Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Жанартау атқылауы

Жанартаулардың атқылау түрлерінің мысалдары
**Жанартау атқылауы** - магма балқымаларының немесе өте ыстық қатты кесектердің, сұйық лавалардың және газ бөлшектерінің жер бетінен көрініс беру процесі.

Жанартау атқылауы тек қана лавалардың төгілуімен немесе осы процеспен орайлас өрбитін қопарылыстармен сипатталады, қопарылыс барысында магма құрамындағы газдар және сол магма есебінен қалыптасқан кесектер мен күлдер зор қарқынмен аспанға атылуы ықтимал. Нақ осы жанартау өнімдерінің жер бетінен көрініс беру ерекшелігіне орай жанартау атқылауы экструзиялық, эффузиялық, эксполозиялық және эффузиялық-эксполозиялық (аралас) әрекеттер төрт түрге бөлінеді. Экструзиялық әрекет нәтижесінде өте тұтқыр лавалар жанартау тостағанынан сығымдала көтеріліп, байырғы күмбездерге ұқсас денелер түзеді; жанартаудың эффузиялық әрекеті оның көмейінен көтерілген сұйық лава ағындарының лақылдай төгілуімен сипатталады; жанартаудың эксполозиялық әрекеті жарылыстар мен қопарылыстардың көбеюімен, ірілі-ұсақты кесектер мен күлдердің және жанартау газдарының аспанға атылуымен ерекшеленеді; эффузиялық-эксполозиялық (аралас) әрекет барысында лавалардың төгілуі және ірілі-ұсақты қопарылыстар бір-бірімен алмасып отырады. Жанартау атқылауының үзақтығы бірнеше сағаттан бірнеше жылға дейін, кейде одан да көп уақытқа жетуі мүмкін.

## Жанартау атқылауының түрлері

Жанартау атқылауының сипатына қарай

* *жарылыстық атқылау,*
* *вулкандық типті атқылау,*
* *гавайялық типтегі атқылау,*
* *пелей типтегі атқылау* және т.б. болып сараланады.

### Жарылыстық атқылау

### Вулкандық типті атқылау

### Гавайялық типтегі атқылау

Гавай атқылауының түрі: 1: Күл шоғыры, 2: Лава фонтаны, 3: Кратер, 4: Лава көлі, 5: Фумаролдар, 6: Лава ағыны, 7: Лава мен күл қабаттары, 8: Жартас қабаты, 9: Табалдырық, 10 : Магма құбыры, 11: Магма камерасы, 12: Дайк

### Пелей типтегі атқылау

### Жанартау атқылауының күнілгергі белгілері

Жанартау атқылауының күнілгергі белгілері

* *вулкандық жерсілкіну,*
* *акустикалық құбылыстар,*
* *магниттік қасиеттердің, фумаролдық саздар құрамының өзгеру*і және т.б.

Жанартау атқылау себептері:тереңдік магмалық ошақтардан жер бетіне лавалар,ыстық газдар мен булар, сондай ақ жер қыртысындағы каналдар мен жарықтардың үстінде пайда болады.

Салдары:өлім,өсімдіктердің солып қалуы,цунами,зиянды газдар,лава

## Дереккөздер
# Беймәлім ұшқыш нысан[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

1952 жылдың 31 шілдесінде АҚШ-тағы қабылданған Нью-Джерси қаласында түсірілген БҰН суреті
**Беймәлім ұшқыш нысан** немесе **БҰН** (ағылш. *unidentified flying object, or UFO*) — ең жалпы анықтамасы бойынша, белгілі нысан немесе құбылыс ретінде анықталмаған, аспанның кез келген айқын аномалиясы болып табылады.

Әдетте, БҰН-ға байланысты өзге ғаламшарлардың тұрғындары немесе жатпланеталықтар деген ұғым тұспалданады. Бірақ көбіне дәлелдемелерінің төмен сапасына орай (бейресми дәлелдер және куәгер сөздері) бұл пайымдаулар мүмкін емес деп саналады.

Беймәлім ұшатын нысандарын зерттеуші ғылымды уфология, яғни ғалымдарын - *уфологтар* деп атайды.

Белгісіз ұшатын нысандар туралы алғашқы ресми деректер ІІІ Тутмос мысыр фараонының (б.з.б. 1486 - 1425 ж.) тарихи жылнамаларында жазылған. Қазіргі заманның қоғамында алғашқы рет кең таралғаны - АҚШ-тағы Нью-Мексико штатындағы Розуэлл қаласының маңында 1947 жылдың маусым айында болған Розуэллдегі оқиға (ағылш. *Roswell UFO incident*) туралы мәлімет.

Интернетте аспан кеңістігінде еркін қалықтаған табақшаны ұялы телефондарының камерасына түсір үлгергендер де жетерлік. Бірақ олар ақиқатында жат планеталықтардың ұшатын табақшасы екенінің дәлелі жоқ. Осы саланы зерттеп, түрлі мақалалар жазып жүрген журналист Төреғали Тәшенов бізге көрініп жүрген ұшатын табақшалардың 50 пайызы адам қолымен жасалғанын айтады.

## Тағы қараңыз

* Жатпланеталық
* Уфология

## Дереккөздер
# Галилео (ғарыш кемесі)

| *Galileo* |
| --- |
|  *Ио мен Юпитерге жақындауы (сурет)* |
| Ұйымы |  НАСА |
| Басты мердігерлері | Jet Propulsion Laboratory Messerschmitt-Bölkow-Blohm General Electric |
| Тапсырысы | Юпитер мен серіктерін зерттеу |
| Ұшыру күн-айы | 18.10.1989 ж., 16:53:40 UTC, Канаверал мүйісі |
| Сөре көлігі | Atlantis шаттлы |
| Тапсырыс ұзақтығы | 13 жыл 11 ай 3 күн |
| NSSDC нөмірі | 1989-084B |
| Торабы |  |
| Массасы | 2560 кг |
| Қуаты | 570 Вт |

Галилео — Юпитерді және оның серіктерін зерттеуге арналған америкалық ғарыш кемесі, 1610 жылы осы планетаның ең ірі төрт серігін ашқан ғалымның атымен аталды.

Аппарат ғарышқа 1989 жылы ұшырылды, 1995 жылы ол Юпитердің орбитасына шықты, өз жұмысын 2003 жылға дейін жалғастырды. *Галилео* Юпитерді айналған алғашқы аппарат болды.

Юпитерге барар жолда ол (951) Гаспра және (243) Ида астероидтары жанынан өтіп, Негізгі белдеу нысандарын зерттеген алғашқы миссия болды. Иданың жанында тағы бір аспан денесі бар екенін анықтап, алғашқы астероид серігін ашты.

1994 жылдың шілдесінде аппарат Шумейкер–Леви 9 кометасының Юпитерге соғылуын бақылаған.

## Галерея

* Аппарат траекториясы:       *Галилео* ·       Юпитер ·       Жер ·       Шолпан ·       (951) Гаспра ·       (243) Ида
* Кометаның Юпитерге соғылуы
* (243) Ида астероиды

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа санаты бар: Galileo mission |

## Сілтемелер

* Галилео миссиясы туралы
# Mars Reconnaissance Orbiter[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

| Mars Reconnaissance Orbiter |
| --- |
|  |
| Ұйымы | НАСА / JPL |
| Тапсырысы | Орбиталық аппарат |
| Ненің серігі | Марс |
| Орбитаға орнату күн-айы | 10.03.2006 |
| Ұшыру күн-айы | 12.08.2005, Канаверал |
| Сөре көлігі | Atlas V |
| NSSDC нөмірі | 2005-029A |
| Торабы | Деректер |
| Массасы | 2180 кг (1149 кг отын) |
| Қуаты | 2000 Вт |
| Орбита шағы | 122 минут |
| Апоапсисы | 320 км |
| Периапсисы | 255 км |

**Mars Reconnaissance Orbiter** — 2005 жылы Марсқа ұшырылған және бүгінгі күнге шейін істеп тұрған америкалық ғарыш кемесі.

Аппараттың негізгі миссиялары Марстың климатын мұқият зерттеу және картографиясын жетілдіру болды. Сонымен қатар ол Марс бетіндегі аппараттармен байланыс нығайтуға жұмсалды.

2007 жылы Phoenix аппаратының, 2012 жылы Curiosity роверінің, 2018 жылы InSight модулінің және 2021 жылы Perseverance роверінің қону аймақтарын таңдауында *Mars Reconnaissance Orbiter* басты үлес қосқан.

## Құрылғылары

Аппараттың негізгі құрылғыларына үш камера, екі спектрометр және радар жатады. Сондай-ақ бортында болашақ миссияларда қолдануға арналған үш эксперименталды құрылғы бар.

HiRISE камерасы
### HiRISE камерасы

High Resolution Imaging Science Experiment камерасында диаметрі 0,5 м телескоп-рефлектор бар. Камераның ажыратымдылығы 1 микрорадианды құрайды, яғни 300 шақырым биіктіктен Марс бетінен 30 см-лік тас-бөлшектерді ажыратуға болады (1 пиксельге 0,3 м).

Бірінші суреті 2006 жылдың 24 наурызында жасалды.

### CTX камерасы

Context Camera құрылғысы Марстың үлкен аймақтарын түсіруге және оларды ұзақ мерзімді бақылауына арналған. Ажыратымдылығы 1 пиксельге 6 м құрайды.

### MARCI камерасы

Mars Color Imager камерасының ажыратымдылығы төмен, бірақ қамту бұрышы 180° құрайды. Ол көрінетін және ультракүлгін диапазонда Марстың жалпы картасын жасауға арнлаған.

### CRISM спектрометрі

CRISM спектрометрі
Compact Reconnaissance Imaging Spectrometer for Mars — көрінетін және инфрақызыл диапазондағы спектрометр. Марстың минералогиялық картасын жасауға арналған. 300 шақырым биіктіктен алғандағы ажыратымдылығы 1 пиксельге 18 м құрайды.

### MCS спектрометрі

Mars Climate Sounder спектрометрі Марс атмосферасын зерттейді, ондағы температураны, қысымды, бу мен шаң концентрациясын өлшеп тұрады.

### SHARAD радары

Shallow Subsurface Radar радиолокаторы Марстың полюстарындағы мұз қабаттарының құрылысын және басқа да топырақ астындағы мұз қойнауларын анықтауға арналған.

## Галерея

* Виктория кратері маңындағы Opportunity ровері, 3.10.2006
* Виктория кратері
* Атауы көрсетілмеген кратердегі мұздың біртіндеп сейілуі
* Phoenix аппаратының парашютпен түсу сәті, 25.05.2008
* Curiosity роверінің қону сәті, 6.08.2012

## Сілтемелер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа санаты бар: Mars Reconnaissance Orbiter |

* НАСА 2006 жылғы есебі
* HiRISE суреттерінің каталогы