Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Еврей күнтізбесі

**Еврей күнтізбесі** (ивр. הלוח העברי‎) — еврейлердiң жыл сайынғы күнтiзбесi, Израиль елінің ресми күнтiзбесі болып саналады (Грегориан күнтізбесімен қатар).

## Дереккөздер
# Тапа-талтүс[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Cағат дәл 12-ні көрсеткен сағат мұнарасы
**Тапа-талтүс** — «Түсіндірме сөздіктегі» анықтамасы — шаңқай түс. Сағат дәл күндізгі 12 мезгілі.

Тапа-талтүс сөзі ауыспалы мағынада да қолданылады. Мысалы "дені сау адам тапа-талтүсте із-тозсыз жоғалады деген не сұмдық" деген тіркестегі Тапа-талтүс сөзі дәл сағаттың күндізгі 12 мезгілін емес, "ашықта", "әшкереде", "айдың күннің аманында", "бәрі қарап тұрғанда", "көз алдында" деген секілді мағыналарды береді.

Тапа-талтүс тіркесіндегі бізге мағынасы түсініксіз сөз — "тапа" сөзі. Ал қалған "талтүс" сөзінің төркінін іздеп
жатудың қажеті шамалы. Өйткені мұндағы "тал" деген сөз де, "түс" деген сөз де өте ертеден
қолданылып келе жатқан сөздер. Шамасы, "тал" сөзі күн нұрының тік түсуінен тал көлеңкесіне байланысты айтылған болуы мүмкін, немесе ол бәлкім "Дәл" сөзінің ежелгі бір нұсқасы болар.

Бірақ "тапа" сөзі туралы дәл түсіндіру жасау қиын. Кейбір деректерге қарағанда, «тапа» сөзін «дапа»
тұлғасымен байланыстырған жөн сияқты. Қырғыз тілінде «дапа»— мезгіл, уақыт мағынасында қолданылады. Қырғыздарға бұл сөздің арабтардан ауысқаны белгіленген. Егер осы мәлімет бойынша, түсінігін жеңілдетсек, «тапа-талтүс»—«уақыт дәл түс» дегенмен бірдей.

Бір ескерерлігі, жазушы Таласбек Әсемқұловтың "Талтүс" деген романы бар.

## Дереккөздер
# Жұлдыздық уақыт[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

1. «Жұлдыздық» сағат тілшесі жазықтықта орнатылған жалған циферблатта айналады:
 15° айналғаннан кейын (шкала 0°, 15°, 30°, және т. б.) бір сағат уақыт өтті (шкала 23, 0, 1, және т. б.).
2. «Жұлдыздық» сағат тілшесі Күнге орнатылған жалған циферблатта айналады:
Шамамен бір айдан кейын(шкала 06, 07, 08, және т. б.) кун 30° қозғалды (шкала 0°, 15°, 30°, және т. б.)
**Жұлдыздық Уақыт** – астрономияда қолданылатын уақыт есебі. Онда тәуліктің ұзақтығы қозғалмайтын жұлдыздар жүйесімен салыстырғандағы Жердің өз осінен айналу периодына тең деп қабылданған. 24 жұлдыздық сағат 23 сағ 56 мин 4,091 с орташа күн уақытына тең.

## Сілтеме
# Тропиктер[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Тропиктер** (гр. *tropikos (kyklos)* - бұрылыс шеңбері) – Жер шарының экваторынан солтүстікке және оңтүстікке қарай 23`27` қашықтықта орналасқан жер бетіндегі екі жорымал параллель шеңбер. Экватордың Солтүстігіндегі Тропиктер солтүстік немесе Шаян тропигі, ал оңтүстігіндегі Тропиктер Оңтүстік немесе Тауешкі тропигі деп аталады. Жазғы күн тоқырауы кезінде (21 – 22 маусымда) Күн көзі өзінің көрінерлік жолының ең шеткі солтүстік нүктесінен өтеді, сол күні түс мезгілінде солтүстік тропиктің бойындағы жерлерде Күн көзі дәл төбеге шығады. Бұл кезде Жер шарының солтүстік жартысындағы ең ұзақ күн, ал Оңтүстік жартысында ең ұзақ түн болады. Қысқы күн тоқырауы кезінде (21 – 22 желтоқсанда) Оңтүстік тропиктің бойындағы жерлерде түс мезгілінде Күн көзі тас төбеде тұрады. Бұл кезде Жер шарының солтүстік жартысында ең қысқа күн, Оңтүстік жартысында ең ұзақ күн болады. Тропиктер аралығындағы елдерде Күн көзі жылына 2 рет дәл төбеге көтеріледі.

## Дереккөздер
# Аспан меридианы

Аспан сферасы Аспан экваторымен бөлінген.
**Аспан меридианы**  — аспан күмбезінің солт. нүктесінен (полюсінен) оңт. нүктесіне (полюсіне) қарай тас төбе (зенит) мен табан тұстағы (надир) нүктелерді және дүние осін ойша басып өтетін сызық. Аспан меридианының жазықтығы Жер меридианы жазықтығына параллель болады. Аспан денелерінің осы сызықты қиып өту кезі оның шарықтау шегі болып есептеледі. Темірқазық төңірегіндегі шоқжұлдыздар аспан меридианын екі рет кесіп өтеді.
# Жазғы уақыт

Жазғы уақыт қолданылатын аймақтар      Жазғы уақыттан бас тартқан аймақтар
     Жазғы уақыт ешқашан пайдаланылмаған аймақтар
**Жазғы уақыт** — негізгі уақытпен салыстырғанда 1 сағат ілгері, әр елде қолданылатын уақыт. Дүние жүзінің көптеген елдерінде тәуліктің жарық бөлігін тиімді пайдалану үшін енгізіледі. Жазғы уақытқа өту наурыздың соңғы жексенбісінде, ал декреттік уақытқа қайта көшу қазанның соңғы жексенбісінде жүзеге асырылады.

## Дереккөздер
# Исланд тілі

| Исланд тілі íslenska  |
| --- |
| Айтылуы: | IPA: [islεnska] |
| Сөйлеу орны: |  Исландия |
| Барлық сөйлеушілері: | 306 000 |
| Тіл ұясы: |  |
| Тіл белгілері |
| ISO 639-1: | is |
| ISO 639-2: | isl/ice |
| ISO 639-3: | isl
Үлгі:Infobox Language/ |

**Исланд тілі** (*íslenska* [islεnska]) — исландиялықтардың тілі, Исландия елінің ресми тілі.
# Көне ағылшын тілі

|  |
| --- |
| Көне ағылшын тілі |
| Өз атауы: |
Englisc
 |
| Айтылуы: |
Englisc, Anglisc, Ænglisc
 |
| Елдер: |
Англия (шеткі оңтүстік-батыс пен солтүстік-батыстан басқа), оңтүстік және шығыс Шотландия, қазіргі Уэльстің шығыс жерлері
 |
| Сөйлеушілер саны: |
0
 |
| Күйі: |
Жойылған тіл
 |
| Жойылды: |
XII ғасырдың басында, негізінен XIII ғасырға дейін Орта ағылшын және Ерте шотланд тілдеріне айналып кетті
 |
| Классификация |
| Санаты: |
Үнді-Еуропа тілдері
 |
|
Герман тілдері
Батыс герман тілдері
Солтүстік теңіз германдық
Англо-Фриз тілдері
**Көне ағылшын тілі** |
| Жазуы: |
Руналық жазу, кейін Латын (Көне ағылшын әліпбиі)
 |
| Тіл коды |
| МЕСТ 7.75–97: |
ста 623
 |
| ISO 639-1: |
—
 |
| ISO 639-2: |
ang
 |
| ISO 639-3: |
ang
 |
| Тағы қараңыз: Жоба:Лингвистика |

**Көне ағылшын тілі** (ағылш. *Old English*, **көне ағылш:** Ænglisc sprǣc; немесе **англосаксон тілі**, ағылш. *Anglo-Saxon*) — 650-1066 жылдарында қолданылған ағылшын тілінің алғашқы түрі. Ортағасыр кезеңінде Англия және Шотландияның оңтүстік және шығыс аумақтарында қолданылған.
# Неміс тілі

|  |
| --- |
| Неміс тілі |
|  Неміс тілінің Еуропадағы таралуы:     Жалғыз ресми тіл     Ресми тілдерінің бірі     Ұлттық немесе азшылықтың тілі деп танылған     Азшылықтың тілі |
| Өз атауы: |
Deutsch
 |
| Айтылуы: | [dɔɪ̯t͡ʃ] |
| Елдер: |
Германия, Аустрия, Швейцария, Лихтенштейн, Люксембург, Бельгия, Италия
 |
| Ресми күйі: |
Аустрия Бельгия Германия Лихтенштейн Люксембург Швейцария
 |
| Сөйлеушілер саны: |
134 млн
 |
| Рейтинг: |
12
 |
| Классификация |
| Санаты: |
Еуразия тілдері
 |
|
Үнді-Еуропа әулеті
герман тармағы
батыс герман
жоғары неміс
неміс |
| Жазуы: |
латын
 |
| Тіл коды |
| МЕСТ 7.75–97: |
нем 481
 |
| ISO 639-1: |
de
 |
| ISO 639-2: |
deu және ger
 |
| ISO 639-3: |
deu
 |
| Тағы қараңыз: Жоба:Лингвистика |

**Неміс тілі** (нем. *Deutsch, deutsche Sprache*) — неміс халқының тілі. Үндіеуропа тілдерінің батыс герман тобына жатады. Неміс тілінің тарихын көне жоғары (8 – 11 ғ-лар), орта жоғары (12 – 13 ғ-лар), ертедегі жаңа жоғары (14 – 16 ғ-лар) дәуір деп үшке бөледі. Германияда, Аустрияда, Лихтенштейнде, Швейцарияда, Люксембургте қолданысқа енген тіл. Германияда, Аустрияда, Лихтенштейнде мемлекеттік тіл болып саналады Ал Швейцарияда, Люксембургте және Бельгияда кейбір аймақтары үшін ресми тіл болып саналады. Неміс тілі ағылшын және голланд тілдеріне туыстық қатынастары бар. Неміс тілі әлемдегі негізгі тілдердің бірі және Еуропа Одағындағы ана тілі ретінде ең көп сөйленетін тіл. Кейбір есептемелер бойынша бұл тілді ана тілі ретінде 87 миллион адам қолданады.

## Тарихы

 *Неміс тіліндегі шығарма*.
## Құрылымы

Неміс тілінде 16 дауысты, 3 дифтонг, 19 дауыссыз және 3 аффрикат фонема бар. Дауыстылар қысқа және созылыңқы, ашық және жабық айтылады да сөз мағынасына әсер етеді: kam – “тарақ”, kām – “келді”, mer – “аңыз”, mēr – “теңіз”. Дауыссыздары шұғыл, ызың, діріл болып бөлінеді. Дауыстыларға тән ерекшелік – умлаут, сыну және аблаут. Олар қосымша морфол. функция – жекеше, көпше, жақ, рай мағыналарын білдіреді. Екпін сөздің түбір буынына, көбінесе бірінші буынға түседі. Сөз қорын байытуда, термин жасауда сөз біріктіру тәсілінің маңызы зор. Неміс тілінде етістіктің шақ категориясының 6 түрі бар: презенс – осы шақ, имперфект, перфект, плюсквам-перфект – өткен шақ; футурум 1, футурум 2 – келер шақта Сөйлемде баяндауыш 2-орында, бастауыш баяндауыштың не алдынан, не соңынан тұрады.

## Әдебиет

* Гухман М.М., От языка немецкой народности к немецкому национальному языку, ч. 1 – 2, М.–Л., 1955 – 59;
* Жирмунский В.М., Немецкая диалектология, М.–Л., 1956;
* Жирмунский В.М., История немецкого языка, М., 1965;]
* Москальская О.И., Грамматика современного немецкого языка, М., 1972;
* Tatsacheh ьвer Deufsehland, Socіets – Verlag, Frankfurt – Main, 2000.

## Дереккөздер
# Норвег тілі

**Норвег тілі** (*norsk* [nɔʂːk]) — солтүстік герман тілдерінің батыс-скандинавия тобы, Норвегияның ресми тілі. Бұл тілде шамамен 5 млн адам сөйлейді.

## Тарихы

12 ғасырдың аяғында көне норвег тілі өз бетінше тіл болып қалыптасты. 15 ғасырдың ортасында норвег тілі көптеген норвегтердің тіліне айналған болатын.

Қазіргі норвег тілінің 2 бәсекелес және «ресми» түрі бар — букмол (норв. *bokmål* — кітаби тіл) және нюнорск (норв. *nynorsk* — жаңа норвегиялық).

Букмол (риксмол) кең таралған, жазба дат тілінен шыққан, Норвегия территориясында Дания–Норвегия (ағылш. *Denmark–Norway*) мемлекеті тұсынан бастап қолданылады. Букмол тілінде үнжария және журналдар жарияланады; ол жазба тіл сапасында пайдаланылады.

Жаңа норвег формасы — нюнорск — батыс ауыл диалектілеріне негізделген, 19 ғасыр ортасында көне скандинавия тілдік дәстүрін сақтау үшін Ивар Осен (1813—96) ойлап тапқан. Екі тіл де ресми дәрежеде және білім жүйесінде.

Екеуін жалпы бірте-бірте бір тіл — самнорск (ағылш. *samnorsk*) ету саясаты жоспарда болған, бірақ 2002 жылы ресми тоқтатылған болатын.

## Норвег әліпбиі

Норвег әліпбиі 29 әріптен құралады:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | P | Q | R | S | T | U | V | W | X | Y | Z | Æ | Ø | Å |
| a | b | c | d | e | f | g | h | i | j | k | l | m | n | o | p | q | r | s | t | u | v | w | x | y | z | æ | ø | å |

## Сыртқы сілтемелер

* Норвег тілі жайлы  (орыс.)
* Норвег-ағылшын сөздігі  (ағыл.)
* Норвегше Уикипедия (букмол)
* Норвегше Уикипедия (нюнорск)
# Швед тілі

| Швед тілі svenska  |
| --- |
| Айтылуы: | IPA: [ˈsvɛnˌska] |
| Сөйлеу орны: | Швеция және Финляндия  |
| Аумағы: | Солтүстік Еуропа |
| Барлық сөйлеушілері: | c. 10 миллион  |
| Әлемдегі қатары: | 74 |
| Тіл ұясы: |  Герман тілдері   Солтүстік герман тілдері    Шығыс Скандинав     **Швед тілі**  |
| Ресми күйі |
| Ресми күйі бар жері: |  Швеция (*de facto*)  Финляндия  Еуропа одағы Nordic Council |
| Реттеушісі: | Швед тілі кеңесі (Швецияда) Svenska språkbyrån (Финляндияда) |
| Тіл белгілері |
| ISO 639-1: | sv |
| ISO 639-2: | swe |
| ISO 639-3: | swe  |
| Швед тілінің таралуын көрсететін карта
  |
|

**Швед тілі** (*svenska* ) — Солтүстік герман тілдеріне жататын, Швецияда және Финляндияның кейбір бөліктерінде, мысалы жағалау мен Аланд аралдарында таралған, шамамен 10 миллион адам сөйлейтін тіл. Швед тілі норвег тілі және азырақ дәрежеде дан тілімен өзара түсінікті тіл. Басқа солтүстік герман тілдерімен бірге ол викинг заманында Скандинавияда тұрған герман халықтарының тілі болған көне норвег тілінен өрбіп шыққан тіл болып табылады.

Әдеби швед тілі орталық Швеция диалектілерінен 19-шы ғасырда өрбіп шыққан, 20-шы ғасырдың басында толығымен орныққан тіл. Ауылдық жерлерде тараған диалектілермен айырмашылығы әлі де сақталып отырса да, ауызекі және жазба тіл біркелкі және стандарттанған. Кейбір диалектілердің әдеби тілден грамматикасы және сөз қоры жағынан елеулі айырмашылықтары бар, кейбір кездері олар бір-біріне түсініксіз де. Бұл диалектілерде сөйлейтіндер көбінесе ауылдық жерлерде тұрып, бар өмірлерін сол өңірлерде өткізеді. Бұл диалектілерге жоғалып кету қаупі төнбесе де, олардың қолданылуы соңғы бір ғасырдың ішінде азайып отырды.

Сөйлемдегі сөз тәртібі көбінесе бастауыш-баяндауыш-толықтауыш түрінде болып келеді, бірақ кейде кейбір сөздер не фразаларға баса назар беру үшін сөз тәртібі өзгеріп отырады. Швед тілінің морфологиясы ағылшын тілінікіне ұқсас, яғни сөздердің жалғаулары онша көп емес. Швед тілінде екі грамматикалық род категориясы бар, септіктер жоқ (алайда бұрынғы талдау бойынша атау және ілік септіктері болған), зат есімдер жекеше және көпше түрде бола алады. Сын есімдер ағылшын тіліндегідей қолданылады, олар сонымен бірге род, сан және нақтылық бойынша септеледі. Есімнің нақтылығы сөздің соңына нақты және нақсыз артикль-жалғаулардың жалғануы арқылы білдіріледі. Сөз ырғағы онда екпіннің және диалектілердің басым көпшілігінде тонның болуымен ерекшеленеді. Тілде дауысты дыбыстардың түрлері басқаларға қарағанда көп.

## Дереккөздер

Үлгі:Germanic languages
Үлгі:Official EU languages
# Нидерланд тілі

|  |
| --- |
| Нидерланд тілі |
| Өз атауы: |
de Nederlandse taal, het Nederlands
 |
| Елдер: |
—
 |
| Классификация |
| Санаты: |
???
 |
|
—
 |
| Тіл коды |
| МЕСТ 7.75–97: |
нид 495
 |
| ISO 639-1: |
nl
 |
| ISO 639-2: |
nld және dut
 |
| ISO 639-3: |
nld
 |
| Тағы қараңыз: Жоба:Лингвистика |

**Нидерланд тілі** — батыс-герман тілдерінің бірі, 20 млн. Адам сөйлейді.

Нидерландыда және Францияның солтүстігіндегі кішігірім аудан халқы суринаменің, Н.А.аралдарының мемлекеттік тілі және Флиманд тілі Белгия королдігі, басқа атауына қарамай, сол тіл болып табылады, екі мемлекетте де нидерланд тіліаталады; екі мемлекетте де орфография мен грамматикаға күш түсіріп, көңіл бөледі. Көптеген нидерланд тілінің өкілдері өз диалектісін де, өз диалектісінен тыс Голландияның ірі қалалары тұрғындарының сөйлеу тіліне негізделген әдеби норманы меңгерген. Фламанд тілінде (немесе «нидерланд» Белгияда осылай атайды) дыбыстық және лексикалық ерекшеліктер бар.
# Тропиктік жыл

**Тропиктік жыл** – күн мен түннің жазғытұрғы теңелу нүктесінен Күннің қатарынан екі рет өтуіне кететін уақыт аралығы. Оның ұзақтығы 365,242196 орташа күн тәулігіне тең әрі ол мың жылда 5 с кеміп отырады. Тропиктік жыл қазіргі күнтізбенің негізі болып табылады. Тропиктік жыл ішінде жыл мезгілдері бір рет толық ауысып отырады. Астрономияда Тропиктік жылдың басы ретінде Күн көзінің орташа бойлығы 280 болатын мезет алынады. Осы мезеттен басталатын жыл бессельдік жыл деп аталады. Оның басы жуық түрде күнтізбелік жылдың басына сәйкес келеді.

## Дереккөздер
# Меридиан

**Меридиан** (лат. meridianus — жарым күндік, тал түс)

1) Географиялық (жер) меридиан, жер шарының полюстері арқылы экваторды тура көлденең кесіп өтетін сызық. Меридианның бірі шартты түрде бастапқы (бірінші, нәлдік) болып алынады да, одан бойлықтың шығысқа (шығыс бойлығы) және батысқа (батыс бойлығы) қарай есебі жүргізіледі. Халықаралық келісім-шарт бәйынша бастапқы меридиан Гринвичтегі (Ұлыбритания) обсерватория арқылы өтетін меридиан деп қабылданды. Меридиан көлденең сызықтармен бірге градустық торды құрайды. Ол жер бетіндегі нүктенің орнын анықтау үшін қажет.
2) Жердің магниттік меридианы; жердің магниттік өрісінің күш сызығының жер бетіндегі проекциясы болып табылатын және берілген нүктеден өтетін сызық. Магниттік меридиан арқылы өтетін тік жазықтык магниттік меридианның жазықтығы деп аталады. Жер бетінің кез келген нүктесіндегі магниттік жазықтық пен географиялық меридиан жазықтығы арасындағы бүрыш магнитті бүрылу деп аталады.
3) Геомагниттік меридиан; жер бетін жазықтықпен кесу сызығы. Жер бетінің кез келген нүктесі және оңтүстік және солтүстік геомагниттік полюстерді қосып түрған түзу сызық арқылы өтетін сызық.
4) Аспан меридианы; аспан сферасының зенит пен оңтүстік және солтүстік полюстер арқылы өтетін, үлкен шеңбері.
## Дереккөздер
# Кульминация (астрономия)

**Кульминация** дегеніміз шырақтардың негізгі аспан меридианы арқылы өту құбылысы. Кульминация бағытын анықтау үшін жұлдызды NWS бату сызығымен келтіреді. Кульминация уақытын табу үшін жұлдыздың қондырма дөңгелегіндегі NS сызығының өту уақыты бойынша анықтайды. Жоғары кульминация аспандағы жұлдыздардың ең жоғарғы орналасқан жеріне, ал төменгі- төменгі орналасқан жеріне сәйкес келеді.

zн = 180º - (φ + δ);
zв; ю.з = φ - δ;
zв; c.з = δ - φ.
## Дереккөздер
# Айналу[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Айналу** (вращение) — дененің барлық нүктелерінің траекторияларыныц центрлері бір түзудің бойында жатқан шеңберлер және шеңберлер жазықтығы осы түзуге перпендикуляр болып келген қозғалыс.

**Айналу** - денемен қатаң байланысқан, бір (нүктенің төңірегінде айналу) немесе
екі (өс бойымен айнапу) нүкте қозғалыссыз болып қалатын, дене қозғалысы.

## Дереккөздер
# Церера[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Церера**  |  2015 жылы Dawn аппараты түсірген фото |
| Ашылу деректері  |
| Кім ашқан: | Джузеппе Пьяцци |
| Ашылған күні: | 1.01.1801 |
| Санаты: | ергежейлі планета |
| Орбиталық сипаттамасы |
| Дәуірі 18.06.2009 |
| Афелиі: | 446,521 млн ш |
| Перигелиі: | 381,028 млн ш |
| Үлкен жарты осі: | 2,7653 а. б. |
| Эксцентриситет: | 0,07934 |
| Орбитамен айналу: | 4,6 жыл |
| Орташа орбит. жылд-ғы: | 17,9 ш/с |
| Орбитаның қиғаштығы: | 10,5° |
| Үдемелі түйін бойлығы: | 80,4° |
| Перигелий аргументі: | 73,6° |
| Серіктері: | жоқ |
| Физикалық сипаттамалары |
| Мағыналы радиусы: | 940 ш |
| Массасы: | 9,4·1020 кг |
| Тығыздығы: | 2,16 г/см³ |
| Экватордағы еркін түсу үдеуі: | 0,28 м/с² |
| жыту жылдамдығы: | 0,516 ш/с |
| Біліктік еңкейісі: | 4° |
| Альбедо: | 0,09 |
| Беттік темп-сы: |

| ең аз | мағ. | ең көп |
| --- | --- | --- |

 |
| Көрінетін жұлд. шама: | 3,34 |

**Церера** (таңбасы: , **1 Ceres**) — Күн жүйесінде Марс пен Юпитер арасындағы астероидтар белбеуінде айналатын жалғыз кіші ғаламшар. Аталған аймақта Күнді астероидтар да айналатындықтан, үнемі соқтығыс орын алып, ғаламшардың беткі бедерінде ойықтар пайда болған.

## Зерттеу тарихы

$473 миллион қаржы құйылған Dawn ғарыштық аппараты Веста мен Церераны зерттеу мақсатында 2007 жылы ұшырылды. Веста мен Церера Күн жүйесінің қалыптасуы кезінде пайда болған. Қазіргі ғалымдардың есебі бойынша, аталған ғарыш нысандары ғаламшарлар қатарына кірмейді. Веста мен Церераның құрылымын зерттеу арқылы Күн жүйесінің эволюциясын тану – Dawn жобасының негізгі мақсаты.

2011 жылдың шілдесі мен 2012 жылдың қыркүйегі аралығында Dawn аппараты Вестадан 530 шақырым алыстағы орбита бойымен айнала бастады. Ал Церераға ең жақын нүктеге биылғы жылдың сәуір айында жетіп отыр. Осылайша NASA ғарыш агенттігінің жаңа зерттеу аппараты ең кішкентай ғаламшарларды Жердің тартылыс күшінен алыс аймақта тұрып зерттеген алғашқы ғарыш кемесі атанды..

Церера
## Тағы қараңыз

* Джузеппе Пьяцци

## Дереккөздер
# Кельвин

**Кельвин** (К) – термодинамикалық температураның бірліктердің халықаралық жүйесіндегі (СИ) өлшеу бірлігі. Ол судың үштік нүктесі термодинамикалық температурасының 1/273,16 бөлігіне тең. 1968 жылға дейін Кельвин градусы (К) деп аталып келді. 1К=1°С.

## Дереккөздер:
# Ньютон (өлшем бірлік)[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Ньютон** (белгіленуі: **Н**) — Халықаралық бірліктер жүйесіндегі (СИ) күш өлшем бірлігі . Халықаралық қабылданған аты — **newton** (белгіленуі: **N**).

Ньютон — туынды өлшем бірлік. Ньютонның екінші заңына сәйкес ол күш бағытына қарай массасы 1 кг дененің жылдамдығын 1 секундта 1 м/с-қа өзгертетін шама. Яғни, 1 Н = 1 кг·м/с2.

Бұл өлшем бірлік қозғалыс заңдарын ашқан, күш, масса және үдеу ұғымдарын байланыстарған ағылшын физигі Исаак Ньютон құрметіне аталған. Дегенмен, Исаак Ньютон өз еңбектерінде күш өлшем бірлігін енгізбеген, оны абстракті ұғым ретінде қарастырған. Күшті ньютонмен өлшеу ұлы ғалым дүниеден озғаннан кейін екі ғасырдан кейін, СИ жүйесі қабылданғаннан кейін енгізілген.

## Басқа өлшем бірліктермен байланысы

* 1 Н = 105 дин.
* 1 Н ≈ 0,10197162 кгс.
* 1 Н = 10−3 стен.
* 1 Н ≈ 8,262619×10−45 Fp.
* 1 Н ≈ 0,224808943 lbf.
* 1 Н ≈ 7,233013851 pdl.

## Еселік және үлестік бірліктері

Еселік және үлестік еселік бірліктері стандартты СИ қосымшаларымен құралады.

| Еселік | Үлестік |
| --- | --- |
| шама | аты | белгіленуі | шама | аты | белгіленуі |
| 101 Н | деканьютон | даН | daN | 10−1 Н | дециньютон | дН | dN |
| 102 Н | гектоньютон | гН | hN | 10−2 Н | сантиньютон | сН | cN |
| 103 Н | килоньютон | кН | kN | 10−3 Н | миллиньютон | мН | mN |
| 106 Н | меганьютон | МН | MN | 10−6 Н | микроньютон | мкН | µN |
| 109 Н | гиганьютон | ГН | GN | 10−9 Н | наноньютон | нН | nN |
| 1012 Н | тераньютон | ТН | TN | 10−12 Н | пиконьютон | пН | pN |
| 1015 Н | петаньютон | ПН | PN | 10−15 Н | фемтоньютон | фН | fN |
| 1018 Н | эксаньютон | ЭН | EN | 10−18 Н | аттоньютон | аН | aN |
| 1021 Н | зеттаньютон | ЗН | ZN | 10−21 Н | зептоньютон | зН | zN |
| 1024 Н | иоттаньютон | ИН | YN | 10−24 Н | иоктоньютон | иН | yN |
|      СИ қосымшаларын қолдану құпталмайды |

## Мысалдар

| Сипаттамасы | Мағынасы |
| --- | --- |
| Сутек атомы ядросы тарапынан электронға әсер ететін күш | 3,6967×10−10 Н |
| Массасы 102 г дене салмағы (яғни жер бетіндегі гравитация күшінің әсерінен) | 1 Н |
| Массасы 70 кг адамның тартылыс күші | 686 Н |
| Адамға әсер ететін ауа қысымының толық шамасы (қалыпты жағдайда) | 202 650 Н |

## Сілтемелер
# Маятник[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Маятник** — өзіне түсірілген күштердің әсерінен қозғалмайтын нүктенің немесе осьтің төңірегінде тербелетін қатты дене. Әдетте Маятник деп ауырлық күші әсерінен тербеліс жасайтын денені атайды. Осы кезде Маятниктің осі оның ауырлық центрі арқылы өтпеуі тиіс.

**Қарапайым Маятник** ретінде ұзындығы l болатын жіпке (немесе жеңіл шыбыққа) ілінген кішігірім С салмағы бар жүкті алуға болады. Егер жіпті созылмайды деп қарастырсақ және жүктің мөлшерін жіптің ұзындығымен салыстырғанда ескермеуге болатын болса, ал жіптің массасы жүктің массасымен салыстырғанда ескерімсіз аз болса, онда жүкті О іліну нүктесінен өзгеріссіз l қашықтықта орналасқан **материалдық нүкте** деп қарастыруға болады. Мұндай Маятник **математикалық Маятник** деп аталады.

Егер тербелістегі денені материалдық нүкте деп қарастыруға болмайтын болса, онда Маятник **физикалық Маятник** деп аталады.

Егер тепе-теңдік қалыптан ауытқыған (С0) Маятникті бастапқы жылдамдықсыз қоя берсе немесе С нүктесіне бастапқы ауытқу жазықтығында жатқан және ОС-ға перпендикуляр бағытталған жылдамдық берілсе, онда М. бір вертикаль жазықтықта тербеліс жасайды, ал С нүктесі шеңбер доғасының бойымен қозғалыс жасайды. Маятниктің бұл жағдайдағы қалпы бір координатпен анықталады. Жалпы жағдайда М. тербелісі гармон. тербеліске жатпайды: олардың Т периоды амплитудаға тәуелді болады. Егер де Маятниктің ауытқуы аз болатын болса, онда ол периоды: болатын гармон. тербеліске жуық тербеліс жасайды, мұндағы g — еркін түсу үдеуі; бұл жағдайда Т периоды тербеліс амплитудасына тәуелсіз болады, яғни тербеліс изохронды.

Физикалық Маятник ауырлық күшінің әсерінен аспаның (подвестің) горизонталь осі маңында тербеліс жасайтын қатты денеден тұрады. Болмашы бұрышына ауытқыған М-тің периоды: болатын гармон. тербеліс жасайды, мұндағы І— Маятниктің іліну (аспа) осіне қатысты анықталған инерция моменті, l — О іліну осінен С ауырлық центріне дейінгі қашықтық —Маятниктің массасы. Демек, физикалық Маятниктің тербеліс периоды ұзындығы l0=І/Ml болатын матем. Маятниктің тербеліс периодымен сәйкес келеді. Бұл ұзындық берілген физикалық Маятниктің келтірілген ұзындығы деп аталады. Маятниктер түрліше приборларда (сағат, т.б.) кеңінен қолданылады.

## Серіппелі маятник

Серіппелі маятник - серіппенің серпімділік күшінің әсерінен түзу сызықты тербеліс жасайтын дене.

## Дереккөздер