# Бор (элемент)

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| 5 | Бериллий ← Бор → Көміртегі |
| **B** ↓ Al | Периодическая система элементов5B |

 |
| Жай заттың сыртқы бейнесі |
|
Қарақошқыл немесе қара зат |
| Атом қасиеті |
| Атауы, символ, нөмірі |
Бор, 5
 |
| Топ типі |
Металлоидтар
 |
| Топ, период, блок |
13, 2, p
 |
| Атомдық масса (молярлық масса) |
(10,806; 10,821) м. а. б. (г/моль)
 |
| Электрондық конфигурация |
[He] 2s2 2p1 |
| Қабықшалар бойынша электрондар |
2, 3
 |
| Атом радиусы |
90 пм
 |
| Химиялық қасиеттері |
| Ковалентті радиус |
84±3 пм
 |
| Ван-дер-Ваальс радиусы |
192 пм
 |
| Ион радиусы |
23 (+3e) пм
 |
| Электртерістілігі |
2,04 (Полинг шкаласы)
 |
| Тотығу дәрежелері |
-3; 0; +3
 |
| Иондалу энергиясы |
1-ші: 800,2(8,29) кДж/моль (эВ)
 2-ші: 2427.1 кДж/моль (эВ)
 3-ші: 3659.7 кДж/моль (эВ)
 |
| Жай заттың термодинамикалық қасиеттері |
| Термодинамикалық фаза |
Қатты дене
 |
| Тығыздық (қ.ж.) |
2,34 г/см³
 |
| Балқу температурасы |
2 348 K
 |
| Қайнау температурасы |
4 138 K (3865 °C)
 |
| Балқу жылуы |
23,60 кДж/моль
 |
| Булану жылуы |
504,5 кДж/моль
 |
| Молярлық жылусыйымдылық |
11,09 Дж/(K·моль)
 |
| Молярлық көлем |
4,6 см³/моль
 |
|

Қаныққан бу қысымы|  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 (Па) | 1 | 10 | 100 | 1000 | 10 000 | 100 000 |
|  WIKINIUM\_MATH\_PH\_1 (К) | 2348 | 2562 | 2822 | 3141 | 3545 | 4072 |

 |
| Жай заттың кристаллдық торы |
| Тор құрылымы |
ромбоэдрлік
 |
| Тор параметрлері |
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 =10,17; α=65,18 Å
 |
| c/a қатынас |
0,576
 |
| Дебай температурасы |
1250 K
 |
| Басқа да қасиеттері |
| Жылуөткізгіштік |
(300 K) 27,4 Вт/(м·К)
 |
| Моос қаттылығы |
~9.5
 |
| CAS нөмірі |
7440-42-8
 |

Бор *B*
**Бор** (лат. *Borum*; **B**) — элементтердің периодты жүйесінің ІІІ тобындағы хим. элемент, ат. н. 5, ат. м. 10,84; қара сұр түсті кристалды немесе аморфты зат (өте таза Бор түссіз). Табиғи Бордың тұрақты екі изотопы бар: ¹⁰В (19%) және ¹¹В (81%).

## Тарихы

Борды алғаш рет 1808 ж. француз химиктері Ж. Гей-Люссак пен Л. Тенар бор ангидридін металл калиймен тотықсыздандыру арқылы алған.

## Табиғатта таралу

Жер қыртысындағы үлес салмағы 3•10–4%. Бор табиғатта тек қосылыстар құрамында (бор қышқылы H3BO3, бура Na2B4O•10H2O) кездеседі. Қазақстанда бор кендері, ашарит, борацит, гидроборацит, пандермит, т.б. минералдар түрінде кездеседі. Таза кристалды Бордың тығыздығы 2,3 г/см³, балқу t 2075 °C, қайнау t 3860 °C, қаттылығы жағынан алмаздан кейін екінші орында.

## Қасиеттері

Кристалды Бор — шала өткізгіш. Қалыпты жағдайда электр тогын нашар өткізеді, бірақ 800 °С-қа дейін қыздырғанда оның электр өткізгіштігі артады. Бор комплексті қосылыстар түзуге бейім, көпшілік қосылыстарында үш валентті. Борды 700 °С-қа дейін қыздырғанда Бор ангидриді (В2О3), ал оны суда еріткенде бор қышқылы (Н3ВО3) түзіледі.

Бор қышқылының тұздарын бораттар деп атайды. 900 °С-тан жоғары қыздырғанда Бор азотпен бор нитридін (ВN), көмірмен бор карбидін (В4С), металдармен боридтер түзеді. Бjhды таза күйінде бор ангидридін (В2О3) тотықсыздандыру арқылы алады. Бор және оның қосылыстары — диэлектриктер мен шала өткізгіш заттар ретінде және ядролық реакторларда, медициналық препараттар, полимерлер алуға қолданылады.

## Дереккөздер

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том