Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Нелли Закс

|  |
| --- |
| Нелли Закс |
| Nelly Sachs |
|
Нелли Закс, 1966 |
| Туған күні | 10 желтоқсан 1891 (1891-12-10) |
| Туған жері |
Шёнеберг |
| Қайтыс болған күні | 12 мамыр 1970 (1970-05-12) (78 жас) |
| Қайтыс болған жері |
Стокгольм |
| Мансабы |
ақын, прозаик, драматург |
| Шығармалардың тілі |
неміс
 |
| Марапаттары |  Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы (1966)
 |
| Қолтаңбасы |  |

**Неллакс** (нем. *Nelly Sachs*; 10 желтоқсан 1891, Шенеберг – 12 мамыр 1970, Стокгольм) – неміс ақын, прозаик және драматург, әдебиет бойынша Нобель сыйлығының иегері (Шмуэль Йозеф Агнонмен бірге, 1966).

## Өмірбаяны және шығармашылығы

 Нелли Закс 1910 ж
Ол 1891 жылы 10 желтоқсанда Берлинде еврей отбасында дүниеге келген. Закстың алғашқы шығармаларындағы аз нәрсе - ол неоромантикалық рухта өлең жазды, қуыршақ театры үшін пьесалар жазды, аңыздар мен әңгімелер жинағын шығарды - оның шығармашылығының болашақ дамуын көрсетті. Алайда 1933 жылдан кейін ол иудаизм мен христиандықтың ортақ тамыры туралы сұрақтарға қызығушылық танытты.

1940 жылы Швецияға қоныс аударды. Жазушы Сельма Лагерлёф анасын екеуіне швед визасын алуға көмектесті. Оның алғашқы өлеңдер жинағы 1947 жылы Шығыс Берлинде *«Өлім үйлері»* (In den Wohnungen des Todes) деген атпен жарық көрді. Бұл өлеңдерде, *Эли* (Eli, 1943) пьесасындағыдай барлық негізгі тақырыптар баяндалған, олар кейін *Жұлдыздың тұтылуы* (Sternverdunkelung, 1949) және *Қалай жалғастыру керектігін ешкім білмейді* (Und niemand weiss weiter), 1957) және *Қашу және түрлену* (Flucht und Verwandlung, 1957) жинақтарында әзірленді. Кейінгі өлеңдер көлемінде (1965) «*Жанған жұмбақтар*» (Glühende Rätsel) поэтикалық циклі ерекше көзге түседі.

Закстың көрегендік поэзиясы экстатикалық шиеленіс пен мистицизмге толы. Оның поэтикалық ойлауының негізінде ізінен қуу мен қашу мотиві, аңшы мен оның олжасының символикасы, азаптаушылар мен олардың құрбандары арасындағы ежелден бергі драма жатыр.

Ол өзінің жақын досы Пауль Целанды жерлеу күні қайтыс болды. Ол Стокгольмнің солтүстігіндегі Норра бегравнингсплатсен зиратында жерленді.

## Мойындау

Закс көптеген әдеби марапаттар мен сыйлықтарға ие болды, 1966 жылы әдебиет бойынша Нобель сыйлығын алды (Ш. Й. Агнонмен бірге).

Германияда (Дортмунд) 1961 жылдан бастап Нелли Закс әдеби сыйлығы беріліп келеді. Францияда 1988 жылдан бері аударма үшін Нелли Закс сыйлығы беріледі.

## Дереккөздер

## Әдебиет

* Fritsch-Vivie G. Nelly Sachs: mit Selbstzeugnissen және Bilddokumenten. Рейнбек Бей Гамбург: Ровольт, 1993 ж

## Сыртқы сілтемелер

* Мақала түпнұсқасы www.nt.ru сайтында
# Германия ауданы[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Германия ауданы
**Аудан** (нем. *Kreis*, Солтүстік Рейн-Вестфалияда және Шлезвиг-Гольштейнде) немесе **жер ауданы**  (нем. *Landkreis*, басқа қалған жерлерде) Германияда — қауымға (нем. *Gemeinde*) бөлінетін жергілік-әкімшілік бөлімінің бірлігі. Аудан жергілікті өзіндік басқару органдарына да ие. Осы ауданның шегінде жергілікті сайланушы жиналыс крайстаг (нем. *Kreistag*) жоғарғы өкілді орган болып табылады.

## Тарихы

XIX ғасырдың басында Фридрих фон Штайн өзін-өзі басқару моделін селолық аймаққа енгізуге тырысты.
Бірақ оның ұсыныстары тек аудандар пруссиялық провинциялар Вестфалия (1886) және Рейнская провинциясы (1887) болып бөлінгенде, яғни 80 жылдары ғана жүзеге асырылды,

Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында Германия территориясында 1000-ға жуық аудан болды.
Олардың максималдық өлшемі, ауданның басшысы ат шегілген арбамен өзінің алыстағы қаласына жетіп, қаладан сол күні қайта оралғаннан басқа, өзінің лауазымдық міндеттерін атқаруға жеткілікті уақытымен анықталады.
# Бенилюкс[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Бенилюкс жалауы
**Бенилюкс** (нидер. *Benelux Unie*; фр. *Union Benelux*) — Бельгия, Нидерландтар және Люксембургтің кедендік-экономикалық одағының қысқарған аты. Одақ жасау туралы келісім-шартқа 1958 жылы қол қойылған. Мерзімі — 50жыл. 1960 жылдан бастап жұмыс істейді. Жоғарғы орган — министрлер комитеті. Тұрған жері — Брюссель (Бельгия).

## Дереккөздер
# Катакомба мәдениеті[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Катакомба мәдениеті** (*латынша Catacomba – жер астындағы қабір*) – Еуразия құрлығының орталығындағы қола дәуірінің ғұрыптық құрылыстарының археологиядағы атауы (біздің заманымыздан бұрын 2-мыңжылдықтың 1-ші жартысы мен 3-ші ширегі).
* Қара теңіз бен Кавказдың солт-ндегі далалық өлкелерде тараған. Ескерткіштер батыста Днепр, шығыста Орта Еділ өзенінің, солт-те Курск мен Елец қалалары мен оңтүстікте Қырым өлкесі аралығын қамтиды. Алғаш рет В.А. Городцов 20 ғ-дың басында Солтүстік Донец өзеніалқабында ашты. Кейін Б.А. Латынин, А.П. Круглов, Попова, С.Н. Братченко және тағы басқа жаңа деректер негізінде біршама толықтырулар енгізіп, жалпы сипаттамаларын жасады. Деректердің басым көпшілігі әр аймаққа кеңінен тараған зираттардан алынды. Мәдениеттің атының өзі жерлеу ескерткіштерінің ерекшеліктеріне байланысты қалыптасқан. Катакомба жер асты қабірі ұғымын береді. Мұндағы кішігірім шұңқыр қабірлердің бүйірінде ақым тәріздес бөлек жерлеу бөлмесі, яғни катакомба жасалып, мүрделер соның ішіне қойылған. Негізінен, онда мүрдені бүрістіріп жерлеу тәсілі тән.
* Ал қоныстар аз зерттелген. Камышин қаласы мен Луганск төңірегінен, сондай-ақ, Дон өзені бойынан ашылған қоныстардан құнды деректер алынды. Оңтүстік өлкелердегі тайпалар қамыстан тоқып, сырты балшықпен сыланған үйлерді мекендесе, солтүстікпен шығыста ағаш шатырлы жеркепе түріндегі баспаналар тараған. Қоладан құйылған жапырақ пішіндес пышақтар, тесікті балталар, біз бен іздер түрлі әшекейлер заттық мәдениеттің ерекше белгілеріне жатады. Сонымен қатар, тұрғындар өмірінде шақпақтастан жасалған жебе мен найза ұштары, пышақтар мен қырғыштар, тесікті балталар сияқты тас құралдар әлі де болса көбірек орын алады. Тас балталар, тағы басқа құралдар ерекшеліктері бойынша СолтүстікКавказ мәдениетіне жақын. Қыш ыдыстары әр түрлі. Сипаттамасы жағынан Көнешұңқыр мәдениетінің қышынан мүлдем оқшауланып тұрады. Бүйірі шығыңқы, мойны жіңішкелеу көзелер кеңірек қолданылған. Үшкір құралдармен басылған оюлар, негізінен, үшбұрыштар, шеңберлер, спиральдар. Отырықшы тайпалардың негізгі кәсіптері егін, мал шаруашылығы болған.
* Жерді шағын тас кетпендермен өңдеген. Оңтүстікте қойды, солтүстікте сиырды көбірек өсірген. Барлық өңірде де балық аулау мен аңшылық дамыған. Ескерткіштердің таралу аумағы өте үлкен болғандықтан, оларға түрлі дәрежедегі аймақтық өзгешеліктер тән. Осы орайда ғалымдар жекелеген аймақтық мәдениеттерден тұратын үлкен катакомба мәдени қауымдастығы деген атауды ұстанады. Мысалы, Донецк алқабында тараған нұсқасын осы қауымдастыққа кіретін жеке Донецк мәдениеті ретінде қарастырады. Катакомба мәдениетінің шығу тегі күрделі мәселелер қатарында саналады. Зерттеушілердің пікірінше, оның іргетасын қалауға өзінің алдындағы Көнешұңқыр мәдениетінің тайпалары қатысқанымен, сырттан келген ықпалдардың әсері үлкен болған. Соның ішінде, Солтүстік Кавказ тарапынан келген тайпалардың қомақты мәдени әсері бар. Қыш ыдыстың қалыптасуында Орталық және Шығыс Еуропа көне мәдениеттерінің ықпалдары көрінеді. Тіпті катакомбалап жерлеу ғұрпының өзі жергілікті мәдени дәстүрге жатпайды, бұл Жерорта теңізі маңынан келген болуы мүмкін.

## Дереккөздер:
# Коника[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Конические сечения: окружность, эллипс, парабола (плоскость сечения параллельна образующей конуса), гипербола.
Коникалық қималар түрі:
# Парабола
# Шеңбер және эллипс
# Гипербола
**Коника** (конустық қима) — айналу конусының (бетінің) төбесі арқылы өтпейтін жазықтықтармен қиылысу сызықтары. Қиюшы жазықтық конус жасаушыларының екеуіне параллель болса, қиылысу сызығы — гипербола, біреуіне параллель болса — парабола, ал ешқайсысына параллель болмаса — эллипс болады. Кониканы салу үшін бес параметр керек. Техникада кездесетін есептерде Кониканың екі нүктесі, осы нүктелердегі жанамалары және инженерлік дискриминанты белгілі болады.

**Конустық қима**– дөңгелек тік конусты оның төбесі арқылы өтпейтін жазықтықпен қиып өткенде шығатын сызық. Конустық қима үш түрлі болады:

1. қиюшы жазықтық конустың барлық жасаушыларын, оның бір қуысындағы нүктелерде қиып өтеді; қиылысу сызығы тұйық овал сызық (эллипс) болады. Егер қиюшы жазықтық конустың осіне перпендикуляр болса, онда эллипстің дербес жағдайы шығады;
2. қиюшы жазықтық конусты жанаушы жазықтықтарының біреуіне параллель болса, онда тұйықталмаған қисық сызық (парабола) шығады;
3. қиюшы жазықтық конустың екі қуысын да қиып өтсе, қиюшы сызық гипербола болады. Аналитикалық геометрия тұрғысынан Конустық қима жіктелмейтін екінші ретті сызықтар болып табылады.

Конустық қиманың симметрия центрі болса (яғни эллипс немесе гипербола болса), оның теңдеуі координаттар басын центрге ауыстыру арқылы мынадай түрге келтіріледі: **b11x2+2b12xy+b22y2=b33**.
Мұндай (орталық Конустық қима деп аталатын) Конустық қима үшін координаттар осінің бағыты ретінде, яғни негізгі бағыт етіп, Конустық қиманың бас осін (симметрия остерін) таңдап алсақ, олардың теңдеуін қарапайым түрге келтіруге болады: **Ax2+By2=C.** (1)
Егер А, В және С-ның таңбалары бірдей болса, онда (1) теңдеу эллипсті, ал А мен В-ның таңбалары әр түрлі болса, онда ол гиперболаны анықтайды.
Парабола теңдеуін (1) түрге келтіруге болмайды. Координаттар осьтерін таңдап алу арқылы оның теңдеуін мынадай түрде жазуға болады: **y2=2px.**
Конустық қималар Ежелгі Грекия математиктеріне белгілі болған (мысалы, б.з.б. 4 ғ., Менехм). Бұл қисық сызықтардың қасиеті толық баяндалған шығармалардың бірі – Аполлоний Пергскийдің (б.з.б. 200 ж.ш.) **“Конустық қималары”**. Конустық қималар теориясы 17 ғасырда жасалған жаңа геометриялық тәсілдерге байланысты дамыды. Координаттар жүйесін таңдап алудан кейін, Конустық қималардың теңдеуі мынадай түрге келтіріледі: **y2=2px+x2** (p және  – тұрақты шамалар). Егер **p0** болса, онда ол **=0** болғанда параболаны, ал **<0** болғанда эллипсті, ал **>0** болғанда гиперболаны анықтайды. Конустық қималар эллипстік тісті доғалықтарда, прожектор қондырғыларында (параболалық айналарда) қолданылады. Күн жүйесіндегі планеталар эллипс, ал кометалар парабола мен гипербола бойынша қозғалады.

## Тағы қараңыз

* Конус
* Конустылық
* Конустәрізділік
* Геометрия
* Коноид
* Эллипс
* Гипербола
* Парабола

## Дереккөздер
# Starlink[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Starlink** — америкалық SpaceX компаниясы жасақтаған Жер шарындағы Интернет жүйесі қамтылмаған немесе нашар қамтылған не болмаса Интернеті қымбат аймақтары бар орындарға арнайы бағытталған ғаламдық спутниктік шоқжұлдыз жүйесі. Спутниктік жүйелерді зерттеумен, жасақтаумен және өндірумен айналысатын SpaceX бөлімшесі Вашингтон штатының Редмонд қаласында орналасқан.

| Starlink |
| --- |
|  Starlink |
| Ұйымы | SpaceX |
| Тапсырысы |  |
| Орбитамен айналуы | earth |
| Ұшыру күн-айы | ақпан 22, 2018 |
| Торабы |  |
| Қуаты | on the sun |

## Тарихы

Жобаны жасау 2015 жылы басталды, «TINTIN» сынақ прототиптері 2018 жылдың 22 ақпанында сәтті түрде іске қосылды. 2017 жылы SpaceX 2020 жылдың ортасына қарай Жер орбитасына жалпы саны 12 000-дай спутниктер жіберу туралы нормативті құжаттар ұсынды. 2019 жылдың мамырында 60 спутник-прототиптің бірінші тобы жіберілді.

SpaceX 2020 жылға қарай АҚШ-тың солтүстігіне және Канадаға, ал 2021 жылы бүкіл әлемге Интернетке коммерциялық қол жетімділік ұсынуды жоспарлап отыр. Жобаны жүзеге асыруға арналған инвестицияның жалпы суммасы 10 млрд.$-ға бағаланды. SpaceX сондай-ақ зерттеуге және ғылыми мақсаттарға арналған осы жүйені қолданатын жер серіктерін сатуды жоспарлауда.

## Технологиясы

### Жер серіктері

Starlink жер серіктері Холл эффектісінде жұмыс жасайтын, криптон қолданатын электростатикалық қозғалтқыштармен жабдықталған. Өзіндік қозғалтқыштары спутникке олардың орбитада көтерілуіне, ғарыш әуесінде маневрлар жасауға және пайдалы қызмет ету уақыты аяқталысымен орбитадан ауытқуына мүмкіндік береді. Жерсеріктің массасы 260 кг-ға жуық, пішімі жалпақ панель түрінде. Starlink жерсеріктері маневрлерді автономды орындау үшін және ғарыштағы қоқыстармен, басқа да ғарыш аппараттарымен соқтығысып қалмас үшін АҚШ Қорғаныс Министрлігінің ғарыштағы қоқыстарды қадағалау жүйесінің деректерін пайдаланады. Әрбір аппаратта 1 күн батареясы, 4 фазаланған антенналық тор, жұлдыздарды бағдарлау датчиктері орнатылған.

### Қолданушы

### Қолданушы терминалдары

Жүйенің Иридиум, Глобалстар, Thuraya және Inmarsat спутниктік байланыс жүйелерінен айырмашылығы, мұнда өзінің жерсеріктерінің телефондарына тікелей қосылмайды. Оның орынына ол пицца қорабының мөлшері шамалас қолданушы терминалдарына жалғанады . Осы қолданушы терминалдарының фазаланған антенналық торлары бар әрі олар жер серігін бақылап отырады. Терминалдарды жер серіктері тікелей көрінетін Жер шарының барлық орнына орнатуға болады. 2020 жылдың 26 қазанында басталған жүйені жариялы сынақтан өткізу аясында клиенттерге 499 долларға жабдықтар жиынтығын сатып алуға ұсыныс жасалуда, байланыс қызметіне бір айға жазылым бағасы 99 долларды құрайды.

## Дереккөздер
# Jupiter Icy Moons Explorer

| *JUICE* |
| --- |
|  |
| Ұйымы | Еуропа ғарыш агенттігі |
| Тапсырысы | Зерттеу серігі |
| Ұшыру күн-айы | 14 сәуір 2023 ж., Куру |
| Сөре көлігі | Ариан-5 зымыран-тасығышы |
| Массасы | 6070 кг (отынсыз 2420 кг) |
| Қуаты | 850 Вт |

**Jupiter Icy Moons Explorer (JUICE)** — Еуропалық ғарыш агенттігінің Юпитер жүйесін, негізінен Ганимед, Еуропа және Каллисто спутниктерін осы айларда жер асты мұхиттарының сұйық суы бар — жоғын зерттеуге арналған автоматты планетааралық станциясы.

JUICE миссиясының мақсаттары ганимедті суға бай әлем ретінде зерттеуді қамтиды, бұл Күн жүйесінің Жерден тыс өмір сүру мүмкіндігін анықтау үшін өте маңызды. Сонымен қатар, Ганимед пен Юпитердің бірегей магниттік және плазмалық өзара әрекеттесуін зерттеуге ерекше назар аударылады. Миссия 2012 жылдың 2 мамырында Cosmic Vision бағдарламасының 2015-2025 жылдарға арналған L1 негізгі сыныбы ретінде бекітілді. Бағдарламаның шамамен құны 850 миллион еуроны құрайды (2011 жылғы бағамен). Жобаның ғылыми жетекшісі — Дмитрий Титов (esa).

## Дереккөздер
# Марсель[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Марсель** (фр. *Marseille*) — Францияның оңтүстігінде орналасқан қала, Францияның ең үлкен порт қаласы.

## География

Марсельдің ғарыштан көрінісі
Қалада 1 миллион 420 мың адам тұрады (2010 жылы бойынша). Халқының санымен Париждің артында елінде екінші орында тұрады. Қаланың аты ежелгі грек тіліндегі "Массалия" (Μασσαλια) және соның латын аудармасындағы "Массилия" (Massilia) деген аттарға барып тіреледі.

Қаланың төңірегінде жатқан Прованс аймағымен бірге, 2013 жылы Еуропаның мәдениет астанасы болады.

## Климат

Марсельдегі қыс жылы және ылғалды, жаз құрғақ болады. Жерорта теңізінің климатына жатады. Ең суық айлар - қаңтар мен ақпанда, орта температуралар +8℃+9℃ болады. Қыс пен көктемде Рона өзенінің аңғарынан келетін суық Мистраль желі жиі соғады.

## Марсельде туғандар

* Зинедин Зидан (футболшы)
* Сириль Абиди (кикбоксшы)
* Поль Мориа (музыкант)
* Эрик Кантона (футболшы)
* Самир Насри (футболшы)

## Бауырлас қалалары

|  |  |
| --- | --- |
| * Абиджан、Кот-д’Ивуар, 1958 жылы
* Антверпен、Бельгия, 1958
* Копенгаген、Дания, 1958
* Генуя、Италия, 1958
* Хайфа、Израиль, 1958
* Гамбург、Германия, 1958
* Кобе、Жапония, 1961
 | * Дакар、Сенегал, 1968
* Одесса、Украина, 1972
* Пирей、Грекия, 1984
* Шанхай、Қытай, 1987
* Марракеш、Марокко, 2004
* Лимассол、Кипр
 |

## Сыртқы сілтемелер

Әкімшілік
* Марсель қаласының ресми сайты
# Фаренгейт шкаласы

Фаренгейт шкаласын (сыртқы) және Цельсий шкаласын (ішкі) көрсететін термометр.
     Фаренгейт шкаласын қолданатын елдер.
     Фаренгейт пен Цельсий шкаласын қолданатын елдер.
     Цельсий шкаласын қолданатын елдер.
**Фаренгейт шкаласы** — қалыпты атмосфералық қысымда мұздың еру және судың қайнау нүктелерінің аралығын 180 бөлікке бөлу арқылы алынған температуралық шкала. Ол бойынша мұздың еру нүктесі 32°F, судың қайнау нүктесі 212°F мәндеріне теңестіріледі. Фаренгейт шкаласын 1724 жылы неміс физигі Г.Д. Фаренгейт ұсынған. Фаренгейт шкаласы бойынша алынған температураны Цельсий шкаласына айналдыру t°C=5/9(t°F) формуласы арқылы орындалады, яғни 1°F=5/9°C.

## Сілтемелер

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
# Калам[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Сурет:Allah-eser-green.png
**Калам** (араб.: كلام‎) - Ислам дініндегі философиялық ілім. Негізін әл-Ашғари (873-935) қалаған. Бұл ілім VIII ғасырда пайда болып, IX ғасырда Орта Азия мен Қазақстанға кең тараған. Калам жолын ұстанушыларды мутакаллимдер дейді. Мутакаллимдер мен философтардың айырмашылығы: мутакаллимдердің ой-тұжырымдарың негізі Ислам принциптері мен осы дінге тән мәселелер болған, ал философтардың ойлары ақыл-парасаттың принциптеріне және антикалық философияның моделіне негізделген.

## Дереккөздер
# Галлей кометасы[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Почталық маркада бейнеленген Галлей кометасы
**Галлей кометасы** (ресми атауы 1P/Halley) - ең жақсы зерттелген кометалардың бірі. Кометаға жалпы кометаларды Күн жүйесінің бөліктері деп алғаш ұсынған Эдмунд Галлейдің есімімен аталған. Басқа денелер секілді бұлар да Күнді айнала қозғалады. Эллипстік орбитасы тұңғыш рет есептеліп шығарылған және оның Күнге қайтып оралатын уақыты анықталған жарық комета. Бұл кометаны бірінші рет Э. Галлей болжаған (1705), ал француз ғалымы А. Клеро оның перигелийден өту мерзімін дәл есептеп шығарған. Галлей кометаның Күнді айналу уақыты шамамен 75-76 жыл. Галлей кометаның перигелийдегі қашықтығы 0,587, ал афелийдегі қашықтығы 35 астрономиялық бірлік. Галлей кометаның алдын ала көрсетілген уақытта, яғни 1759 ж. 12 наурызда перигелийден өтуі, Ньютон механикасының дұрыстығын дәлелдеді. Мұнан кейін Галлей комета перигелийден 1835 ж. өтті. Галлей кометаның соңғы рет 1910 ж. 19 майда перигелийден өтуі кометаның физикалық табиғаты жөнінде мағлұмат алуға мүмкіндік берді. 1909 жылға дейін Галлей кометаның б. з. б. 446 жылдан бастап 29 рет байқалғандығы дәлелденген. Галлей кометаның перигелийден 1986 жылдың қаңтарында өткен.

**Галлей кометасы**- қысқа мерзімді комета және ол Күнді 76 жыл ішінде айналып шығады. Сондықтан да Галлей кометасын Жерден әрбір 76 жыл сайын ғана көруге болады. Бұл - жай көзге көрінетін жалғыз қысқа мерзімді комета. Соңғы рет Галлей кометасы 1986 жылы көрінді, енді 2061 жылы көрінбекші.

## Дереккөздер
# Люцерн[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| Қала |
| Люцерн |
| Luzern |
|  |
|

|  |
| --- |
|  |
| Логотипі |

 |
| Әкімшілігі |
| Ел |  ШвейцарияШвейцария |
| Кантоны |
Люцерн
 |
| Округі |
Люцерн
 |
| Тарихы мен географиясы |
| Координаттары | 47°02′59″ с. е. 8°18′00″ ш. б.﻿ / ﻿47.04972° с. е. 8.30000° ш. б.﻿ / 47.04972; 8.30000    |
| Жер аумағы |
24.15 км²
 |
| Орталығының биiктігі |
436 м
 |
| Уақыт белдеуі |
UTC+1, жазда UTC+2
 |
| Тұрғындары |
| Тұрғыны | 57 890 адам (2006) |
| Ресми тілі |
неміс тілі
 |
| Сандық идентификаторлары |
| Пошта индексі |
6000–6009
 |
| Автомобиль коды |
LU
 |
| Ресми коды |
1061
 |
| luzern.ch |
| Люцерн |
| Люцерн шекарасы [көрсет ►]

Wikimedia | © OpenStreetMap
 |
|

Картада орналасуы
**Люцерн** (нем. *Luzern*) — Швейцарияның Люцерн кантонында орналасқан қала. Люцерн округінің құрамына кіреді.

2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 57 890 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 24.15 км² шамасында. Ресми идентификациялық коды — *1061*, пошта индексі — 6000–6009.

## Сыртқы сілтемелер

* Ресми сайты

Үлгі:Швейцария:Люцерн округі:Қалалар
# Вакуумдық пойыз[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Вакуумдық пойыз** немесе Hyperloop — шамамен жүз жыл бұрын ұсынылған, бірақ әлі іске асырылмаған жоғары жылдамдықты көлік түрі. Бұл тәсіл магниттік левитация көмегімен орнын ауыстыру қозғалысын көздейді, құбырлар ішіндегі вакуумда немесе қатты ұсақталған ауада. Әуе кедергі және үйкелістің болмауы үлкен жылдамдықпен (шамамен 6400-8000 км/сағ — яғни ауадағы дыбытан 5-6 есе жылдам) және өте арзан жылжуға мүмкіндік береді.

## Сипаттамасы

### Жұмыс істеу принципі

### Артықшылықтары

* Ауаның кедергісінің және үйкелістің болмауынан өте жоғары жылдамдыққа қол жеткізуге мүмкіндігі, кез келген басқа жерүсті көлік түріне қарағанда жоғары
* Олармен жанасудың жоқтығынан құбырлардың және вагондардың тозуының болмауы
* Сапардың ықтимал төмен құны
* Толығымен автоматты бағыттау
* Гравитациялық пойызбен бірігуі мүмкін

### Кемшіліктері

* Инфрақұрылымның жоғары құны
* Магнит өрісінің сезімтал құрылғыларға кедергі күші, мысалы кардиостимуляторлар және магниттік дискілер
* Қымтау кезінде жолаушыға өлім қаупін төндіруі

## Іске асыру талпыныстары

### Кіріспе

### Тарихы

### Қазіргі заман

## Сондай-ақ,

* Hyperloop
* Дербес автоматты көлік

## Дереккөздер
# Шпурбус

**Шпурбус** — маршрутпен тез жүру үшін арнайы бағыттағыштарды пайдаланатын автобус түрі.

Алғашқы шпурбус 1979 жылы Германияда өткен халықаралық көлік көрмесінде таныстырылды. Бұл жобаны федералды үкімет қолдады, бастапқыда автобустардың туннельдегі қозғалысын қауіпсіз қылуға бағытталған еді.

1980 жылы Мерседес-Бенц шығарған бұл көлік түрі Эссен қаласында жұмыс істей бастады. Шпурбустың өзі автобустан тек бағыттағыш дөңгелектердің бар болуымен ерекшеленеді. Алайда оған арналған жол өзгеше әдіспен салынады, екі жағынан бордюр секілді шектегіштер осы көліктің маршруттан жаңылмауын және тез жүруін қамтамасыз етеді. Ал жай жолға түскенде, шпурбус сәл бәсеңдеп, кәдімгі автобус сияқты жүре бастайды.

1986 жылы Мерседес-Бенц аустралиялық Аделаида қаласы үшін шпурбусты құрастырды. 1992 мен 2005 жылдары аралығында шпурбус немістердің Манхайм қаласында істеген. Жапонияның Нагоя қаласында шпурбус 2001 жылдан бері істейді. Ұлыбританияның бірнеше қаласында да бұл көлік түрін кездесуге болады.

## Ұқсас жобалар

Шиналы трамвай — электр тоғымен істейтін бұл көлік түрінде бағыттағыш функциясын бір рельс орындайды. Ол жолдың ортасында орналасады, ал көліктің астында рельспен сырғып жүретін дөңгелегі болады, бірақ негізгі салмақ шиналарға түседі. Ондай көлік негізімен Францияда дамыған.

Транслор деген көлік түрінде жол ортасындағы рельске қиғаш келген екі дөңгелек жанасады. Бұл бір жағынан жылдам жүрісті қамтамасыз етеді, сондай-ақ рельстен шығып қалу ықтималдығын төмендетеді. Транслор Францияда, Италияда және Қытайда бар.

Нидерланд елінде магниттік жүйемен істейтін автобустар бар. Жолға бекітілген магниттік белгілерді автобустағы компьютер анықтап, олар бойынша өз маршрутын құрып отырады.

Оптикалық жүйемен істейтін автобустарда камералар жолдағы ақ жолақтарды анықтап, маршруттарды солардың бойымен жүргізеді.

* Транслор
* Магниттік автобус
* Оптикалық жүйе

## Дереккөздер
# (375) Урсула[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**(375) Урсула**|  2009 жылғы суретте, ортада |
| Ашылу деректері  |
| Кім ашқан: | Огюст Шарлуа |
| Ашылған күні: | 18.09.1893 |
| Баламалы атаулары: | 1893 AL |
| Санаты: | Негізгі белдеу |
| Орбиталық сипаттамасы |
| Дәуірі 27.08.2011 |
| Афелиі: | 517,119 млн ш |
| Перигелиі: | 417,042 млн ш |
| Үлкен жарты осі: | 3,12224 а. б. |
| Эксцентриситет: | 0,1071 |
| Орбитамен айналу: | 5,51 жыл |
| Орташа орбит. жылд-ғы: | 15,949 ш/с |
| Мағыналы ауытқысы: | 84,044° |
| Орбитаның қиғаштығы: | 15,949° |
| Үдемелі түйін бойлығы: | 336,596° |
| Перигелий аргументі: | 343,021° |
| Физикалық сипаттамалары |
| Диаметрі: | 216 ± 10 шақырым |
| Массасы: | 8,45⋅1018 кг |
| Тығыздығы: | 2,29 г/см3 |
| Альбедо: | 0,049 |
| Спектр түрі: | C |
| Абс. жұлд. шама: | 7,5 |

**(375) Урсула** — Негізгі белдеуде айналып жатқан аса ірі астероид.

Оны 1893 жылы 18 қыркүйекте Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты.

Нақты кімнің есімімен аталғаны белгісіз.

Күн жүйесіндегі орны
Эклиптикадан ауытқуы
## Дереккөздер

## Тағы қараңыз

* Астероидтар тізімі (301—400)
# Радиациялық белдеу

**Радиациялық белдеу** — зарядталған бөлшектерді (протондарды, электрондарды, альфа-бөлшектерді және едәуір ауыр химиялық элементтердің ядроларын) ұстайтын планета магнитосферасының ішкі аймағы.

Жерде радиациялық белдеудің барын америкалық ғалым Джеймс Ван Аллен 1958 жылдың ақпанында, Explorer 1 жасанды серігі ұшырылғанда анықтап шықты. Сондықтан бұны тағы **Ван Аллен белдеуі** деп те атайды.

## Сілтемелер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа санаты бар: Van Allen radiation belts |

* The Exploration of the Earth’s Magnetosphere: Explorers 1 and 3 Мұрағатталған 20 желтоқсанның 2016 жылы. (ағыл.)