# Армяндар

|  |
| --- |
| Армяндар |
| Հայեր |
|  |
| Бүкіл халықтың саны |
|
10-12 млн.
 |
| Ең көп таралған аймақтар |
|  Армения |
3,1 млн. (2001 ж.)
 |
|  Армения |
1,13 млн.(2002 ж.)
 |
|  АҚШ |
1 млн.
 |
|  Франция |
450 000
 |
|  Грузия |
249 000 (2002 ж.)
 |
|  Иран |
150 000
 |
|  Аргентина |
130 000
 |
|  Әзербайжан |
145 300 (2004 ж.)
 |
|  Ливан |
130 000
 |
|  Сирия |
100 000
 |
|  Украина |
100 000 (2001ж.)
 |
|  Польша |
100 000
 |
|  Түркия |
80 000
 |
| Тілдері |
|
армян тілі
 |
| Діні |
|
христиандық, ислам
 |
| Этникалық топтары |
|
амшендер (хемшилы), черкесогайлар
 |

**Армяндар** (арм. Հայեր) — Армениядағы халық. Армян халқы — дүние жүзіндегі ежелгі халықтардың бірі. Тас дәуірінен біздің дәуірімізге дейінгі Армян халықтарында мәдени ескерткіштері жайлы материалдары әлі күнге дейін сақталған. Әлемде 10 млн мен 12 млн арасында деп есептеледі.

## Этногенезі

Армян этносының қалыптасуы біздің дәуірімізге дейінгі XIII-VI ғасырлар аралығында қола дәуірінде Армян тауларын мекендеген әр түрлі тілді тайпалардың бірігуі нәтижесінде пайда болды, бұл біздің дәуірімізге дейінгі II мыңжылдықтың соңында Еуропадан прото-армян тілінен алынған.
Антропологиялық тұрғыдан алғанда армяндар негізінен өз тілін өзгерткен урартулардың ұрпақтары, сонымен қатар хурриттердің, лувилердің және протоармян тілінде сөйлейтіндердің ұрпақтары.
Бұл сабақтастық қазіргі заманғы генетикалық зерттеулермен де расталады.

## Этнонимі

Этнолингвистикалық әдебиетте хай («армяндар») этнонимінің шығу тегі Хаяса елінің атымен байланысты, ол біздің дәуірімізге дейінгі 1500-1290 жылдар аралығындағы көне хеттік сына жазу ескерткіштерінде жеткілікті түрде толық сипатталған. Одан да ертерек, б.з.б. 1650-1500 жылдар аралығында Хаяса елі хеттік сына жазуларында Арматана деген атпен аталған.

## Эндоэтнонимдері

Ағылшын тілінде – «Armenians»; әзербайжан тілінде - «Ermәnilәr»; түрік тілінде – «Ermeniler»; парсы тілінде – « ارمنى »; грек тілінде - «Αρμένες»; осетин тілінде - «Сомих/Сомихæгтæ»; авар тілінде - «Эрмениял/Цlамгlалал»; лак тілінде - «Армани»; абхаз тілінде - «Аерманцәа»; ингуш тілінде - «Эрмалой»; румын тілінде - «Armeni»; украин тілінде - «Вірмени»; мажар тілінде – «Őrmények»; Қарашай-Балқар тілінде – «Эрменлиле».

## Нәсілі

Үлкен европеоид нәсілінің арменоидтық (алдыңғы Азия) нәсіліне жатады. Армян тілінде арменоид нәсілін Արմենոիդ ռասա - арменоид расасы деп атайды.

Армян қыздары
## Сырт келбеті

Олар - әдетте орташа бойлы, күшті бұлшықеттері бар адамдар, қара шашты және қара көздері бар ерлер мен әйелдер, бірақ олар қызыл шашты, тіпті аққұба болуы мүмкін. Арменоид нәсілінің өкілдерінің басы кең, дөңгелек, денесінде түк көп болуы мүмкін, үлкен мұрындары жиі кездеседі. Сарапшылар осы қасиеттердің барлығын арменоидтық нәсілдің шығу тегінің ерекшеліктерімен түсіндіреді. Бұл бірегей адамзат баласы біздің дәуірімізге дейінгі мыңдаған жылдар бойы суық Армян таулы аймақтарында өмір сүру үшін күресте пайда болды деген болжам бар.
Армяндардың бойының орташа ұзындығы ерлерде 175 см, әйелдерде 155 см. Әйелдердің бірегей армян сұлулығын көрсететін таңқаларлық ерекшеліктері бар. Олардың әдемі және сәнді денесі олардың сыртқы түрінің ең таңғаларлық ерекшелігі болып табылады.

## Тілі және жазуы

Протоармян тілі Мушка деп аталады. Оны ежелгі армяндар сөйлеген, ол Урарту мемлекеті құрылғанға дейін де пайда болған. Тілдің қалыптасуы айтарлықтай күрделі болды және әрқашан жаңа диалектизмдердің пайда болуымен сипатталды. Жазу кейінірек пайда болды, сондықтан кеңсе жұмыстары көбінесе парсы және грек тілдерінде жүргізілді. Қазір армян тілі үнді-еуропалық отбасының бір бөлігі болып табылады және ерекше тармақ ретінде жіктеледі.

Қазіргі нұсқасы әдетте Жаңа армян деп аталады. Тіл батыс және шығыс болып екіге бөлінеді. Олар ежелгі армянмен салыстырғанда айтарлықтай айырмашылықтармен сипатталады. Синтаксистің көптеген жаңа формациялары, ықшамдаулары мен өзіндік ерекшеліктері бар. Армения Республикасында ең көп таралғаны - шығыс нұсқасы болып табылатын Ашхарабар.

405-406 жж. Месроп Маштоц армян әліпбиін жасады, ол әлі күнге дейін қолданыста.

Աա Բբ Գգ Դդ Եե Զզ Էէ Ըը Թթ Ժժ Իի Լլ Խխ Ծծ Կկ Հհ Ձձ Ղղ Ճճ Մմ Յյ Նն Շշ Ոո Չչ Պպ Ջջ Ռռ Սս Վվ Տտ Րր Ցց Ււ Փփ Քք Օօ Ֆֆ և

## Діні

Ежелгі Татев монастырі
Армяндар христиан дінін ұстанады. Б.з.б. 301 ж. Арменияның ресми діні болып қабылданды. Біздің заманымызға дейінгі 301 жылы армян патшасы Трдат III өзі шоқыну рәсімінен өтіп, бүкіл халықты шоқындыру рәсімінен өткізуге мәжбүрледі.
Армян шіркеуі армяндарға мың жылға жуық мұсылман халықтарының қоршауында өз болмысын сақтауға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Армян шіркеуі 5 ғасырдағы Халкедон кеңесінің шешімін мойындамай, христиандықтың римдік-византиялық нұсқасынан бөлініп шықты, кейіннен православие де, католик те емес, өзінің түпнұсқасы мен тәуелсіздігін толығымен сақтап қалды.

Қазір Арменияда басым дін – христиандық. Ислам Осман билігі кезіндегідей кең тараған жоқ. Мұсылмандарды Ереванда кездестіруге болады, бірақ басқа қалаларда христиандар жиі кездеседі.
Елде христиандықтың келуімен ерекше өнер туындылары – хачкарлар пайда бола бастады. Тас кесушілер жасаған ескерткіштер тек Арменияда кездеседі. Олар жауларды жеңген кезде немесе жаңа ғибадатхананың құрылысының аяқталу құрметіне монастырьлардың қасына орналастырылды.

## Таралу аймағы және халық саны

Армениядағы халық саны 3,1 миллион адамды құрайды. (2001, халық санағы). Сонымен қатар олар:

Әзербайжан (Таулы Қарабақ – 145,3 мың адам, 2004 ж.), Грузия (249 мың адам, 2002 ж.), Иран (150 мың адам), Түркия (80 мың адам), Сирия (100 мың адам), Ливан (130 мың адам), Өзбекстан (60 мың адам), Ресей (1,13 млн адам – 2002 жылғы халық санағы), Украина (100 мың адам – 2001, халық санағы), Польша (100 мың адам), Франция (450 мың адам), АҚШ (негізінен Калифорнияда – 1 млн адам), Аргентина (130 мың адам), Аустралия (45 мың адам) және т.б. – негізінен қалаларда тұрады. Жалпы саны 8 миллионнан астам адам. (1999, бағалау).

## Тарихы

Ежелгі армян халқының қалыптасуы біздің дәуірімізге дейінгі 9-6 ғасырларда Урарту мемлекеті аясында жүзеге асты. Біздің эрамызға дейінгі 6 ғасырда ежелгі парсы жазбаларында Армян таулы аймақтарын басып алған «Армин елі» (ежелгі грекше - Армения) туралы айтылады. Армяндардың әртүрлі жаулап алушылармен (парсылар, римдіктер, парфиялар, арабтар, селжұқ түріктер, т.б.) үздіксіз күресінде армян ұлты нығайып, дамыды.

301 жылы олар христиан дінін қабылдады. 405-406 жылдары жасалған армян әліпбиі әлі күнге дейін өзгеріссіз дерлік қолданылады. Әліпбидің жасалуы армян мәдениетін дамытуда, этникалық бірегейлікті сақтау мен нығайтуда және дүние жүзіне шашыраңқы армян топтары арасындағы тығыз байланысты сақтауда үлкен рөл атқарды. Үздіксіз соғыстарға байланысты армяндардың жаппай көші-қоны мен жер аударылуы нәтижесінде әлемнің көптеген елдерінде көптеген армян отарлары пайда болды.

Урарту патшалығы Сардурис II кезінде 743 Б.з.б.
XVI ғасырда түркі тайпалары, Персия және Осман империясы армян мемлекетін жойып, Батыс және Шығыс бөліктерге бөлді, нәтижесінде көптеген армяндар Отандарын тастап, Қытайдан Еуропаға дейінгі кең кеңістіктерге тарады, көптеген армяндар Мәскеу мемлекетіне қоныс аударып, колониялар құрды.

1801-28 жылдары Шығыс Арменияның Ресейге қосылуы тауарлық қатынастардың дамуына және армяндардың топтасуына ықпал етті. 19-шы және 20-шы ғасырдың басында қазіргі заманғы армян кәсіби мәдениетінің даму процесі негізінен Армениядан тыс қала орталықтарында қарқынды болды.

Шежірелік дереккөзге сәйкес, 1552 жылы орыс әскерлері Қазан қаласын алу кезінде татарларға қызмет еткен армян атқыштары орыс әскерлеріне оқ атудан бас тартқан. Армяндарға алғыс ретінде Иван Грозный Мәскеудегі Покровский соборының тоғыз шіркеуінің бірінің жоғарғы қабатын Қазан қаласын алу құрметіне Арменияның әулие Григорийіне арнады. XVI ғасырда Мәскеуде әлемнің түкпір-түкпірінен тауарлар әкелінетін "Армян ауласы" қонақ бөлмесі пайда болды. Патша Алексей Михайлович көптеген армяндардың - көпестер мен қолөнершілердің Мәскеуге қоныстануына үлес қосты. Армян суретшісі Богдан Салтанов оның қол астында Мәскеу Кремлінде жұмыс істей бастады; оның Кремльдегі суреттері күні бүгінге дейін сақталған.

Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін армяндардың көпшілігі (шамамен 4 миллион адам) тарихи Армения аумағында жинақы түрде өмір сүрді, олардың 1,5 миллионға жуығы Ресей империясында, ал қалғандары Түркияда өмір сүрді. 1915-16 жылдары Осман билігі жасаған геноцид нәтижесінде 1,5 миллионнан астам адам қаза тауып, 600 мыңнан астам адам жер аударылды, мәжбүрлі эмиграция нәтижесінде Батыс Армения байырғы халқынан айырылып, армяндар әлемнің көптеген елдеріне қоныстанды. Ресейде 300 мыңнан астам адам пана тапты.

Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Батыс және Шығыс Арменияны біртұтас тәуелсіз мемлекетке біріктіру перспективасы жүзеге аспай қалды. 1921 жылғы келісім бойынша Карс облысы мен Сұрмалы ауданы Түркияға берілді. Арменияда Кеңес өкіметі орнағаннан кейін және Армян АКСР-і құрылғаннан кейін (1920 ж. қараша) онда көптеген мыңдаған армяндар оралды.

КСРО-ның ыдырауы армян халқына, әсіресе Таулы Қарабақ, Баку, Сумгаит қалаларына қатты әсер етті. Әзірбайжаннан 300 мыңға жуық адам Ресей мен Арменияға көшуге мәжбүр болды.

## Кәсібі

Армяндардың негізгі бөлігі өздерінің ата-бабаларының этникалық аумағында 19-20 ғасырдың басында таулы-алаңды ландшафтта дәстүрлі ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығын сақтап қалды.
Егістік егіншілік (бидай, талшық, арпа, тары, қара бидай, бұйра зығыр, кендір, күріш) алқаптар мен тау бөктерінде жүзім шаруашылығымен және жеміс бақшасымен (алма, алмұрт, анар, қара өрік, өрік, шабдалы, айва, інжір, тұт, грек жаңғағы, бадам және т.б.) біріктірілді.

Мал шаруашылығында (ірі қара және ұсақ мал, буйвол, шошқа, жылқы, есек және қашыр) жегетін малдар өсіру маңызды болды. Тарихи-экологиялық жағдайларға байланысты мал шаруашылығы жайылымдық немесе шалғайдағы жайылмалық формаларды алды.

Армянша жазуы бар «Гоар» армян кілемі, 1700 ж
Армяндар жоғары дамыған ауыл шаруашылығымен және көп салалы өнеркәсіппен айналысады. Кооперация мен мамандандыру Арменияның табиғи жағдайларының ерекшеліктерін тиімді пайдалануға мүмкіндік берді, ауыл шаруашылығын жүзім шаруашылығын, жеміс-көкөніс шаруашылығын және мал шаруашылығын бастапқы дамытуға бағыттады.

Армян халқы көптеген қолөнерді жетік меңгерген. Тас қалаушылар, ағаш ұсталары, зергерлер, кілем тоқушылар және көптеген басқалары қолөнерді өнерге көтеріп, ғасырлар бойы жалғастыруда.

**Ұсталық өнер** - Арменияда темір ұстасы әрқашан ерекше құрмет пен танымалдыққа ие болды. Жасанды қоршаулар, қоршаулар, шырағдандар, люстралар үй иелерінің байлығы мен талғамының дәлелі болды.Ұсталар ерекше каста болып саналды. Александрополь (Гюмри) металл соғу шеберлері өте танымал болды.

**Шілтерлеу** - өзінің ою-өрнектерінің табиғаты бойынша армян шілтері сәндік-қолданбалы өнердің басқа түрлерімен - ағаштан, таспен, металл оюымен көп ұқсастыққа ие. Еуропада шілтерді дворяндар мен дінбасылар киген болса, Арменияда бұл ұлттық киімнің міндетті бөлігі болған. XIX және XX ғасырларда армян халқы басым болған Закавказье мен Түркияның көптеген қалалары армян шілтерін жасау орталықтарына айналды.

**Металл соғу (чекандау)** - Біздің эрамызға дейінгі 2 мыңжылдықтан Арменияда Васпуракан, Киликия, Себастия, Ширак, Сюник және Арцах металдарды көркем өңдеу және зергерлік бұйымдар жасау орталықтарына айналды. Армян шеберлері алтын, күміс, мыс, темір және басқа металдарды көркем өңдеуде соғу техникасын пайдаланды.

**Ағашты көркем өңдеу** - Армян шеберлері ағаштан жасалған бұйымдарды әшекейлеудің әртүрлі әдістерін қолданды - ою, інжу, асыл металдар, әшекей тастармен ою. Армениядағы ағаш өңдеудің ең көрнекті үлгісі - Қасиетті Эчмиадзин соборында орнатылған католикос тағы (XVII ғ.).

**Керамика** - Армян керамика өнерінің алғашқы үлгілері энеолит дәуірінен басталады. Кейінірек қолөнер қарқынды дамып, Арарат патшалығында (Урарту) өркендеді — бұл біздің эрамызға дейінгі VIII ғасырдағы бұйымдардан көрінеді.

**Былғары өңдеу** - Алғашқы ірі армян былғары өңдеу зауытын 1850 жылдары Арсен Габриелян Эриванда құрды. Зангу өзенінің жағасында тері өңдейтін шағын цех салды. 1894 жылға қарай Габриелян бірнеше цехтарды «Зангу» деп аталатын үлкен зауытқа біріктірді, ол көп ұзамай бүкіл Закавказьедегі ең озық зауыттардың біріне айналды.

**Тас ою** - Армян сәулет өнері қасбеттердің тас қашауларымен безендірілуімен ерекшеленеді. Көбінесе олар құстардың, жануарлардың және балықтың бедерлі фигураларымен безендірілген. Фантастикалық жаратылыстар — айдаһарлар да жиі бейнеленген.

**Зергерлік бұйымдар** - Металл, оның ішінде алтын мен күмісті өңдеу Армян таулы аймақтарының тұрғындарына біздің дәуірімізге дейінгі II мыңжылдықта белгілі болған. Зергерлік техника біздің дәуірімізге дейінгі IX—VI ғасырда жетілдірілген. Бұл кезде зергерлер қола және болат аспаптарды қолданып, олармен ою-өрнектерді ойып жасаған.

**Кілем тоқу** - Армян кілемдері өздерінің бай өрнектерімен және жарқын және үйлесімді түстерімен ерекшеленеді. Әрбір этнографиялық аймақ — Ани, Баязет, Двин, Зангезур, Лори, Иджеван — кілем тоқуда өзінің ерекше қолжазбасын қалдырды. Армян кілемдерінің кең тараған түрлерінің бірі айдаһар (вишап) бейнеленген - вишапагорг.

## Тұрмыс салты

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары

Арменияның дәстүрлі тұрғын үйлері үлкен қызығушылық тудырады. Ол бізге негізінен XVIII ғасырдың үлгілерімен белгілі.
Дәстүрлі тұрғын үйдің негізгі түрі - Глхатун (тун). Глхатунда бір бөлме бар, бұрыштары жоқ. Қабырғалары таспен нығайтылған, есік, бір мұржа бар. Глхатунның төбесі «хазарашен» - бөренелермен жасалған құрылымнан тұрады. Ал жабынның өзі саз, сабан және топырақ қоспасы. Мұржаның өзі «ердик» деп аталады.

Глхатун
Орташа отбасы үшін қарапайым глхатундардың өлшемдері бүйірінен 5-7 м шамасында. Үлкен патриархалдық отбасына арналған үлкен глхатундар қатарынан орналасқан бірнеше бірдей бөлімдермен жабылған. Глхатундардың екі және үш секциялы қабаттары Зангезурдың биік таулы ауылдарында кездеседі. Оның қатарына XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасырдың басына жататын Карчкандағы (Батыс Армения) Гарибжанян үйі жатады. Оның үлкен бөлмесі (12X8 м) үш, ал кішісі (10X7 м) екі бөлікпен жабылған, пішіні кесілген төртбұрышты пирамида тәрізді.

Жазық аймақтардың халықтық тұрғын үйлері глхатундардан күрт ерекшеленеді, мұнда ыстық климаттың және халықтың кәсібінің егіншілік сипатының әсерінен бірегей тұрғын үй кешені дамыған. Оның құрамына бірнеше кең бөлмелер, аулаға қарайтын ашық балкон және азық-түлік сақтауға арналған жертөле кіреді. Қабырғалары тастан және шикі кірпіштен тұрғызылған, төбелер - ағаш арқалықтарда, жазда тұрмыстық қажеттіліктер мен демалыс үшін қолданылады.

Тау бөктеріндегі аймақтардың үйлері, әсіресе Аштарақ үйлері ұтымды орналасуымен ерекшеленеді. Бір қатарда орналасқан тұрғын үй-жайлар кең балкон арқылы бір-бірімен байланысады.
Тұрғын үйдің құрамында бау-бақша және егіншілік өнімдерін сақтауға арналған күмбезді жартылай жертөле қоймалары және қосалқы құрылыстармен қоршалған аула бар.

Дәстүрлі армян үйінде негізгі орынды сандықтар, саз, мыс және ағаш ыдыстары бар сөрелер, сондай-ақ астық пен ұнға арналған орын бар. Еденге төсеніштерге жайылған. Олар аласа үстелде немесе еденге жайылған дастарханда тамақтанды. Кереуеттердің орнына қабырғалар бойымен үлкен ағаш тахталар қойылған. Интерьердің дәстүрлі элементтері - кілемдер, көрпелер мен ішіне сабан толтырылған төсек, ескі ыдыстар.

### Дәстүрлі киімдері

Дәстүрлі ерлер мен әйелдер армян костюмінің негізі - әйелдер үшін тобығына жиналып бекітілген және ерлер үшін кең орамамен оралған төмен мойын жейде мен кең шалбар.
Көйлектің үстіне архалух (ұзын тон түрі) киді. Үстіне не белбеумен, не (көбінесе әйелдер үшін) ұзын орамалмен байланған чухи сияқты сыртқы киімдердің әртүрлі түрлері киілді.

Ұлттық киімдегі Артвиндік армян әйелі
Әйелдер кестелі алжапқыш таққан. Ерлердің бас киімдері тері, киіз және тоқылған қалпақ, әйелдер үшін - әртүрлі әшекейлері бар бас киім, жамылғылар. Аяқ киім - шикі былғарыдан жасалған, төмен өкшелі аяқ киім немесе жұмсақ былғарыдан жасалған етік.

Армян ерлер костюмі негізінен көйлек, шекпен, тондар және шалбарлар болды. Олар жейделерінің жағасын кестемен безендірді. Негізгі материал мақта мата, ал батыс армяндар ангор ешкісінің жүнін пайдаланған. Шекпен сияқты сыртқы киімдердің әртүрлі түрлері болды. Армяндар бурканы (киізден не теріден жүнін сыртына қаратып істеген жеңсіз жамылғы шапан) кеңінен қолданды.
Оны жаңбырдан, желден және суықтан қорғану үшін қыста да, жазда да киетін. Ерлер бас киімі - әдетте қозылардың, ерекше тұқымды жас қойлардың терісінен, қымбат бұхар қарақұйрық жүнінен тігілген әртүрлі пішіндегі үлбір бас киімдер болды.

Әйелдердің сыртқы киімдері әртүрлі, көйлектер (алды ашық және бітеу), кафтан және жеңсіз жилеттер. Көйлектер ауқатына қарай атластан, жібектен, паршадан, пүліштен тігілген. Армян ұлттық киімінің көркем құрылымында ең маңызды рөлді әртүрлі әйелдер зергерлік бұйымдары атқарды. Зергерлік бұйымдар отбасы қазынасы ретінде мұқият сақталып, ұрпақтан-ұрпаққа берілді.

Шығыс армян аймақтарындағы әйелдер ұзын қызыл жейденің астына ұзын қызыл шалбар киді, оның төменгі бөлігі кестемен безендірілген қымбатырақ матадан тігілген.
Үстіне олар күміс белдікпен немесе ұзын орамалмен байланған жамылғы киімі -архалух киді. Бұл киімнің жеңдерінің саңылаулары күміс түймелермен бекітілді. Кейде оның үстіне көкірекше көйлек киетін. Ауқатты отбасынан шыққан әйелдер сусар жүні тігілген барқыт пальто киген. Батыс Армениядағы әйелдер көйлегі - ақ түсті, кестеленген, әрқашан алжапқыш тағады. Барқыттан немесе матадан жасалған, алтын жіппен кестеленген той алжапқыштары ерекше әдемі болды.

Зергерлік бұйымдардың ішінде алқаларды, күмістен жасалған білезіктерді атауға болады.

### Дәстүрлі тағамдары

Арменияның аймағындағы археологиялық қазба жұмыстары бидайдың (жабайы да, мәдени де) отаны Алдыңғы Азия болып табылатындығын дәлелдейді. Осыған байланысты, ерте кездерден бері нан армяндардың тамақтануының басты азық-түліктерінің бірі болып саналады. Және осы уақытқа дейін армяндардың қолданысында нан үлкен үлес салмаққа ие. Сондықтан армяндарда өте жиі «таңғы ас ішу», «түскі ас ішу» немес «кешкі ас ішу» сөздері «нан жеу» сөзімен алмастырылады, және бұл тек қана нан жеуді ғана емес, оснымен қатар басқа да әр түрлі тағамдарды жеуді білдіреді.

Хоровац - армяндардың сүйікті тағамы.
Мыңдаған жылдар бойы армяндық шаруалар нанының негізгі түрі лаваш болып келеді. Әрбір шаруаның үйінде тони (немесе тондир) болған, бұл жерге қазып орнатылған отқа төзімді саз балшықтан жасалған төменгі жағы кеңейтіліп келген цилиндр. Оның түбінде жел тартқыш болады. Лаваш дайындау үшін үлкен қамыр дөңгелектерін қалыңдығы 2-3 см-ге дейін жайып, тонирдің қабырғасына жапсырады. Бұл өте дәмді нан. Оны әдеттегі жапырақ көлеміндей етіп кесіп немесе қолмен үзіп, оған көк шөп пен ірімшік немесе етті орап жейді.

Кәуап сияқты қазіргі уақытта да өте танымал тағам ежелден келе жатыр. Армяндық таулы өлкенің тұрғындары тас-қола ғасыры дәуірінің өзінде ошақ жағып, онда үй және жабайы аңдардың етін қуыратын болған. Бірінші етті ағаш таяқшаға тізіп, кейіннен оны металл шыбықтар – шомпол, шампурға алмастырды. Көбіне малдың тұтастай ұшасын қыздырылған тастардың ортасына салып, осындай тастармен үстінен жауып қоятын болған. Бұл дәмді ет тағамы – «хорову», ол қазіргі уақытта да малшылар арасында үлкен құрметке ие.

Армяндық таулы өлкенің континентальдық климаты жағдайында, оның қатаң қысымен, тау шатқалдарын бірнеше айға қар жамылып, сыртқы әлеммен байланыс үзілгенде армяндар үшін қыстық қор жинау қамы маңызды өмірлік мәнге ие болды. Ет өнімдерінің қысқы қорының арасында консервіленген ет – «тыал» (түрікше «Кавурма») ерекше орынға ие. Жақсылап пісірілген сиыр немесе қой етін құмыраға салып, ет толығымен жабылатындай етіп үстінен шыжғырылған май құйылады. Осының бәрі, саңлаусыз жабылып, жерге көмілген ыдыстарда сақталады. Қысқыға сондай-ақ, сүт өнімдерін де дайындаған, олардың негізгісі ашытылған сүт – мацун («мацунел» деген етістіктен, яғни қойытылу) болып табылады. Ашытылған сүттен және оның қалдықтарынан әр түрлі сүт көжелер – «танапур», «спас» және т.б. пісіріледі.

Қазіргі уақытқа дейін армян ауылдарында Урарту кезінде археологиялық тіркегуе алынған май шайқағыш бар. Ол «хноп» деп аталады. Сары майды дайындау кезінде пайда болған қалдықтардан қысқа сақтау үшін «чор тан» - құрғақ пака әзірленеді. Сүзбе ірімшік тектес армяндық ірімшік – «панир» да кеңінен танымал. Армяндардың өмірінде жүзім шаруашылығы әрқашан үлкен орын алған және қазіргі уақытта да солай. Жүзім шаруашылығы мен шарап ашытушылық тек егін шаруашылығынан ғана кем түседі. Шарап ашытушылықтан басқа жүзімді қысқыға әр түрлі тәтті бекместер, «дошап», «шпот», «чамич» мейіздерін, «шароц» дайындау үшін пайдаланылған. Армяндық таулы өлкенің табиғи жағдайларымен мәдени тағамдық өнімдермен қатар армяндардың қолданысында әр түрлі жабайы өсетін жеуге жарайтын өсімдіктер мен татымдылықтардың да үлкен орынға ие болғандығы да табиғи жайт, бұл өсімдіктер де кептірілген немесе маринадталған түрде қысқыға сақталған. Және де бүгінгі күні армяндардың әдеттегі тағамдары бозбаш, кюфта, хаш, толма, қуырылған және пісірілген балық, қой етімен палау, пісірілген жүгері, кәуап болып табылады.

### Фольклоры

Халық фольклорында армян халқының сенім-нанымдары, танымдары туралы деректер сақталған. Армения музыкасының негізін випасандар (эпос айтушылар) мен гусандар (ақын-әнші актерлер) салған. Музыкалық аспаптары: кимани, саз, тар, уд (шекті), дудук, зурна (үрмелі), доол, нагара (ұрмалы) т.б.
Қазіргі заманғы армяндық музыка көпғасырлық ұлттық музыкалық мәдениеттің тамырынан нәр алады. Танымал армян халық аспаптары: сыбызғылар, сырнай, тара, деп және т.б.

Дәстүрлі армян биі
Армян тарихшысы Мовсес Хоренаци өзінің әйгілі "Армения тарихы" кітабында қолданған армяндардың ата-бабасы Айке, әдемі Ара, Вагн, Арташес пен Сатеник туралы эпикалық үзінділер, Тигран мен Аждаак туралы мифтік аңыздар жоғары поэтикалық мәдениетімен ерекшеленеді. Армян тарихшылары сонымен қатар «Парсы соғысы» және «Тарон соғысы» эпикалық циклдарынан үзінділерді сақтап қалды. Армян фольклорының танымал жанры - жақсылық пен зұлым күштердің күресі, жарық пен қараңғы патшалықтар туралы, батыл батырлар туралы халық ертегілері. Патшалар, қолбасшылар, философтар, тарихшылар, жазушылар туралы тарихи әңгімелер, аңыздар мен эпикалық жырлардың тарихи, тәрбиелік, көркемдік мәні зор.

Армян халық шығармашылығының шыңы - "Давид Сасунский" эпосы, онда араб халифатының езгісіне қарсы халықтың қаһармандық күресі берілген. Эпоста армян халқының жоғары мұраттары мен бостандықты сүйетін рухы көрсетілген.

Ән шығармашылығында 5 ғасырдағы армян әдеби ескерткіштерінде айтылған халық әншілерінің поэзиясы ерекше орын алады, шіркеуге тыйым салынғанына қарамастан, гусандар пұтқа табынушылық дәуіріндегі халық поэзиясының дәстүрлерін жалғастырды.

Армян фольклорының астарлы әңгімелері – жалпыға бірдей шындықтар мен өмірлік сабақтарды қамтитын қысқа дана хикаялар. Олар армян халқының ата-бабаларының даналығы мен тәжірибесін жеткізіп, жаңа ұрпақтың дүниетанымы мен адамгершілік құндылықтарын қалыптастыруға көмектеседі.
Армян фольклорындағы тікелей сөйлейтін сөздер – армян халқының даналығы мен ұлттық сипатын көрсететін нақыл сөздер мен мақал-мәтелдер. Олар даналық пен білімді қысқа және есте қаларлық түрде жеткізеді.

Армян фольклорының армян халқы үшін маңызы зор. Ол әртүрлі ұрпақтарды байланыстыратын армян халқының дәстүрлерін, құндылықтарын және тарихын сақтайды және жеткізеді. Ұжымдық болмыс пен ұлттық сананы қалыптастыруда фольклор маңызды рөл атқарады.

## Қазақстандағы армяндар

Қазақстанға армяндар негізінен екінші дүниежүзілік соғыс жылдары келіп қоныстана бастады. 1937 ж. Қазақстанға 1 120 армян депортацияланды. 1970-1989 ж. аралығында олар республика халқының 0,1-0,2%-н құрады.

Қазақстанның армян диаспорасы XIX ғасырдың басында Маңғыстауда қалыптаса бастады, содан кейін армяндардың Каспий теңізінің шығыс жағалауындағы сауда орталықтарына біртіндеп қоныстануы
болды. Армян диаспорасы республиканың оңтүстігінде көп (53,3%) қоныстанды, дегенмен соңғы жылдары олардың Батыс, Орталық және әсіресе Солтүстік Қазақстан аймақтарына қоныстану үрдісі байқалды. Қазақстандық армяндар негізінен қала тұрғындары (1989 жылғы халық санағы бойынша қалаларда армяндардың 78,2%-ы, ауылдық жерлерде 21,8%-ы тұрған) болып табылады.
Қазақстандағы армян диаспорасы санының динамикасы:

* 1970 ж. - 12814,
* 1979 ж. - 14022,
* 1989 ж. - 18469,
* 1999 ж. - 14758 армян болды.

1989 жылғы санақ бойынша Қазақстанда 19,9 мың, ал 2009 жылғы санақ кезінде 13 мыңнан астам армян этносының өкілі болды. Оның ішінде Қостанай облысында 1,7 мың, Солтүстік Қазақстан облысында 1,3 мың, Алматы қаласында 2 мың, Астана қаласында 1,1 мың адам тұрады.

## Танымал адамдары

* Шарль Азнавур — армян тектес француз шансоньері, композитор, ақын, жазушы және актер.
* Армен Джигарханян — Кеңес, орыс және армян актері, театр режиссері, оқытушы. КСРО халық әртісі (1985), Армян КСР халық әртісі (1977), Армян КСР екі мәрте Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1975, 1979).
* Михаил Галустян — армян тектес ресей шоумені, әзілқой, комедия жанрының актері, сценарист, продюсер, КВН ойынының бұрынғы қатысушысы және «Comedy Club» телевизиялық бағдарламаның резиденті.
* Сергей Лавров — армян тектес Ресейдің мемлекет және саяси қайраткері, кеңестік және ресейлік дипломат.
* Авраам Руссо — армян тектес ресейлік эстрада әншісі.
* Артур Чилингаров — армян тектес Кеңестік және ресейлік океанолог, Арктика мен Антарктиканы зерттеуші, Ресей Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (2008).
* Евгений Вахтангов — армян тектес орыс және кеңестік театр режиссері, актер және педагог.
* Леонид Енгибаров — «Жабыраңқы сайқымазақ» рөлінде ойнаған кеңестік клоун-мим, жазушы. Армян КСР халық әртісі (1971).
* Амаяк Акопян — совет және орыс актері, цирк әртісі.

## Сілтеме

* Ортаққорда бұған қатысты медиафайлдар бар: **Армяндар**

## Дереккөздер