Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Мнемоника

**Мнемоника** (гр. '**τα μνημονιχα'** - есте сақтау өнері) - табиғи ассоциациялар жасау көмегімен есте сақтауды қамтамасыз ететін, жасанды түсініктер арқылы қажетті мәліметтерді еске сақтауды жеңілдететін ережелер мен тәсілдер жиынтығы.

Мнемоника таңбалары сақталып қалған не топталған бірнеше зат арқылы, солардың суреттерінен көрінуі мүмкін. Мысалы,садақаға —соғыстың, соғыс жариялаудың мнемоника таңбасы. Қазақстанның таулы аудандарында танбалы тастар көп, солардың бетіндегі қолына найза, садақ ұстаған адамдар мен әр түрлі аң суреттері, ерте замандағы аң аулау көрінісін еске түсірегін мнемоникалык таңбалар болып табылады.

## Дереккөздер
# Мерген (шоқжұлдыз)

*Басқа мағыналар үшін Мерген (айрық) деген бетті қараңыз.*
**Мерген**, Хауыс (латынша *Sogіttarіus*) — жұлдызды аспанның Оңтүстік жарты шарындағы зодиактік шоқжұлдыз. Бүркіт, Қалқан, Жылан, Жыланбөктерген, Сарышаян, Оңтүстік Тәж, Телескоп және Ешкімүйіз шоқжұлдыздарының аралығында орналасқан. Ең жарық жұлдыздары (Мергендегі  және ) 2-көрінерлік жұлдыздық шамада жалтырап көрінеді. Қазақстан жерінде көктемнің соңында және жазда жақсы байқалады. Галактиканың центрі Мергеннің бағытында орналасқан;

## Дереккөздер
# Өсімдік жамылғылары

**Өсімдік жамылғылары** (топогр.) (Растительный покров) — орман, жекелеген тоғайлар, аласа және сирек ормандар, жеке ағаштар, орманның жас кәшеттері, орманның енсіз жолақтары және бұталар, бұталар (тұтастай бұталыктар топтары және жеке бұталар), жартылай бұталар, мүкті-қыналы, шіиіғынды және далалық өсімдіктер, жеміс және цитрусты
бақтар, жүзімдіктер, шай плантациялары, сондай-ақ өртенген ормандар және шабындықтар. Орман алаңы жасыл бояумен көрсетіледі. Орман қылқан жапырақты, жапырақты және аралас жапырақты болып бөлінеді. Орман алқаптарында онымен өтетін жолдар, байланыс желілері, жолдар, жиектік шекаралары көрсетіледі. Тұтастай бұта тоғайы ашық-жасыл түспен, сирек бұталы тоғай түссіз бояумен беріледі. Картада кейбір жерлер (тасты, құзды, тасшақпалы) сорлар, батпақтар, сондай-ақ мемлекеттік шекаралар бейнеленеді.

## Дереккөздер
# Аграрлы қоғам

**Аграрлы қоғам**
- ауылшаруашылығы үстемдік еткен қоғамның тарихи дамуының индустрияға дейінгі сатысы. Өндіріске дейінгі, яғни аграрлы қоғам мен индустриалды қоғамның аражігін ажыратуда неміс әлеуметтанушысы Ф.Тённистің еңбегі зор. Ол өзінің "*Қауым және қоғам*" деген еңбегінде қоғамды ауыл қауымы (Гемайншафт) және қалалық өндіріс қауымы (Гезелыпафт) деп екіге бөледі.

Біріншісіне, қауымдық принциптердің, дәстүрлі әдеттердің, жазылмаған заңдар мен сенімдердің; шектеулі, жетілмеген, артта қалған мамандықтардың; діни құндылықтардың; отбасы, көрші-қолаң, қауым сияқты әлеуметтік институттардың үстемдігі тән. Тарихта алғашқы аграрлы қоғам Ежелгі Мысырда пайда болды. Аграрлы қоғам аясында мемлекеттер, оның әскері, бюрократия, қаржы жүйесі, жазу пайда болып, сауда мен кәсіпшілік дамиды, ал отбасы бұрынғы негізгі өндіріс ошағы күйінде қала береді. Аграрлы қоғам қазіргі мағынасы - қазіргі индустриялық және постиндустриялық қоғамдарға қарама- қайшы қолданылатын дәстүрлі, артта калған, анайы, консервативті, жабық, еркіндігі жоқ қоғамдар.

## Дереккөздер
# Оңтүстік Аустралия[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| Штат |
| Оңтүстік Аустралия |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ту | Елтаңбасы |

 |
| Әкімшілігі |
| Ел |  Аустралия |
| Әкімшілік орталығы |
Аделаида
 |
| Тарихы мен географиясы |
| Координаттары | 30°00′ о. е. 135°00′ ш. б.﻿ / ﻿30.000° о. е. 135.000° ш. б.﻿ / -30.000; 135.000    |
| Құрылған уақыты |
1896
 |
| Жер аумағы |
984 321 км²
 |
| Тұрғындары |
| Тұрғыны |
1 781 516 адам (2021)
 |
|  |

**Оңтүстік Аустралия** — Аустралияның оңтүстігіндегі штат, орталығы Аделаида қаласы. Оңтүстік Аустралия батыста Батыс Аустралия, солтүстікте Солтүстік аумақ, шығыста Квинсленд, Жаңа Оңтүстік Уэльс және Виктория штаттарымен шектеседі.

Үлкен Аустралия және Тасмания шығанағы жағалауында орналасқан.

## Фактілер

* Штатта 69 аудан бар.
* Астанасы: Аделаида
* Ең үлкен қаласы: Аделаида
* Халқы: 1,7 миллион (2021 жылғы деректер бойынша)
* Аумағы: 984 000 шаршы шақырым
* Ресми тілі: Ағылшын тілі
* Валютасы: Аустралия доллары (AUD)
* Саяси жүйесі: Парламенттік монархия

## Географиясы

Оңтүстік Аустралия құрлықтың оңтүстік-орталық бөлігінде орналасқан.

Үлкен Аустралия шығанағының жағалауында орналасқан және әр түрлі ландшафттарға ие: шөлдер, жазықтар, таулар, жағалау сызықтары.

## Тарихы

Оңтүстік Аустралияға бірінші болып аустралиялық аборигендер келген.

1836 жылы еуропалықтар осы жерлерге қоныстанған.

1901 жылы Оңтүстік Аустралия елдің бір бөлігі болған.
# Доместикация

Ең алғашқы қолға үйретілген жауарлар - ит пен қой.
Сиыр.
Қоян
**Доместикация** (лат. *domestіcus* – үйге үйренген, қолға үйрету) – жануарларды қолға үйретіп, олардың шаруашылық маңызы бар белгілері бойынша жаңа тұқымын алу; жабайы өсімдіктерді қолдан өсіру.

Адамның ең алғашқы қолына үйреткен жануары қасқыр болған. Ғалымдардың зерттеулерінің нәтижесі бойынша тас дәуірінде (10-15 ғасыр бұрын) Оңтүстік Азияда қасқырлар доместикацияланғаны белгілі болды. Сонымен қатар қазіргі қойлар сол кездегі оңтүстік Еуропа мен алдыңғы Азияда тауда жүрген муфлоннан шыққан. Ал қазіргі сиырлардың арғы атасы болып қазір жойылған тур жануары болып табылады. Жабайы турлар соңғы кезге дейін Еуропа, Сротүстік Африка, Кіші Азия мен Кавказда болатын. Турдың соңғы дарасы 1627 жылы Польша ормандарынада жойылған.

## Доместикация хронологиясы

| Түр | Кезең | Аймақ |
| --- | --- | --- |
| Ит (*Canis lupus familiaris*) | б.з.б. 33000 жылға дейін | Еуразия |
| Қой (*Ovis orientalis aries*) | б.з.б. 11000 - 9000 жылдар аралығында | Оңтүстік-Батыс Азия |
| Шошқа (*Sus scrofa domestica*) | б.з.б. 9000 жж. | Таяу Шығыс, Қытай, Германия |
| Ешкі (*Capra aegagrus hircus*) | б.з.б. 8000 жж. | Иран |
| Сиыр (*Bos primigenius taurus*) | б.з.б. 8000 жж. | Үндістан, Таяу Шығыс, Солтүстік Африка |
| Мысық (*Felis catus*) | б.з.б. 7500 жж. | Кипр және Таяу Шығыс |
| Тауық (*Gallus gallus domesticus*) | б.з.б. 6000 жж. | Үндістан және Оңтүстік-Шығыс Азия |
| Есек (*Equus africanus asinus*) | б.з.б. 5000 жж. | Мысыр |
| Үйрек (*Anas platyrhynchos domesticus*) | б.з.б. 4000 жж. | Қытай |
| Жылқы (*Equus ferus caballus*) | б.з.б. 4000 жж. | Еуропа |
| Бір өркешті түйе (*Camelus dromedarius*) | б.з.б. 4000 жж. | Арабия |
| Лама (*Lama glama*) | б.з.б. 3500 жж. | Перу |
| Жібеккөбелек (*Bombyx mori*) | б.з.б. 3000 жж. | Қытай |
| Солтүстік бұғысы (*Rangifer tarandus*) | б.з.б. 3000 жж. | Ресей |
| Көк кептер (*Columba livia*) | 3000 до н. э. | Жерорта теңізі аймағы |
| Қаз (*Anser anser domesticus*) | б.з.б. 3000 жж. | Мысыр |
| Айыр өркешті түйе (*Camelus bactrianus*) | б.з.б. 2500 жж. | Орталық Азия |
| Қодас (*Bos grunniens*) | б.з.б. 2500 жж. | Тибет |
| Бантенг (*Bos javanicus*) | б.з.б. 4000 жж. | Оңтүстік-Шығыс Азия |
| Гаур (*Bos gaurus frontalis*) | белгісіз | Оңтүстік-Шығыс Азия |
| Альпака (*Vicugna pacos*) | б.з.б. 1500 жж. | Перу |
| Күркетауық (*Meleagris gallopavo*) | 500 до н. э. | Мексика |
| Алтын балық (*Carassius auratus auratus*) | б.з.б. 200 жж. | Қытай |
| Інқоян (*Oryctolagus cuniculus*) | VI ғ. | Еуропа |

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Category:Domesticated animals |
# Мумия[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Мысыр фараоны Рамзес VI мумиясы**Мумия** – жасанды жолмен мүрделердің өз қалпында ұзақ уақыт сақталуы. Ежелгі Египетте жоғары дәрежелі адамдарды және қасиетті деп танылған жануарларды мумиялау кеңінен қолданылған. Мумияны ыстауды Перу, Мексика, Канада топ аралдарының ежелгі тұрғындары жақсы меңгерген. Скифтерде де мумиялау жақсы дамыды. Қазіргі кезде мумиялау *“бальзамдау”* деп те аталады.

**Мумия** — геологияда 20-70%-ы темірдің сусыз тотығынан тұратын, гипс пен алюмоcиликаттарды қоспалар түрінде кіріктіретін минералдық бояулар не табиғи пигменттер; темірдің гидрототықтырын қүйдіру нәтижесінде алынады; құрамындағы темір тотығының мөлшеріне орай, ашық қызыл түстен құңгірт қызыл түске шейінгі аралықгағы реңдерді бере алады; бояулар мен әр түрлі кіреукелер дайындауға кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер

* Қазақ энциклопедиясы
# Надир[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Надир** (*араб. назир, назар сөзінен – бірдеңеге қарау, көру*) – зенитке қарама-қарсы орналасқан аспан сферасының нүктесі.

## Сілтемелер

* Астраномия
* Аспан денелері
* Жұлдыздар
* Жетіқарақшы
* Темірқазық

## Дереккөздер
# Чанъэ-5

| *Чанъэ-5* |
| --- |
|  |
| Ұйымы |  Қытай ұлттық ғарыш басқармасы |
| Тапсырысы |  |
| Ұшыру күн-айы | 2020 ж. 23 қараша, Вэньчан |
| Сөре көлігі | Чанчжэн-5 зымыран-тасығышы |
| Тапсырыс ұзақтығы | 23 күн |
| NSSDC нөмірі | 2020-087A |
| Массасы | 8200 кг |

Чанъэ-5 (пінин: Cháng’é wǔhào) — Қытайдың Айға ұшырған автоматты ғарыш кемелерінің бірі және алғашқы қайтарылатын миссиясы. Қытайлық Ай құдайы Чанъэ атымен аталған.

2020 жылдың 23 қарашасында аппарат Хайнань аралындағы ғарыш айлағынан ұшырылды.

1 желтоқсанда аппараттың ай модулі (lander) Дауылдар мұхитындағы Рюмкер шыңына сәтті қонды.

2 желтоқсанда бұрғылау қондырғысы бар ай модулі бұл аймақтың лава қабатынан үлгілер жинады.

3 желтоқсанда ай модулінің ұшу сатысы (ascender) қайтадан Ай орбитасына ұшырылды, ол 6 желтоқсанда қайтарылатын модульмен (returner) сәтті түйісті. 13 желтоқсанда аппарат Жерге қарай бет алды және 16 желтоқсанда ол Жерге қонды.

Айдан жеткізілген 1731 грамм топырақ Қытай ғылым академиясына тапсырылды.

Бұл миссияның арқасында Қытай АҚШ пен КСРО-дан кейінгі Айдан топырақ жеткізген үшінші ел болды.

## Дереккөздер
# Сионизм[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Сионизм** — «барлық еврейлердің» олардың алыс ата-бабаларының жерлеріне — Иерусалим жанындағы Сион тауына — қазір Израиль мемлекетіне қоныс аударуымен байланысты ұлттық идеология мен саясаттың бір түрі.

## Дереккөздер
# Аннигиляция

Позитрон мен электронның қайта позитрон мен электронға жұп түзу арқылы бөлінетін виртуалды фотонға аннигиляттануын көрсететін Фейнман диграммасы
**Аннигиляттану**  немесе Аннигиляция (көне лат. annіhіlatіo — жойылу, құру), жұптар аннигиляттануы — бөлшек пен антибөлшектің соқтығысуы кезінде элементар бөлшектердің басқа түрге айналу процесінің бір түрі. Электрон мен оның антибөлшегі — позитрон соқтығысқанда электрлі магниттік сәулеге (фотонға немесе -квантқа) айналады. Бұл термин дұрыс аталмаған, өйткені А. процесі кезінде барлық сақталу заңы орындалады. Бұл процесте материя жойылмайды, ол бар болғаны бір түрден екінші түрге айналады. Сондай-ақ электрлі магниттік немесе басқа да өзара әсерлесулер кезінде бір мезетте бөлшек және антибөлшек жұбы пайда болады. Жұптардың пайда болуы — жұптар А-на кері жүретін процесс. Жұптар А-ы, антибөлшектің бар екендігін, жұптардың пайда болу мүмкіндігін ағыл. физигі П.Дирак теория жүзінде 1931 ж. болжап айтқан (қ. Дирак теңдеуі). 1933 ж. француз физиктері И. және Ф.Жолио-Кюрийлер магнит өрісіне орналастырылған Вильсон камерасының көмегімен электрон-позитрон жұбын бақылаған. Жұптардың А. құбылысы электрлі магниттік өзара әсер арқылы ғана емес, сонымен бірге (мыс., -мезонға айналып кететін нуклон мен антинуклон А-ы) күшті өзара әсер арқылы да жүзеге асады.
# Микро-[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Микро-** — Миллион есе кішірейгендікті көрсететін қосымша. Атауы гректің μικρός — кішкентай сөзінен шыққан. СИ қосымшасы ретінде 1960 жылы XI Салмақтар мен шаралар бойынша бас конференцияда қабылданды. Белгілеу: қазақ «мк», халықаралық «µ».

**Кесте 1 — SI префикстері**| Атауы | йотта- | зетта- | екса- | пета- | тера- | гига- | мега- | кило- | һекто- | дека- |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Халықаралық белгілеуі | Y | Z | E | P | T | G | M | k | h | da |
| Еселігі | 1024 | 1021 | 1018 | 1015 | 1012 | 109 | 106 | 103 | 102 | 101 |
| Атауы | деси- | сенти- | милли- | микро- | нано- | пико- | фемто- | атто- | зепто- | йокто- |
| Халықаралық белгілеуі | d | c | m | µ | n | p | f | a | z | y |
| Еселігі | 10−1 | 10−2 | 10−3 | 10−6 | 10−9 | 10−12 | 10−15 | 10−18 | 10−21 | 10−24 |

## Тағы қараңыз

* Микрометр
* Өлшем бірліктерінің халықаралық жүйесі

## Дереккөздер

|  Метрлік префикстері |
| --- |
|

| Префикс | Символы | 1000*m* | 10*n* | Ондық | Қысқа шкаласы | Ұзын шкаласы | Кейін |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| иотта | Y | 10008 | 1024 | 1000000000000000000000000 | септиллион | квадриллион | 1991 |
| зетта | Z | 10007 | 1021 | 1000000000000000000000 | секстиллион | триллиард | 1991 |
| екса | E | 10006 | 1018 | 1000000000000000000 | квинтиллион | триллион | 1975 |
| пета | P | 10005 | 1015 | 1000000000000000 | квадриллион | billiard | 1975 |
| тера | T | 10004 | 1012 | 1000000000000 | trillion | billion | 1960 |
| гига | G | 10003 | 109 | 1000000000 | billion | milliard | 1960 |
| мега | M | 10002 | 106 | 1000000 | миллион | 1960 |
| кило | k | 10001 | 103 | 1000 | мың | 1795 |
| хецто | h | 10002/3 | 102 | 100 | жүз | 1795 |
| деца | da | 10001/3 | 101 | 10 | он | 1795 |
|  | 10000 | 100 | 1 | бір | – |
| деси | d | 1000−1/3 | 10−1 | 0.1 | оннан бір | 1795 |
| сенти | c | 1000−2/3 | 10−2 | 0.01 | жүзден бір | 1795 |
| милли | m | 1000−1 | 10−3 | 0.001 | мыңнан бір | 1795 |
| микро | μ | 1000−2 | 10−6 | 0.000001 | миллионнан бір | 1960 |
| нано | n | 1000−3 | 10−9 | 0.000000001 | billionth | миллиардтан бір | 1960 |
| пико | p | 1000−4 | 10−12 | 0.000000000001 | триллионнан бір | billionth | 1960 |
| фемто | f | 1000−5 | 10−15 | 0.000000000000001 | квадриллионнан бір | billiardth | 1964 |
| атто | a | 1000−6 | 10−18 | 0.000000000000000001 | квинтриллионнан бір | триллионнан бір | 1964 |
| зепто | z | 1000−7 | 10−21 | 0.000000000000000000001 | секстиллионнан бір | триллиарттан бір | 1991 |
| иокто | y | 1000−8 | 10−24 | 0.000000000000000000000001 | септиллионнан бір | квадриллионн бір | 1991 |
|  |

 |
# Кириллица

|  |
| --- |
| Кириллица |
| Түрі: |
консонантты-вокалдық жазу
 |
| Тілдері: |
көне славян тілі,шіркеу славян тілі, орыс тілі, серб тілі, болгар тілі, македон тілі, украин тілі, молдован тілі
 |
| Пайда болған жері: |
Оңтүстік-Шығыс Еуропа
 |
| Шығарушы: |
Климент Охридский (ұйғарым бойынша) Кирилл және Мефодий (дәстүрлі түрде)
 |
| Кезең: |
с IX ғасырдан бастап (XVI ғасырдың аяғы)
 |
| Шығу тегі: |
Финикиялық
* Грекиялық
 |
|  Кириллица әріптері
 |
|
|
Бұл үлгіні: көру • талқылау • өңдеу |

Кириллицаға негізделген қазақша пернетақта үлгісі. iPhone қосымшасы
**Кириллица** — славян әліпбиінің алғашқы екі түрінің бірі (екіншісі – глаголица). Әліпби славян ағартушысы Кириллдің атымен аталған әліпби. Кирилл 827 жыл шамасында Фессалоники (Солунь) қаласында туған. Кирилл славян елдеріне христиан дінін уағыздау үшін славян әліпбиін жасайды. Грек жазуының 25 әріпіне славян тілінің дыбыстарын белгілеу үшін қосымша 18 әріп қосып, 43 әріптен тұратын әліпби құрастырды. Қазіргі Кириллица 43 әріптен тұрады, ол әуелде 38 әріптен құралып, оған 5 әріп кейін қосылды. Кириллицаның әріптік құрамы көне славян тілінің дыбыстық жүйесіне сай келеді, сондықтан ол қазіргі славян тілдерінің көпшілігінің әліпбиіне негіз болды. Кириллица грек жазуы негізінде жасалған. Ресейге Кириллица 10 ғ-да енген. Орыс әліпбиінен Кириллицаның 12 әрпі шығарылып, екі жаңа әріп (й, е) қосылған.1940 жылы Кеңес Одағы халықтары біртекті әліпбиді қолдануы қажет деген саясатпен КСРО құрамындағы халықтардың жазуы жаппай кириллицаға көшірілді. Оның ішінде қазақ жазуы да кирилл әліпбиіне көшіріліп, бүгінге дейін қолданылып келеді. Орыс тілінде жоқ қазақ тілі дыбыстарының таңбалары кирилл таңбаларына ұқсастырылып (қ-к, ғ-г, о-ө, ң-н), қазіргі қазақ әліпби қабылданды. Бұл әліпбидің қазақ тіліне тән ерекшеліктердің бәрін толық таңбалай алмауына байланысты кейінгі жылдары қазақ жазуын латын әліпбиіне көшіру мәселесі көбірек көтерілуде.

## Дереккөздер
# Компьютер жабдықтамасы

Жүйелік блоктың іші
**Компьютер жабдықтамасы**, немесе **Жабдықтама**, (ағылш. *Computer hardware*) — компьютерге және роботатехникаға орнатылған, процессор арқылы басқарылатын барлық физикалық жабдықтары жатады. Компьютер жабдықтамасы негізінен Компьютер бағдарламасына салыстырмалы айтылады.

Бұлар компьютер жасап шығарылған кезде оған жалғанған жабдық болуы немесе кейін үстелген периферия құрылғылар болуы мүмкін. Төменде мысал ретінде кейбір құрылғылар келтірілген:

* Монитор
* Тінтуір
* Модем
* Дискіенгізгі
* Ықшам дискілерге арналған дискіенгізгі
* DVD-дискілерге арналған дискіенгізгі
* Принтер
* Пернетақта
* Желілік бейімдеуіш
* Бейнекарта
* Ойын контроллері

Жабдықтамаларды компьютерге түрлі тәсілмен жалғауға болады. Кейбір жабдықтама құрылғылары, мысалы, желілік бейімдеуіштер мен дыбыстауыш тақталар компьютердің ішіндегі кеңейтім ұяларына жалғанады. Басқа жабдықтамалар, мысалы, басып шығарғыштар мен мәтіналғылар компьютердің сыртқы порттарына жалғанады.

Жабдықтама Windows жүйесінде дұрыс жұмыс істеу үшін компьютерде құрылғы драйвері деп аталатын жасақтамалық бағдарлама орнатылуға тиіс. Әр жабдықтың жұмысы әдетте жабдықтама өндірушілер қоса ұсынатын драйвер арқылы қамтамасыз етіледі. Кейбір драйверлер Windows жинағына кіреді. Бұл – Windows жүйесі жабдықтамалардың қажетті драйверлерін өздіктік түрде анықтап, орнатады деген сөз.

Егер жабдықтама өздіктік түрде орнатылмаса, жаңа жабдық орнату шебері іске қосылады да, құрылғының жеткізілім жинағына кіретін ықшам дискіні кірістіруді ұсынады.
# Арифмометр

**Арифмометр**(αριθμός - сан санау және μέτρον - өлшеу) - бөлу немесе көбейтуге және қосу мен азайту үшін арналған арналған механиқалық есептеу машинасы
# Уильям Брэдфорд Шокли

|  |
| --- |
| Уильям Брэдфорд Шокли |
| William Bradford Shockley |
|
Уильям Брэдфорд Шокли |
| Туған күні | 13 ақпан 1910 (1910-02-13) |
| Туған жері |
Лондон
 |
| Қайтыс болған күні | 12 тамыз 1989 (1989-08-12) (79 жас) |
| Қайтыс болған жері |
Стэнфорд
 |
| Азаматтығы |  АҚШ |
| Ғылыми аясы |
Жартылайөткізгіштер физикасы
 |
| Ғылыми дәрежесі |
Америкалық физик, транзисторды ойлап табушылардың бірі,
 |
| Ғылыми атағы |
Физика
 |
| Альма-матер |
Калифорнийский технологический институт, Массачусетский технологический институт
 |
| Ғылыми жетекші |
Филипп Морзе
 |
| Несімен белгілі |
Тегіс транзисторды ойлап табушы
 |
| Марапаттары |

Нобнль премиясы, Вильгельм Экснер медалі
 |

**Уильям Брэдфорд Шокли** (1989 ж.қ.б.), америкалық физик, транзисторды ойлап табушылардың бірі, Нобель сыйлығы иегері (1956).
# Трекбол[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**ТрекболТрекболТрекбол, шар** (Trackball, Tracker- ball) — кішкене шары саусақтармен бү- ралатын төңкерілген жүгірткі(тышкан). Жүгірткі орнына колдануға арналған енгізу қүрылғысы. Пернетақтада немесе пернетақтаға жақын жердегі қорапта орнатылған кішкене шарды қолмен айналдыра отырып экран бетінде көрсеткішті жылжы- туға болады. Трекболмен жүмыс істеу үшін тегіс жөне таза беттің қажеті жоқ.

## Дереккөздер
# Ықшам дискі[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Үлгі:Infobox
**Ықшам дискі** - ақпарат сақтау үшін арналған және лазермен оқылатын ортасында тесігі бар дискі оптикалық арқау.

## Сыртқы сілтемелер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Compact disc |
# Параллакс[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Параллакс** (гр. *parallaxіs* – ауытқу) - бір затқа жылжымайтын нүктеден қарап, одан соң басқа бір көру аясында екінші нүктеден қараған кездегі заттың жылжуы болып көрінетін құбылыс. Осы екі бағыттың арасындағы бұрыш параллактикалық бұрыш немесе қысқаша параллакс деп аталады. Егер бір нүкте жердің бетінде, ал екіншісі (ойдағы) оның дәл ортасында десек, онда параллакс тәуліктік, ал егер осы кезде шырақ көкжиекте болса, онда тәуліктік горизонталь параллакс деп атайды. Экватордан қараған кездегі тәуліктік горизонталь параллакс экваторлық деп аталады. Тәуліктік параллакс Жердің ішкі дәл ортасынан Күн жүйесінің шырақтарына дейінгі және жердің бетінен оның дәл ортасына дейінгі арақашықтықты анықтау үшін пайдаланылады.

Параллакстың схемасы
Астрономияда *параллакс* – бақылаушының орын ауыстыруына байланысты ғарыш денелерінің көрінерлік орнының өзгеруі. *Параллакс* **тәуліктік**, **жылдық** және **ғасырлық** болып ажыратылады.

* Тәуліктік Параллакc Жердің өз осінде айналу салдарынан болады. **Тәуліктік Параллакс** төбесі ғарыш денесінің центрінде болатын, қабырғалары Жер центріне және бақылаушыға бағытталған бұрыш ретінде анықталады. *Күннің орташа қашықтығы үшін тәуліктік Параллакс шамамен **8”,794**;*
* Жылдық Параллакс Жердің Күнді айнала қозғалуы салдарынан болады. Ол – **гипотенузасы** Күн мен ғарыш денесіне дейінгі қашықтық, кіші катеті Жер орбитасының үлкен жарты осі болатын *тікбұрышты үшбұрыштың кіші бұрышы* болып анықталады. Жылдық Параллакс өте аз шама болғандықтан оның мәні ғарыш денесіне дейінгі қашықтыққа (**r**) кері пропорционал **r=1/П**. *Жұлдыздардың жылдық Параллаксы* **1”-тан аз**;
* Ғасырлық Параллакс – Күн жүйесінің Галактикадағы қозғалысына байланысты ғарыш денесінің бір жыл ішіндегі бұрыштық ығысуы. Ғарыш денелерінің өз қозғалыстары болғандықтан олардың орташа статистикалық ығысуын ғана ғасырлық Параллакс деп санайды. Ғарыш денелерінің Параллаксын өлшеу арқылы оларға дейінгі қашықтықты анықтауға болады.

## Сыртқы сілтемелер

* The ABC’s of Distances —Астрономиялық объектерге дейінгі қашықтықты өлшеу обзоры

## Дереккөздер
# Математикалық модельдеу[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Математикалық модельдеу** — кез келген құбылыстарды немесе күрделі физ. процестерді, аппараттарды олардың математикалық модельдерін құру арқылы зерттеу тәсілі; матем. модельді құру процесі. Матем. модель деп қажетті процесті немесе аппаратты сипаттайтын матем. теңдеулер жүйесін айтады. М. м. үшін кез келген матем. мүмкіндіктерді (дифференциалдық немесе интегралдық теңдеулерді, жиындар теориясын, абстрактылық алгебраны, матем. логиканы, ықтималдықтар теориясын, т.б.) пайдаланады. М. м. негізіне түпнұсқа мен модельдің айнымалы параметрлерінің біртектес немесе ұқсас теңдеулермен сипатталуы алынады. М. м., көбінесе, компьютерлер арқылы зерттеледі, сондықтан оны кейде компьютерлік модельдеу деп те атайды. *Б. Бөрібаев*

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Всё о Mathcad Мұрағатталған 20 қазанның 2019 жылы.  (орыс.)
# Солтүстік Мариана аралдары[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| **Солтүстік Мариана аралдары *Northern Mariana Islands (Ағылшын)Sankattan Siha Na Islas Mariånas (Чаморро)*
*Commonwealth Téél Falúw kka Efáng llól Marianas (Каролин)* |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Байрақ
 | Елтаңба
 |

 |
| Солтүстік Мариана аралдары мемлекеттік әнұраны
 |
|  |
| Мемлекеттік құрылымы |
| **Ресми тілдері** | Ағылшын тілі, Чаморро тілі, Каролин тілі |
| **Елорда** | Сайпан |
| **Ірі қаласы** | Сайпан |
| **Үкімет түрі** | АҚШтың тәуелді аймағы |
| **Президенті Губернаторы Литенант Губернаторы** | Джо Байден (D) Ральф Торрес (R) Арнольд Палашес (R)
  |
| Географиясы |
| **Жер аумағы** • Барлығы
  | Әлем бойынша 195-ші-орын 463,63 км² |
| **Жұрты** • Сарап (2010) • Тығыздығы
 |  53 883 адам (198-ші-орын) 116,22 адам/км² |
| Экономикасы |
| **Валютасы** | АҚШ доллары (USD) |
| Қосымша мәліметтер |
| **Интернет үйшігі** | .mp |
| **ISO коды** | MP |
| **Телефон коды** | +1 670 |
| **Уақыт белдеулері** | +10 |

**Солтүстік Мариана аралдары** (ағылш. *Northern Mariana Islands*), ресми атауы **Солтүстік Мариана аралдар достастығы** (ағылш. *Commonwealth of the Northern Mariana Islands*; чаморро: *Sankattan Siha Na Islas Mariånas*; каролин: *Commonwealth Téél Falúw kka Efáng llól Marianas*) – енгізілмеген А.Қ.Ш. территориясы және оның ішкі достастығы. Тынық мұхитында орналасқан және 14 аралдан құралған. Ішіне Мариана архипелагының ең солтүстік аралдары бар, Гуам санамағанда (жері өзінің жеке А.Қ.Ш. территориясы қылып саналады).

Халқының көбісі Сайпан, Тиниан және Рота аралдарында тұрады. Қалғандарындағы халық тығыздығы өте төмен, соның ішінде Паганды ерекшелетуге болады. Кезінде мыңдаған адамдар тұрса да, көптеген себептерге байланысты, халық саны күрт түсті.

Административті орталығы – Капитол төбесі, Сайпанның солтүстік-батысындағы ауыл. Алайда, адамдардың көбі астананы Сайпан деп санайды, өйткені аралдың барлығы да өзінің біріккен административті бірлігі қылып жұмыс істейді.

## Тарихы

Арғы Океанияның ішінен санағанда Солтүстік Мариана аралдарында адамдар ең бірінші қоныстанды. Сол жерге жету үшін жасалған жолдары австронезиялық тайпалардың тарихындағы ең ұзын сапары деп саналады. Археологиялық зерттеулерге сүйенсек, Тиниан Тынық мұхитының ең бірінші қонысталынған аралы болуы мүмкін.

## Дереккөздер
# Букмол

Екі тіл үлгілерінің Норвегиядағы таралуы
**Букмол** (норв. bokmål — «кітап тілі») — норвег тілінің бір үлгісі (нюнорскпен қатар). Дат тілінің негізінде қаланған.