - дәрілік заттың қабықшамен қапталған дозаланған дәрілік қабық. Капсулалар ішке сиректеу ректальді, вагинальді және т.б. әдістермен енгізіледі. Сонғы жылдары бұл дәрілік қалып кең таралуда, себебі; дәлірек дозаланады, дәрілік затты жарық, ылғал, ауа әсерлерінен қорғалынған, кейбір жағдайда дәрілік заттың жағымсыз иісі мен дәмі бүркеленген. Капсулалардың сырт беті жақсы көріністе және жеңіл жұтылады, жылдам ісінеді, ериді және асқазан-ішек жолында жақсы сіңеді, жоғары биологиялығы жеткілікті. Капсулалар өндірісі толық механикаландырылған және автоматтандырылған. Кемшілігіне ылғалға тұрақсыздығы жатады.

Капсулаларды 2 типке бөледі: қатты және қақпағы бар (cupsulae durae operculate) және жұмсақ, бүтін қаптамасы (capsulae molles).

Қатты капсулалар сусымалы ұнтақ тәріздес және гранулденген заттарды дозалау үшін пайдаланады.

Олардың қалпы цилиндр, бүтін жақтары жартылай сфералы және екі бөліктен - корпустан және қақпақшадан тұрады. Корпус және қақпақша бір-біріне жеңіл және қуыс қалтырмай тығыз киілуі керек.

Капсулалар ішінің сыйымдылығына байланысты 8 нөмірлі болады.

Жұмсақ капсулалар, қатты капсулалар сияқты сыйымдылығы 1,5 мл, тігіспен немесе тігіссіз. Сыйымдылығы 0,1-0,2 мл капсулалар маймен толтырылса, оларды «жемчужина» немесе перлы (perlae gelationosae), ал егер олардың ұзарған мойны болса оларды тубатин (tubatinae) деп атайды. Олар балалар дәріліерін орамдауға қолданады. Капсулалар сапасы негізінен пленка құрушыларға байланысты, олар 50-ден асады; Желатин, зеин, майлар, парафин, МЦ, ЭЦ, полиэтилен, нейлон, ПВХ және т.б. негізігі материал желатин
# Абстиненция

|  |
| --- |
| Абстиненция |
| АХЖ-10 |
F1x.3
 |
| АХЖ-9 |
292.0
 |
| MeSH |
D013375
 |
|
Бұл үлгіні: көру • талқылау • өңдеу |

**Абстиненция** (лат. *abstinentia* — қаз. устамдылық) — шараптық ішімдіктерін немесе есірткі заттарын қолдануды кенет ұзу кезінде осы заттардың әсерінің тоқтауынан туындайтын күй. Абстиненция өзіне тән көріністерн - бас ауруы, бас айналуы ауыздағы құрғақтық, тахикардия, кейде жүректің айнуы, көбінесе өзін-өзі кінәлау, кешірім сұраумен бірге жүретін күйреген көңіл-күй, кенет болатын физикалық әлсіздік, жоғары сенгіштік, наркотикке қажеттілік және т.б. Сонымен қатар, бұл жағдайда ұйқының бұзылуы, шошу, мазабыздық, суицидтік тенденция, алкогольдік қояншық ауруы пайда болуы мүмкін. Сонымен қатар, психологияда адамның жыныстық Абстиненциясыда боліп көрсетіледі. Ол — жыныстық қарым-қатынастан айырылудан немесе бас тартудан көрінетін күй. Жыныстық Абстиненцияскі түрлі болады: тоталды — жыныстық белсенділіктің барлық түрлерінің жойылуы және парциалды — ұзақ уақытғық үзіліспен болатып жыныстық күй.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
# Ксантин[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Ксантин** (*2,6 – диоксипурин*) – тірі клеткалардағы пуриндік азотты негіздердің ыдырауының аралық өнімі. Химиялық формуласы C5H4N4O2. Ксинтин метаболизм процесінде гипоксантиннің (6-оксипурин) аэробты тотығуынан және гуаназа ферментінің әсерінен гуанин азот негізінің гидролиттік аминсізденуінің нәтижесінде пайда болады. Ксинтин бос күйінде өсімдіктердің, жануарлардың және адамның ұлпалары мен олардың сұйықтықтарында басқа да пуринді негіздермен бірге кездеседі. Кальций тұздарымен бірге зәр тастарының құрамына кіреді. Жануарлар және адам организмдерінде тамақпен бірге түскен нуклеин қышқылдарынан ксантиноксидаза ферментінің әсерінен ыдыраған пуриндік негіздердің көп бөлігі (ксантинді қосып есептегенде) несеп қышқылына айналады. Несеп қышқылы ішекте сіңіріліп, зәр арқылы сыртқа шығарылады. Ксантиноксидаза ферменті гиперуринемияда және подагра ауруында фармакологиялық әсер етудің негізгі нысаны болып табылады. Дені сау адамнан тәулігіне 400 – 600 мг несеп қышқылы бөлінеді. Подаграмен ауыратын организмде несеп қышқылы және оның натрий тұздарының мөлш. 4 г, ал подаграның ауыр формасында ол 31 г-ға жетеді. Төменгі сатыдағы приматтарда және басқа да сүтқоректілерде (адамды есептемегенде) несеп қышқылы уриназа ферменті арқылы суда жақсы еритін қосылыс – аллантоинға дейін гидролизденеді. Кофеин, теофиллин және теобромин алкалоидтары Ксинтиннің метилденген туындылары болып табылады..

## Дереккөздер
# Адамантан (трициклодекан)[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Адамантан** (*трициклодекан*) . Алмастың
кристалдық торындағы көміртегі атомдары орналасуын қайталайтын арнаулы
құрылыммен сипатталатын үшциклді С10Н16 цикланы. Балқу температурасы 268 тау жынысы түйіршіктерінен тұратындарын полимикті, ал екі-ақ минерал
үйіршіктерінің өзара астасуынан түзілетіндерін олигомикті Адамантан (трициклодекан) деп атайды.

## Дереккөздер
# Перси Уильямс Бриджмен

Перси Уильямс Бриджмен
**Перси Уильямс Бриджмен** (*Бриджман*) (ағылш. *Percy Williams Bridgman*; 21 сәуір 1882, Кембридж, Массачусетс — 20 тамыз 1961, Рэндольф, Нью-Гемпшир) — америкалық физигі және философы, Гарвард университетінің (Кембридж) математика және табиғаттану философиясы кафедрасының профессоры; жоғарғы қысымдар физикасы жөніндегі жұмысы үшін Нобель сыйлығы берілді (1946).

Философияда Бриджмен операционализм деп аталатын субъективті-идеалистік ағымның негізін қалады және соның басшысы болды. Бриджменнің философиялық көзқарастары *Осы заманғы физиканың логикасы* (1927), *Физикалық теориялардың табиғаты* (1936) деген кітаптарында баяндалған.

## Дереккөздер
# Шығыс Азия[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Шығыс Азия әлем картасында
**Шығыс Азия** (қыт. 东亚, кор. 동아시아, жапон. 東アジア, моңғ. *Дорнод Ази*) — Азияның шығыс бөлігі, дүниежүзінің географиялық, саяси, этномәдени аймағы.

## Географиясы

Өңірдің ауданы — 11 839 074 км².

Шығыс Азия Жапон, Шығыс Қытай және Оңтүстік Қытай теңіздерімен шайылатын Тынық мұхитқа іргелес. Бұл аймақ жоғары сейсмикалық белсенділікпен ерекшеленеді. Шығыс бөлігіндегі климат муссонды, маусымдық ылғалды, тайфундар мен су тасқындары жиі болады. Шығыс Азияның Моңғолия мен Тибет сияқты мұхиттан едәуір аластатылған бөліктерінде климат неғұрлым қатал, сәйкесінше континенттік және таулы. Аймақтағы ең үлкен мемлекет — Қытай Халық Республикасы.

Шығыс Азия аймағына келесі елдер жатады:

* Қытай
	+ Гонконг, ҚХР арнайы әкімшілік ауданы
	+ Макао, ҚХР арнайы әкімшілік ауданы
* Моңғолия
* Жапония
* КХДР
* Корея Республикасы
* Қытай Республикасы (Тайвань)

Физикалық-географиялық тұрғыдан алғанда Моңғолия, солтүстік-батыс Қытай (Шыңжаң, Тибет, Ішкі Моңғолия, Цинхай, батыс Сычуань және солтүстік Ганьсу) Орталық Азияға жатады.

## Экономикасы

Бүгінгі таңда аймақтағы ең ірі экономикалар Қытай мен Жапония болып табылады. Қытай Халық Республикасын баспасөз беттерінде алпауыт держава мәртебесіне басты үміткер ретінде жиі атайды, оның ішінде әлі экономикалық аспектіде держава болмаса да. Оңтүстік Корея, Гонконг және Тайвань 1960 жылдардан Азиялық қаржылық дағдарысқа дейін экономикалық дамудың өте жоғары қарқынын көрсеткен Азия жолбарыстары деп аталатын елдер. Қытай, Жапония және Оңтүстік Корея әлемдегі ең ірі автомобиль шығаратын елдердің бірі.

Азия елдерінің негізгі ауыл шаруашылығы өнімдері — күріш, шай, джут, табиғи каучук, мақта, қант қамысы, жержаңғақ, рапс, соя, копра, тропиктік және субтропиктік жемістер, дәмдеуіштер және т.б. Шығыс Азия елдері әлемдегі ең ірі күріш өндірушілер болып табылады. Мысалы, Қытай әлемдегі күріш өндірушілердің бестігіне кіреді. Қытай жыл сайын бұл өнімді шамамен 190 миллион тонна өндіреді. Жалпы алғанда, Азия әлемде өндірілетін күріштің 90%-ға жуығын өндіреді.

Шығыс Азияның батыс бөліктері мұнай мен табиғи газға бай, Қытай мен Моңғолияда молибден, вольфрам, қалайы сияқты металдардың айтарлықтай көлемі өндіріледі.
# Мяо-яо тілдері

Хмонг-мьен тілдері (қызыл – хмонг, күлгін түсті – мьен)
**Мяо-яо тілдері** (**хмонг-мьен**) — Оңтүстік Қытайға, солтүстік Вьетнамға, Лаосқа және солтүстік Тайландқа кеңінен тараған ареалды тілдер семьясы. Бұл топқа жататын тілде 9 млн-нан астам адам сөйлейді. Мяо тілдері үш диалектілер тобына жіктеледі: батыс, орталық және солтүстік диалектілер тобы. 18 ғасырдан бастап батыс диалектілер тобын тұтынушылар солтүстік Үндіқытайға қоныс аударады. 1975 жылы аяқталған Үндіқытай соғысының салдарына Мяо тілін тұтынушылардың көпшілігі Лаостан Тайландқа қашып тығылады. Кейінірек олардың кейбіреулері АҚШ-на көшіп келеді. Қазіргі күні АҚШ-да 150 мыңға жуық батыстық Мяо тілінде сөйлейтін адамдар тұрып жатыр. Ал Яо тілі негізгі үш диалектіге бөлінеді, оның ішіндегі ең танымал диалекті тілінде халықтың 85 пайызы сөйлейді. Дегенмен, бұл тілдер сол аймақтағы басқа да тілдерге құрылысы жағынан ұқсас болып келеді. Мысалы, қытай тіліне ұқсас, ал Мяо-яо тілінің өзге тілдер семьясымен генетикалық туыстығы толық дәлелденбеген.