# Пьер Жиль де Жен

|  |
| --- |
| Пьер Жиль де Жен |
| фр. *Pierre-Gilles de Gennes* |
|  |
| Туған күні | 24 қазан 1932 (1932-10-24) |
| Туған жері |
Париж, Франция
 |
| Қайтыс болған күні | 18 мамыр 2007 (2007-05-18) (74 жас) |
| Қайтыс болған жері |
Орсе, Франция
 |
| Азаматтығы |  Франция |
| Ғылыми аясы |
физика
 |
| Альма-матер |
Жоғары қалыпты мектеп
 |
| Ғылыми жетекші |
Чарльз Киттель
 |
| Несімен белгілі |
сұйық кристалдық физиканың негізін салушылардың бірі
 |
| Марапаттары |  Вольф сыйлығы физика бойынша (1990)  Физика саласындағы Нобель сыйлығы (1991)
 |

**Пьер Гил де Жен** (фр. *Pierre-Gilles de Gennes*; 24 қазан 1932, Париж — 18 мамыр 2007, Орсе) — француз физигі, 1991 жылғы физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты. Де Жен СК-дисплейлерінің өндірісіне мұрындық болған құрылымды ашумен танымал. Көптеген іргелі жаңалықтары үшін Нобель комитетінің мүшелері де Женті «заманымыздың Ньютоны» деп атады.

## Өмірбаяны

Ол текті дворян тамырлы дәрігердің отбасында дүниеге келген, ал анасы беделді қаржыгер отбасынан шыққан. 12 жасқа дейін үйден білім алды. Кейіннен ол *École Normale Supérieure-*де оқыды, онда Альфред Кастлермен танысады. 1955 жылы мектепті бітіргеннен кейін *Saclay* атом энергиясы комиссиясының ғылыми орталығына жұмысқа орналасты. Негізінен А. Абрагам мен Дж. Фридель жетекшілігімен нейтрондардың шашырауы мен магнетизм бойынша жұмыс істейді. 1957 жылы докторлық дәрежесін алды.

1959 жылы ол Чарльз Киттельмен бірге Беркли университетінде постдок болып жұмыс істеді. Осыдан кейін ол француз флотында 27 ай қызмет етті. 1961 жылы ол Орсэ университетінің ассистент-профессоры болды, онда ол әскери тақырыптармен жұмыс істеді және көп ұзамай Орсэде асқын өткізгіштікті зерттеу тобын құрды. 1968 жылы сұйық кристалдарды зерттеуге көшті.

1971 жылы ол *Колледж де Франстың* профессоры болды, онда конденсацияланған заттар физикасы кафедрасын басқарды және Страсбург, *Saclay* және *Колледж де Франстың* полимерлер физикасы бойынша бірлескен жобасы — STRASCOL-ға қатысты.1980 жылдан бастап ол шекаралық әсерлер мәселелерінде: сулану және адгезия динамикасына қызығушылық таныта бастады. Сонымен қатар полимерлер мен коллоидтық жүйелерде жұмыс жалғастырды.

1977 жылы де Жен «Сұйық кристалдар физикасы» кітабын жазуды аяқтады, онда ол өзін тамаша теоретик ретінде көрсетті. Кітап әлі де осы сала мамандары үшін негізгі нұсқаулық болып табылады.

1979 жылы Франция ғылым академиясының мүшесі болды. Ол кезде ғалым жұмсақ заттар мен полимерлер физикасын зерттеу саласында пионер болды. 1980 жылы CNRS алтын медалімен марапатталды.

1988 жылы Харви сыйлығымен (Израиль) марапатталды. 1990 жылы Лоренц медалімен және Вольф сыйлығымен марапатталды. 1991 жылы ол қатты заттар физикасы мен конденсацияланған заттар физикасы арасындағы көптеген ұқсастықтарды ашқаны үшін физика бойынша Нобель сыйлығын алды. Осыдан кейін ол Париж өнеркәсіптік физика және химия жоғары мектебінің (ESPCI) директоры болды және осы лауазымда 2002 жылға дейін қалады. «Адамзатқа ескертуге» (1992) деп қол қойды.

Ол сондай-ақ French Academy of Technologies мүшесі және Лондон Корольдік қоғамының, Нидерланды Корольдік ғылым академиясының, Америка өнер және ғылым академиясының және АҚШ Ұлттық ғылым академиясының, сонымен қатар Ресей ғылым академиясы шетелдік мүшесі болды.

Ғалым уақытының қомақты бөлігін оқу орындарына арнап, өз білімін студенттермен белсенді бөлісті. Ғалым Нобель сыйлығын алғаннан кейін 1992—1996 жылдар аралығында Францияның 200-ден астам орта мектептерін аралап, оқытудың инновациялық әдістерін енгізді.

Өмірінің соңғы жылдарында ол биологиялық жүйелерді зерттеуге толығымен ауысып, түйіршікті заттармен және мидағы есте сақтаудың табиғатымен жұмыс істеді. Қатерлі ісікпен ұзақ күрескеннен кейін 2007 жылы 18 мамырда қайтыс болды. Ол Париждегі Монруж зиратында жерленді.

Жарқын мансаптағы жағымсыз дақ 1997 жылы ESPCI директоры қызметін атқарған кезде, ол институттың үш қызметкерінің (соның ішінде зертхана аға ғылыми қызметкері мен бөлім бастығының) докторантқа қатысты қылмыстық әрекеттерін жасыру мақсатында француз және шетелдік шенеуніктерге жалған ақпарат бергенде орын алды. ESPCI қызметкерлері полицияның тергеуінің объектісі болды. Әл-Бахо ісі бойынша соттың шешімі электрондық пошта хат алмасуына және студенттердің құқықтарына қол сұғылмаушылық саласындағы маңызды прецедент болды.

1997 жылы Де Жен «Доктор Шутц марапаты» фильмінде актер ретінде ерлі-зайыпты Кюрилерге радиоактивті кен әкелген такси жүргізушісі рөлін сомдады.

## Марапаттары

* 1968 — Холлвек сыйлығы
* 1980 — Вейцманның мемориалдық лекциялары
* 1980 — Ұлттық ғылыми зерттеу орталығының алтын медалі
* 1987 — Маттеучи медалі
* 1988 — Гарви сыйлығы *, «Оның асқын өткізгіштік, сұйық кристалдар, полимерлер физикасы және коллоидтық және интерфейстік ғылым салаларындағы жұмысы арқылы конденсацияланған заттар физикасына қосқан үлесін мойындау ретінде».*
* 1990 — Физика бойынша Қасқыр сыйлығы (Дэвид Тулеспен бөлісті)*«Күрделі конденсацияланған жүйелерді ұйымдастыруды түсінуге қосқан кең ауқымды ізашар үлестері үшін: де Женге — әсіресе макромолекулалық заттар бойынша жұмысы үшін және Таулесс сұйық кристалдары — ретсіз және төмен өлшемді жүйелердегі жұмысы үшін».*
* 1990 — Лоренц медалі
* 1991 — Физика бойынша Нобель сыйлығы,*«Қарапайым жүйелердегі ретті құбылыстарды зерттеуге арналған әдістерді материяның күрделі формаларына, атап айтқанда сұйық кристалдарды және полимерлерді қорытындылауға болатынын ашқаны үшін.»*
* 1997 — Ф. А. Коттон медалі

## Отбасы

* Әйелі: Анн-Мари. 1976 жылы қаржылық қиындықтарды бастан кешірген ол Орседегі үйінде «Le Boudin Sauvage» («Жабайы қанды шұжық») мейрамханасын ашты, ол әлі күнге дейін келушілерге қызмет көрсетеді.

## Библиография

* *Pierre-Gilles de Gennes*. Simple Views on Condensed Matter. — World Scientific Publishing Co., 1992.
* *Pierre-Gilles de Gennes*. Petit Point: A Candid Portrait on the Aberrations of Science. — Le Pommier, 2002.

## Дереккөздер

## Әдебиет

* Plévert L. Pierre-Gilles de Gennes. Gentleman physicien. — Paris: Éditions Belin, 2009.
* Les génies de la science (фр.) // Pour la Science : журнал. — 2009. — № 40.

## Сілтемелер

* *P.-J.* *де Жен*. «Жұмсақ заттар». Нобель дәрісі // Физика ғылымдарының жетістіктері, 162-том, 9-шығарылым, қыркүйек 1992 ж.
* Храмов Ю. А. Де Женн Пьер-Жил // Физиктер : Өмірбаяндық анықтама / Ред. А.И. Ахиезер. — Бас. 2-ші, өңд. және тол. — М. : Наука, 1983. — Б. 99. — 400 бірге. — 200 000 дана.
* Нобель комитетінің сайтынан алынған ақпарат (ағыл.)
* Entretien avec Pierre-Gilles de Gennes (20/10/91)(франц.)

* Пьер-Жил де Жен қоры