# Ханс Альбрехт Бете

|  |
| --- |
| Ханс Бете |
| нем. *Hans Bethe* |
|
Ханс Альбрехт Бете |
| Туған күні | 2 маусым 1906 (1906-06-02) |
| Туған жері |
Страсбург, Эльзас-Лотарингия, Герман империясы
 |
| Қайтыс болған күні | 6 наурыз 2005 (2005-03-06) (98 жас) |
| Қайтыс болған жері |
Итака, Нью-Йорк, АҚШ
 |
| Ғылыми аясы |
физика
 |
| Альма-матер |
Франкфурт университеті Мюнхен университеті
 |
| Ғылыми жетекші |
Арнольд Зоммерфельд
 |
| Марапаттары |  Физика саласындағы Нобель сыйлығы (1967)  АҚШ ұлттық ғылым медалі (1975) Үлгі:Ломоносовтың үлкен медалі М.В.Ломоносов атындағы үлкен алтын медаль (1989)
 |

**Ханс Альбрехт Бете** (нем. *Hans Albrecht Bethe*; 2 шілде 1906, Страсбург, Германия — 6 наурыз 2005, Итака, Нью-Йорк) — американдық астрофизик және ядролық физик, физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты (1967). Оның қызығушылықтарына сонымен қатар кванттық электродинамика және қатты дене физикасы кірді.

АҚШ Ұлттық ғылым академиясының (1944) және Америка философиялық қоғамының мүшесі, Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшесі (1957). Леополдинаның мүшесі (1978). Ресей Ғылым академиясының шетелдік мүшесі (1994).

## Өмірбаяны

1906 жылы Германияның бір бөлігі болған Страсбургте Альбрехт Теодор Юлиус Бете, Страсбург университетінің физиология кафедрасының доценті және Анна (қыз күнінде — Кюн) отбасында дүниеге келген. Оның анасы, Страсбург университетінің профессорының қызы еврей болғанымен, ол әкесі сияқты протестанттық дәстүрде тәрбиеленген. Осыған қарамастан, Бете есейген шағында өзін атеист ретінде сипаттап, діндар болған жоқ.

 Ханс Бете 12 жасында ата-анасымен
1912 жылы Ханстың әкесі Киль университетінің физиология институтының профессоры және меңгерушісі қызметін қабылдады, ал отбасы институттағы директордың пәтеріне көшті. Бастапқыда Бете сегіз ұл мен қыздан тұратын топта жеке мұғаліммен бірге оқыды. 1915 жылы Альбрехт Франкфурт-на-Майне университетінің физиология институтының меңгерушісі болып сайланған кезде, Ханс Гете ат. гимназияға оқуға түсіп, отбасы қайтадан көшті. Оның оқуы 1916 жылы туберкулезбен ауырған кезде үзіліп, сауығып кету үшін Бад-Кройцнахқа жіберілді. 1917 жылға қарай ол жергілікті нағыз училищеге түсуге жеткілікті түрде сауығып, келесі жылы оқуын Оденвальдшуледе, жеке, бірлескен мектеп-интернатында жалғастырды. Бете 1922 ж. Гете ат. гимназияға оралып, сонда ол орта мектептің соңғы үш жылын (1924 жылға дейін) оқыды.

Соңғы емтихандарды тапсырып, Бете әкесі жұмыс істеген Франкфурт университетінің химия факультетіне оқуға түсті. Физикалық білімі орташа болды; дегенмен Франкфуртте Карл Сигель және Отто Шас сияқты атақты математиктер болғанымен, Бетеге олардың басқа ғылымдардан оқшауланған оқыту тәсілі ұнамады. Ханс сонымен қатар зертханалық халатқа күкірт қышқылын төгіп алғанда, тәжірибелік ғылымда оған қиынға соғатынын түсінді. Бірақ Вальтер Герлах оқыған жоғары физика курсы оны көбірек қызықтырды. Герлах 1925 жылы кетіп, оның орнына келген Карл Мейснер Бетеге теориялық физиканың күшті мектебі бар университетке, атап айтқанда Арнольд Зоммерфельд жұмыс істеген Людвиг Максимилиан Мюнхен университетіне көшуге кеңес берді.

Мейснердің ұсынысы бойынша Зоммерфельд 1926 жылы сәуірде жаңа студентті қабылдады. Зоммерфельд физикада дифференциалдық теңдеулерді қолдану бойынша тереңдетілген курс берді, бұл Бетеге өте ұнады. Белгілі ғалым ретінде Зоммерфельд апта сайынғы кешкі семинарларда талқылауға ұсынған ғылыми еңбектерінің алдын ала баспаларын жиі алатын. Бете университетке ауысар алдында Зоммерфельд толқын механикасы бойынша Эрвин Шредингердің мақалаларын алды.

Диссертация тақырыбы ретінде Зоммерфельд Бетеге кристалдық ортадағы электрондардың дифракциясын зерттеуді ұсынды. Бастапқыда, Зоммерфельд Бетеге Пол Питер Эвальдтың 1914 жылы рентгендік дифракция туралы мақаласын алуға кеңес берді. Кейінірек Бете өзінің тым мақсатты болғанын мойындады және дәлдікке ұмтылуда есептеулерді қажетсіз қиындатады. Бете Вольфганг Паулимен кездескен кезде, ол оған былай деді: *«Зоммерфельдтің сен туралы әңгімелерінен кейін мен сенен диссертацияңнан да көп нәрсені күттім»*. Кейінірек Бете былай деп есіне алды: *«Мен Паулидің аузынан бұл комплимент болды деп ойлаймын»*.

1924—1928 жж. Франкфурт және Мюнхен университеттерінде оқыды. Соңғысында физика ғылымының докторы дәрежесін алды (1928).

Біраз уақыт ол Штутгарт политехникалық мектебінде Эвальдтың қарамағында және Римдегі Энрико Фермиде жұмыс істеді.

Оның анасы еврей болғандықтан 1933 жылы нацистер билікке келгеннен кейін ол Тюбинген университетінен кетуге мәжбүр болды, оған ол 1932 жылы жұмысқа орналасқан еді. Зоммерфельд оған көмек көрсетті, бірақ Бете бұдан былай нацистік Германияда қала алмады. Ол Ұлыбританияға қоныс аударды, онда Манчестер университетінде оқытушылық қызметке ие болды және Рудольф Пайерлспен бірге қалды, ал 1935 жылдан бастап — АҚШ-та. Сол жылдан бастап Корнелл университетінің профессоры (1937 жылға дейін ассистент, 1975 жылдан эмерит).

Америкаға кетер алдында ол Копенгагендегі Нильс Бор институтында болып, өзінің әріптес физик Хильде Левиге ұсыныс жасады. Ол оны қабылдады, бірақ Бетенің анасы, өзі еврей болса да, оған еврей қызына үйленуге тыйым салды; Ханс жоспарланған үйлену тойына бірнеше күн қалғанда құдалықты тоқтатты, бұл Нильс Бор мен Джеймс Фрэнкті таң қалдырды, олар оны соғыстан кейінгі кезеңге дейін өз институтына шақырмады. 1939 жылы Бете Пол Эвальдтың қызы Роузға үйленді.

1941 жылы ол Америка азаматтығын алды. Соғыс жылдарында ол Лос-Аламос зертханасының теориялық бөлімін басқарып, Манхэттен жобасының бөлігі ретінде жүргізілген жұмыстарға қатысты. Ол атом бомбаларының сыни массасы үшін есептеулерде және «Тринити» сынағында, сондай-ақ Нагасакиді бомбалауда «Майлы адамда» теориялық негіз ретінде пайдаланылған жарылғыш әдісте маңызды рөл атқарды. Арада жылдар өткенде ол былай деп жазады: «Мен әлі күнге дейін қателескенімді сезінемін. Бірақ мен осылай істедім...». Содан кейін Бете де сутегі бомбасын жасауға қатысты, бірақ ол жобаға оның жүзеге асырылмайтынын дәлелдеу үмітімен қосылды.

## Әлеуметтік белсенділік

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол ядролық қарусыздану және атом энергиясын бейбіт мақсатта пайдалануды жақтады. Ол Альберт Эйнштейн негізін қалаған, ядролық қару жарысына қарсы күрескен Атом ғалымдарының төтенше комитетіне қосылды. Ол 1963 жылғы Атмосфералық, ғарыштық және су астындағы сынақтарға тыйым салу туралы шартқа, кейінірек 1972 жылғы баллистикалық зымыранға қарсы келісімге қол қоюды қамтамасыз еткен негізгі ғылыми дауыстардың бірі болды. 1968 жылы Ричард Гарвинмен бірге жазған мақаласында ол АҚШ қорғаныс министрлігі ұсынған қымбат баллистикалық зымыранға қарсы қорғаныс жобасының пайдасыздығын дәлелдеді. 1983 жылы Рональд Рейган әкімшілігі жариялаған Стратегиялық қорғаныс бастамасы одан да өткір сынға лайық болды — Бете бастаған американдық мамандар тобы ұсынылған жүйеге жойқын техникалық-экономикалық баға берді.

1992 жылы Бете «Адамзатқа ескертуге» қол қойды.

1995 жылы 88 жастағы Бете ашық хат жазып, әлемдегі барлық ғалымдарды ядролық қаруды жасауға байланысты кез келген жұмысқа қатыспауға шақырды. 2004 жылы ол «ғылымның үкіметтегі лайықты орнын» қалпына келтіру үшін АҚШ президенттік сайлауында Джордж Бушқа қарсы Джон Керридің кандидатурасын қолдаған 48 Нобель сыйлығының лауреаттарының қатарында болды.

## Ғылыми үлесі

Негізгі еңбектері ядролық физика мен астрофизикаға арналған. Ол термоядролық реакциялардың протон-протондық циклін ашты (1938). Ол массивтік жұлдыздардағы термоядролық реакциялар процесін түсіндіруге мүмкіндік беретін алты сатылы көміртек-азот айналымын ұсынды (1938, К. Вайцзеккерге тәуелсіз). Бетте затта қозғалатын зарядталған бөлшектің энергия жоғалуын анықтау формуласы бар (1934). 1947 жылы Бете Тоқтының ауысуын кванттық теорияға сәулелік түзетулерді енгізу және ренормалану теориясын бастау арқылы түсіндірді. Элементар бөлшектер теориясында өзара әрекеттесетін екі бөлшектердің жүйесін сипаттайтын Бете — Сольпитер теңдеуі кеңінен қолданылады (1951).

1929 жылы ол кристалдық өрістің кванттық-химиялық теориясын жасады, ол молекуланың төменгі энергетикалық күйлерін қоршаған атомдар немесе иондар жасаған электростатикалық өрісте орналасқан бір атомның (ионның) күйлері ретінде қарастырады.

Ханс Бете — 250-ден астам ғылыми мақалалардың авторы, соның ішінде физиктер әлі де кеңінен қолданатын «Бір және екі электрондары бар атомдардың кванттық механикасы» кітабының бірлескен авторы (Эдвин Салпетермен бірге;ағылш. *Hans A. Bethe and Edwin E. Salpeter, Quantum mechanics of one- and two-electron atoms.* — Берлин: Springer, 1957). Ғылыми қызметін қартайғанша жалғастырды. Өмірінің соңғы 20 жылында ол негізінен нейтрино физикасы саласында жұмыс істеді, атап айтқанда, күн нейтриносының жетіспеушілігі мәселесі бойынша бірқатар мақалалар жариялады. Оның шәкірттерінің бірі Фриман Дайсон Бетені XX ғасырдағы ғылыми мәселелерді шешудегі ең жақсы ғалым деп санадыlang=en}}</ref>.

## Марапаттау және тану

 Бете журналистерге сұхбат беруде
Америка өнер және ғылым академиясының (1947), Америка астрономиялық қоғамының және Америка физикалық қоғамының мүшесі және 1954 жылы соңғысының президенті.

Британдық университеттердің құрметті докторы.

* 1946 — Президенттің еңбегі үшін медалі
* 1947 — Генри Дрейпер медалі
* 1955 — Макс Планк медалі
* 1959 — Франклин медалі
* 1961 — Корольдік астрономиялық қоғамының Эддингтон медалі
* 1961 — Энрико Ферми сыйлығы
* 1963 — Румфорд сыйлығы
* 1967 — Физика бойынша Нобель сыйлығы
* 1975 — АҚШ Ұлттық ғылым медалі
* 1976 — Нильс Бор медалі
* 1978 — Вейцманның мемориалдық лекциялары
* 1981 — Лео Сиярд сыйлығы
* 1985 — Ванневар Буш сыйлығы
* 1989 — М. В. Ломоносов атындағы физикадағы үздік жетістіктері үшін Үлкен алтын медаль
* 1990 — Оскар Кляйн медалі
* 1992 — Albert Einstein Peace Prize
* 1993 — Эрстед медалі
* 1993 — Бейкер дәрісі
* 2001 — Кэтрин Брюс медалі
* 2005 — Американдық Философиялық Қоғамның Бенджамин Франклин медалі

Астероид (30828) Бете Бете есімімен аталды және Ханс Бете сыйлығы тағайындалды.

Кристофер Ноланның «Оппенгеймер» көркем фильмінде Бетені Густаф Скарсгард сомдайды.

## Әдебиет

* Бете (Bethe), Ханс Альбрехт // Лауреаты Нобелевской премии. Энциклопедия / Отв. ред. Е. Ф. Губский. — М.: Прогресс, 1992. — Т. 2. — 862 б. — 25 000 дана. — ISBN 5-01-002539-6.
* Храмов Ю. А. Бете Ханс Альбрехт // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Ред. 2-ші, өңд. және қос. — М. : Наука, 1983. — Б. 31. — 400 б. — 200 000 дана.
* Bernstein J. Hans Bethe, Prophet of Energy. — New York: Basic Books, 1980. — 224 p. — ISBN 978-0-465-02903-7.
* Brian D. The Voice Of Genius: Conversations With Nobel Scientists And Other Luminaries. — Cambridge, Massachusetts: Perseus Pub, 2001. — 440 p. — ISBN 9780738204475.
* Schweber S. S. Nuclear Forces: The Making of the Physicist Hans Bethe. — Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 2012. — 608 p. — ISBN 9780674065871.

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Нобель сайтындағы ақпарат (ағыл.))
* *Г.А. Бете.* «Жұлдыз энергиясының көздері». Нобель дәрісі, UFN, 96-том, 3-шығарылым, қараша 1968 ж.
* Бете, Ханс // «Дүние жүзі» энциклопедиясы.
* Ханс Бете KinoPoisk сайтында

Сұхбат
* Interview with Hans Albrecht Bethe by Thomas S. Kuhn At Kuhn's office, Dwinelle Hall, UC, Berkeley, 17 January 1964 (ағыл.). *Niels Bohr Library & Archives*. American Institute of Physics.  Тексерілді, 25 қыркүйек 2014.
* Interview with Hans Bethe by Charles Weiner and Jagdish Mehra at Cornell University, October 27, 1966 (ағыл.). *Niels Bohr Library & Archives*. American Institute of Physics.  Тексерілді, 25 қыркүйек 2014.
* Interview with Hans Bethe by Charles Weiner at Cornell University, November 17, 1967 (ағыл.). *Niels Bohr Library & Archives*. American Institute of Physics.  Тексерілді, 25 қыркүйек 2014.
* Interview with Hans A. Bethe by Charles Weiner at Cornell University, May 8, 1972 (ағыл.). *Niels Bohr Library & Archives*. American Institute of Physics.  Тексерілді, 25 қыркүйек 2014.
* Interview with Hans Albrecht Bethe by Lillian Hoddeson in Sicily, April 29, 1981 (ағыл.). *Niels Bohr Library & Archives*. American Institute of Physics.  Тексерілді, 25 қыркүйек 2014.