Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Пон Джун Хо

|  |
| --- |
| Пон Джун Хо |
| 봉준호 |
|
Пон Джун Хо (2017) |
| Жалпы мағлұмат |
| Туған күні | 14 қыркүйек 1969 (1969-09-14) (56 жас) |
| Туған жері |
Тэгу, Корея
 |
| Азаматтығы |  Корея Республикасы |
| Мамандығы |
режиссёр сценарийші кинопродюсер |
| Белсенді жылдары |
1999 — қазіргі уақыт
 |
| Марапаттары |
«Оскар» (2020 — төрт мәрте) «Алтын глобус» (2020) «BAFTA» (2020 — екі мәрте) «Алтын пальма бұтағы» (2020) «Сезар» (2020)
 |
| IMDb |
ID 0094435
 |
| Ортаққордағы **Пон Джун Хо** |

|  |
| --- |
| **Пон Джун Хо** |
| Хангыль | 봉준호 |
| Ханча | 奉俊昊 |
| Маккьюн — Райшауэр | Bong Junho |
| Жаңа романизация | Pong Chunho
  |

**Пон Джун Хо** (кор. 봉준호?, 奉俊昊?; 14 қыркүйек, 1969, Тэгу, Корея Республикасы) — оңтүстік кореялық кинорежиссёр, сценарийші және кинопродюсер. Төрт «Оскар» сыйлығының иегері.Оның «Паразиттер» фильмі «Оскар» тарихындағы ағылшын тілінде емес, үздік фильм сыйлығын жеңіп алған алғашқы фильм. 2017 жылы Пон Metacritic нұсқасы бойынша 21 ғасырдағы ең үздік 25 кинорежиссер тізіміне енді. 2020 жылы Пон «Time» нұсқасы бойынша жыл сайынғы ең ықпалды 100 адамның тізіміне енгізілді.

## Фильмография

| Жыл | Қазақша аты | Түпкі аты |
| --- | --- | --- |
| 2000 | Фландриялық ит | 플란다스의 개 |
| 2003 | Өлтіру туралы естеліктер | 살인의 추억 |
| 2006 | Құбыжық | 괴물 |
| 2009 | Анашым | 마더 |
| 2013 | Қарлы Пойыз | 설국열차 |
| 2017 | Окджа | 옥자 |
| 2019 | Паразиттер | 기생충 |

## Дереккөздер
# Муссондық субтропиктік климат[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Муссондық субтропиктік климат
**Муссондық субтропиктік климат** (*Муссонный субтропический климат*) — материктердің субтропиктік ендіктерінің шығыс бөліктеріне (*Қытай Халық Республикасының шығысы, АҚШ-тың онтүстік-шығысы*) тән климат. Температуралық жағдайына қарай муссондық субтропиктік климатты аудандар жерортатеңіздік климат аудандарына жақын, бірақ жауын-шашын молырақ және негізінен жазда жауады (*Пекинде мұхиттық муссон кезінде 640 мм жылдық жауын-шашынның шілдеде 260 мм-і жауады да, тек 2 мм-і ғана желтоқсанда жауады*).

## Дереккөздер
# II Фридрих[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| II Фридрих нем. *Friedrich II. der Große* |
|  |
| Лауазымы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ту | Пруссия патшасы |

 |
| 31 мамыр 1740 — 17 тамыз 1786 |
| Ізашары | I Фридрих Вильгельм |
| Ізбасары | II Фридрих-Вильгельм |
| Өмірбаяны |
| Діні | Лютерандық |
| Дүниеге келуі | 24 қаңтар 1712 (1712-01-24) Берлин |
| Қайтыс болуы | 17 тамыз 1786 (1786-08-17) (74 жас) Сан-Суси, Потсдам |
| Қолтаңбасы |  |
| **[[commons:Category:Category:Frederick II of Prussia|]]** Ортаққорда |
| өңдеу  |

**II Фридрих** немесе **Ұлы Фридрих** (нем. *Friedrich II., Friedrich der Große, Alte Fritz*; 24 қаңтар 1712 жыл - 17 тамыз 1786 жыл) — Гогенцоллерндер әулетінен шыққан Пруссия патшасы, ірі қолбасшы. II Фридрих тұсында Пруссияда абсолютизм ең жоғары даму шыңына жетті. Еуропа державаларының арасындағы қайшылықтарды пайдаланып, жалдамалы армияға сүйенген II Фридрих толып жатқан басқыншылық соғыстар (Австрия мұрагерлігі үшін соғыс, Жеті жылдық соғыс, Бавария мұрагерлігі үшін соғыс) жүргізді. Фрйдрих II-нің саясаты крепостнойлықты күшейту, салықты көбейту, меркантилизммен, сондай-ақ *"білімді абсолютизм"* рухында реформалар жүргізумен сипатталды.

## Өмірбаяны

II Фридриз немесе ұлы Фридрих патша 1712 жылы 24 қаңтарда Берлинде дүниеге келген. Пруссияның Гогенцоллерн әулетінен шыққан. туған кездегі есімі Карл Фридрих. Әкесі Пруссия королі I Фридрих Вильгелм Фридрихті нағыз жауынгер етіп тәрбиелегісі келді. Бірақ Фридрихтің бар ықыласы музыкаға, философия мен биге ауды. Нәтижесінде әкесі оны мұрагерлікке лайықсыз деп тауып, тақ мұрагерлігін кіші ұлы Август Вильгелмге бермек болды.
Әкесінің озбырлығына шыдай алмаған Фридрих 18 жасында лейтинант Ганс Герман Каттемен бірге Англияға қашпақ болды. Дегенмен олар ұсталып, қамалдың Кюстрин түрмесіне жабылды. Осылайша, ол 2 жыл уақытын айдауда өткізді. Кейінірек кешіріліп, жаяу әскердің басшысы болып тағайындалды. Фридриз дарынды музыкант еді. Ол флейтада ойнайтын. Флейтаға лайықтап 100 сонат, 4 симфонияжазған. Ол көп уақытын оқуға жұмсап, драмалық қойылымдарды тамашалайтын. Осы уақыттарын өміріндегі ең бақытты сәттер деп санады. 1775 жылы Фридрих Берлинде алғаш реткөпшілікке арналған кітапхана ашты.
Ұлы Фридрих басқарған тұста Пруссияның территориясы екі есеге дейін ұлғайды. Фридрих әкесі қалдырған қордың көмегімен Пруссийны Еуропаның 5 ші шағын ғана ұлы державасына айналдырды.
# Сеул Телемұнарасы

|  |
| --- |
| {{{ғимараттың аты}}} |
| Жалпы мәлімет |

**Сеул телемұнарасы**, ресми түрде **YTN Seoul Tower**, көбінесе **Намсан Мұнарасы** немесе **Мұнара N** ретінде танымал—Оңтүстік Корея,Сеул қаласының орталығындағы Намсан тауында орналасқан телевизиялық және қарау мұнарасы. Биіктігі 236 метрге жететін Сеул қаласының ең биік мұнарасы. Мұнара 1971 жылы салынған,cонымен қатар Сеул телемұнарасы Кореядағы ең алғашқы Сеулдегі теле және радио хабарларды қамтамасыз ететін радиотолқынды мұнара болып табылады. Қазіргі уақытта мұнара KBS, MBC және SBS сияқты кореялық СМИ үшін сигнал таратады.

## Тарихы

1969 жылы басталған мұнараның құрылысына жалпы 2,5 миллиард теңге жұмсалды. Жұртшылық үшін аталған мұнара 1980 жылы ашылды. Сеул телемұнарасының құрылысы 1971 жылдың 3 желтоқсанында аяқталды,дәл сол сәтте мұнара іші ешқандай жабдықтармен қамтамасыз етілмеген еді.1975 жылдың тамыз айында мұнараның үшінші қабатында көру алаңы,музей,ашық холл, кәдесыйлар дүкені және т,б пайда болды. Бірақ, мұнараның құрылысы аяқталғанына қарамастан көрі алаңы жұртшылыққа 1980 жылдың 15 қазанына дейін жабық болды. Мұнара ашылғаннан кейін Сеул қаласының мақтанышына айналды. Мұнараның негізгі биіктігі-236,7 метр, бірақ таудың арқасында оның жалпы біктігі теңіз деңгейінен алғанда-479,7 метрді құрайды.

Мұнара бастапқа иесі **CJ Corporation** конгломеретымен біріктілгенде қайта аталды (мұнараның ресми атауы **CJ Seoul Tower**). Ол **Намсан мұнарасы** және **Сеул мұнарасы** деп те танымал болған. Бұл алғашқы Кореядаға радиотолқында мұнара болып табылады, сонымен қатар бұл мұнара **KBS, MBC, SBS TV, FM, КПБ, TBS, CBS,** және **BBS FM** арналарына антенна-таратқыш болып табылады.

## Көрнекті орындары

Мұнараға жету үшін келушілер кабельдік автокөлік арқылы Намсан арқан жолымен тауға шығады. Мұнара ұлттық маңызы бар архитектуралық ескерткіш және қала пейзажының бір бөлігі болып табылады. Жыл сайын мұнара мыңға жуық жергілікті халықты жәнеде шетелдік туристерді өзіне тартады,әсіресе түнде. Жыл сайын шамамен 8,4 млн адам Сеул мұнарасын тамашалауға келеді. Сеул телемұнарасы негізгі үш бөлікке бөлінген: **Лобби N, Плаза N** және **Мұнара N**. **Плаза N** екі қабатты қамтиды,ал **Мұнара N** — төрт.

**Лобби N**-де кәдесыйлар дүкені,мұражай,бар,ақпараттық стендтер,кафе және көру алаңына шығу есігі орналасқан. Бірінші қабатта билет кассасы, терраса, кәдесый дүкеі және кафе бар. Екінші қабатта Place Dining итальян мейрамханасы және терраса бар, дәл осы терассалардан «махаббат құлыптарын» табуға болады. **Мұнара N**-де төрт қабат: 1F, 2F, 3F және 5F (Кореяда көбінесе төртінші қабат деген жоқ). Мұнарада 4 көру алаңы бар (4-шы көру алаңында мейрамхана бар, онда әрбір 48 минут сайын бір ақша айналымы жасалады), сонымен қатар кәдесыйлар дүкені және екі мейманхана бар. Жоғарыдан Сеулдің көп бөлігін көруге болады,мұнара оқырмандар мен туристтердің берген бағаларына байланысты әлемдегі 500 көрнекті орындардың қатарына қосылды.

## Дереккөздер
# Маоизм

**Маоизм** (maoism) – қытай төрағасы Мао Зыдоң қалыптастырған экономикалық және әлеуметтік-саяси идеологиялық көзқарастар жүйесі. 1976 жылы төраға Маоның көзі тірісінде Қытай Халық Республикасы мен Қытай коммунистік партиясының ресми идеологиясы болып қабылданды.

Маоизм ілімі марксизм-ленинизм, сталинизм және дәстүрлі қытай философиясы – Конфуцишілдік деген үш тұғырға негізделген.

Аграрлық саладағы оның пікірі өз жақтастарының пікірімен сәйкес келмеді: Мао Қытайда тапшы болған қалалық пролетариатты маужыраған шаруа күшіне (дәстүрлі марксистер назарға алмайтын) алмастырды.

Техникалық және зияткер элитадан гөрі маоистердің төңкеріс құлшынысына сенуі және шаруалардың қулығының жетіспеушілігі 1950 жылы аяғында үлкен өзгерістердің болуына және 1960 жылы және 1970 жылы мәдени төңкеріске үлкен әсерін тигізді.

Бұл оқиғалардың зиянды салдарынан Маоның ізбасарлары ақыры экономиканың құлдырауына және қоғамда тәртіпсіздік тудыруға әкеп соғатын маоизмді тастауға мәжбүр болды.

Маоизм бүкіл дүниежүзіндегі бүліншілік жансыздар отрядын қамтып алды, қызыл кхмер маңында ол Камбоджаның ұлттық идеологиясына айналды.

## Дереккөздер

<references>
# Хошимин

|  |
| --- |
| Елорда |
| Хошимин |
| вьетн. *Thành phố Hồ Chí Minh* |
| Әкімшілігі |
| Ел |  ВьетнамВьетнам |
| Ішкі бөлінісі |
10 қалалық аудан, 18 ауылдық аудан, 1 қала
 |
| Тарихы мен географиясы |
| Координаттары | 10°46′10″ с. е. 106°40′55″ ш. б.﻿ / ﻿10.76944° с. е. 106.68194° ш. б.﻿ / 10.76944; 106.68194    |
| Құрылған уақыты |
1698
 |
| Бұрынғы атаулары |
Тханглонг, Донгдо, Донгкуан, Донгкинь, Бактхань және т.б.
 |
| Елорда статусы |
2 қыркүйек 1956
 |
| Жер аумағы |
2095 км²
 |
| Уақыт белдеуі |
UTC+7
 |
| Тұрғындары |
| Тұрғыны | 7 348 837 адам (2011) |
| Тығыздығы |
1 875 адам/км²
 |
| Ұлттық құрамы |
вьеттер, қытайлар, мыонгтар
 |
| Ресми тілі |
вьетнам
 |
| Сандық идентификаторлары |
| Телефон коды |
+84 4
 |
| Пошта индексі |
10
 |
| hochiminhcity.gov.vn |
| Хошимин |
| Хошимин шекарасы

 |
|

**Хошимин** (вьетн. *Thành phố Hồ Chí Minh*)— Вьетнамның ең ірі қаласы.Саяси, білім, мәдени және ірі өнеркәсіп орталығы. 2008 жылы жер аумағы бойынша әлемдегі 17 ірі қалалар қатарына кірді.

## Бауырлас қалалар

## Суреттер

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Ho Chi Minh City |

* Хошимин қаласы ресми сайты Мұрағатталған 18 ақпанның 2010 жылы.
# 9 сәуір[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | **2026 жылғы сәуір** | >> |
| Жек | Дүй | Сей | Сәр | Бей | Жұм | Сен |
|  |  |  | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 |  |  |
| **MMXXVI** |

 |

**Сәуірдің 9** — Григориан күнтізбесінде жылдың 99-шы күні (кібісе жылдарда 100-ші). Жылдың аяғына 266 күн қалады.

## Мерекелер

## Оқиғалар

## Туғандар

## Қайтыс болғандар

## Сыртқы сілтемелер

|  |
| --- |
|  |
| **Жыл айлары мен күндері** |
| Қаңтар | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Ақпан | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 (29) |
| Наурыз | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Сәуір | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| Мамыр | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Маусым | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| Шілде | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Тамыз | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Қыркүйек | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| Қазан | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Қараша | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| Желтоқсан     | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
# Ява

|  |
| --- |
|  Ява индон. Jawa, Үлгі:Lang-jv |
| Сипаттамасы |
| Ауданы | 132 000 км² |
| Ең биік нүктесі | 3676 м |
| Тұрғындар (2010 жыл) | 140 000 000 адам |
| Халық тығыздығы | 1060,606 адам/км² |
| Орналасуы |
| 7°30′10″ о. е. 111°15′47″ ш. б.﻿ / ﻿7.5028° о. е. 111.2631° ш. б.﻿ / -7.5028; 111.2631    |
| Аралды шаятын акваториялар | Үнді мұхиты, Тынық мұхит |
| Ел |  Индонезия |
| Ява |
|  **Ява** Ортаққорда |

**Ява** (индон. Jawa) — Малайя топаралы, Үлкен Зонд аралдар тобының құрамындағы арал, Индонезия иелігінде. Ауданы 126,5 мың км2. Батыстан шығысқа қарай 1000 км-ге созыла орналасқан, жағалауы көп тілімденбеген. Ява жағалауын Үнді мұхиты, Ява, Бали т-дері мен Зонд бұғазының суы шайып жатыр. Аралда 100-ден аса жанартау бар, оның 30-ы әрекетті, жиі-жиі жер сілкінулер болып тұрады. Ең биік жері 3676 м (Семеру жанартауы). Солт. төбелі жазық. Климаты субэкваторлық муссонды. Орташа айлық температура 25 – 27С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 1600 – 3000 мм. Мәңгі жасыл және жапырағын түсіретін тропиктік орман, тау шыңдарында бұталар мен шалғын, шығыс бөлігінде саванна мен сирек ормандар таралған. Балюран, Гунунг-Геде-Пангранго, Уджунг-Кулон ұлттық саябақтары құрылған. Жазық жерлері игерілген, жүгері, күріш, қант құрағы, кокос пальмасы, каучук ағашы өсіріледі. Мұнай кен орындары бар. Дүние жүзіндегі ең жиі қоныстанған ауданның бірі. Тұрғыны 103 млн. адам. Ірі қалалары: Джакарта, Бандунг, Сурабая.
# Караваджо[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Караваджо
**Караваджо** (*Caravaggіo; өзінің аты-жөні Меризи да Караваджо, Merіsі da Caravaggіo*), (*28.09.1573, Италия, Ломбардия, Караваджо қ. – 18.07. 1610, Тоскана, Порте-Эрколе*) – италиялық кескіндемеші, барокко өнеріндегі реалистік бағыттың негізін салушы.
* 1584 – 88 жылы Миланда С.Петерцанодан сабақ алды.
* 1589 және 1593 жылы Римде, 1607 және 1608 – 09 жылы Мальт аралында, 1609 – 10 жылы Неапольде тұрды.

Караваджо сол замандағы суретшілердей әсіре әсерелеуге бармай, өмірді шынайы бейнелеуді мақсат етті. Караваджо аса шебер суретші ретінде бүкіл Еуропаға танылды. Шығармаларында, көбінесе, жарық пен көлеңкенің тылсым табиғатын шеберлікпен пайдаланды. Караваджо “натюрморт” пен “тұрмыстық” жанрдың қалыптасып,дамуына үлкен үлес қосты. Караваджо шығармаларында, көбінесе, іңірдегі ала көлеңкелі шақты шебер бейнелейтін стилімен ерекшеленді. Караваджоның бұл әдісін кейін көптеген суретшілер қабылдап, оны өз шығармаларында қолданды. Шығарманың алғашқы кезеңіндегі “Балгер” (1595, Париж, Лувр), “Лютняшы қыз” (“Мандолинші қыз”, 1595 ж.ш., Санкт-Петербург, Эрмитаж), “Магдалина” (1597 – 99, Рим, Дориа-Памфили галереясы) сияқты діни аңызға құрылған композициялары реалистік тұрғыда жазылған. Римдегі Сан-Луиджи ден Франчези шіркеуіндегі полотналар топтамасы, “Табытқа салу” (1604, Рим, Ватикан), “Өлім” (1605 – 06, Лувр), т.б. шығармалары – Караводжоның әлемге танымал туындылары. Караваджо өнерінің кемелденген кезіндегі шығармаларында (“Марияның өлімі”, 1605 – 06 ж.ш., Лувр) шиыршық атқан эмоциялық шиеленістер мен өмірдің көлеңкелі жақтарын қамтыды.

## Дереккөздер
# Шпицберген

|  |
| --- |
|  Шпицберген норв. Svalbard |
|  |
| Сипаттамасы |
| Ірі аралы | Батыс Шпицберген  |
| Жалпы ауданы | 61 022 км² |
| Ең биік нүктесі | 1712 м |
| Тұрғындар (2009 жыл) | 2642 адам |
| Халық тығыздығы | 0,043 адам/км² |
| Орналасуы |
| 78°13′00″ с. е. 15°33′00″ ш. б.﻿ / ﻿78.21667° с. е. 15.55000° ш. б.﻿ / 78.21667; 15.55000    |
| Акватория | Солтүстік Мұзды мұхит |
| Ел |  Норвегия |
| Шпицберген |
|  **Шпицберген** Ортаққорда |

**Шпицберген**, Грумант, Свальбард – Солтүстік Мұзды мұхиттың батысындағы аралдар тобы, Свальбард аралдар тобының негізгі бөлігі. Ірі аралдары: Батыс Шпицберген, Солтүстік-Шығыс Жер, Эдж, Баренц, т.б. Ауданы 62 мың км2.

## Геогрфиясы

Жер бедері таулы, ең биік жері – 1712 м, Ньютон тауы. Батыс және солтүстік жағалаулары фьордтарға (Ис-фьорд, Вейде-фьорд, т.б.) күшті тілімделген. 35,1 мың км2-ден астам жерін (етегінен теңізге дейін) мұздықтар алып жатыр, көп жылдық тоң таралған. Төрттік кезеңнің жанартаулары (Сверре, Сигурд) және ыстық бұлақтар бар.

## Климаты

Климаты арктикалық-теңіздік; шығысы қатаң, батысында Шпицберген жылы ағысы әсерінен салыстырмалы жұмсақ. Орташа температура жағалық бөлікте ақпанда –12**°C**, шілдеде 4**°C**. Жылдық жауын-шашын мөлш. 315 мм.

## Флорасы мен фаунасы

Арктик. шөл және тундра өсімдіктері (мүк, қына, ергежейлі қайың, т.б.) өседі. Сүт қоректілерден солтүстік бұғысы, полюс түлкісі, ақ аю, құстың 90 түрі кездеседі. Суы балыққа бай: гренландия итбалығы, нерпа, теңіз қояны, морж, кит тіршілік етеді.

## Экономикасы

Солтүстік-Батыс Шпицберген, Форланн ұлттық саябақтары, Солтүстік-Шығыс Свальбард резерваты құрылған. Шпицберген топаралдарынан жоғ. сапалы тас көмір өндіріледі. Байырғы халқы жоқ; тұрғындары негізінен көмір өндіретін 1,2 мың норвег, 1,5 мың орыс азаматтарынан тұрады.

1925 жылы Шпицберген топаралы ресми түрде Норвегияның бөлігі болып жарияланды. Әкімшілік орталық – Лонгьир, порты – Баренцбург.

## Суреттер

* Лонгйербьеннің солтүстігіндегі Адвентфьорден фьордындағы Адвенттоппен және Хьортфьеллет таулары
* Лонгьербьеннің солтүстік-шығыс шекарасында ақ аю туралы ескерту белгісі
* Шпицберген университетінің орталығы (UNIS)
# Гибрид

**Гибрид**, будан (лат. *hіbrіda*  — будан, қоспа) — генотипінде айырмашылығы бар екі организмді будандастырудан (шағылыстырудан) алынған жаңа организм. Оны өсімдіктерде екі бөлек түрден, екі бөлек туыстан немесе бір түрге жататын формалар арасынан, ал жануарларда екі бөлек түрге, екі бөлек туысқа жататын организмдерден алуға болады. будан ғылымда латынша Ғ әрпімен белгіленеді. Ғ= А х В. Мұнда А — аталығы, В — аналығы, х — будандастыру (шағылыстыру); қазақша Будандастыру.

бір түрге жататын екі немесе бірнеше тұқымның малын бір-бірімен шағылыстырудан туған төл. Б.-ың тұқым қуалаушылық қасиеттері ата-енесінің әртектілігінен байытылып, көп қырланатындығынан кейбір өнімділік қасиеттері жетік дами түседі немесе ата-енесіне тән әр түрлі өнімдік қасиеттерінің жаңа үйлесімі пайда болады. Әдетте, б. өсіп-жетілуі мен өнімділігі ата-енесінен асып түседі. Мұндай б.-ды бағыттап сұрыптау мен сол бағытта жұптастыру арқылы жаңа мал тұқымын шығаруға мүмкіншілік тудырады. Осыған орай мал шаруашылығында әр түрлі мал тұқымдарын будандастыру арқылы б. мал өсіру кең тараған.

## Дереккөздер
# Мшанкалар

| Мшанкалар |
| --- |
|   |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Жануарлар  |
| Жамағаты: | **Bryozoa** Ehrenberg, 1831 |

 |

**Мшанкалар** (лат. *Ectoprocta, Bryozoa*) – қармаушы колониалды Омыртқасыз жануарлар тобы. .

Колониаларының ұзындығы 1 мм дейінгі ерекше ағзалардан – зооидтерден тұрады. Колониалары көлденеңінен 0,5 м дейін жетуі мүмкін. Колониаларының құрылымы жұмсақ және қоймалжыңды қалпынан кальций қаңқасы бар қатты қалпына дейін өзгеруі мүмкін.

Тұщы сулы майлышөп таяз сулардағы ағаштың жапырақтарына, өзектері мен тамырларына бекиді. Қармауышының көмегімен планктондарды ұстап алып қоректенеді.

## Дереккөздер
# Космохимия

**Космохимия** - химиялық элементтердің бүкіл әлем ауқымында (әлем кеңістігінде, жасынтастарда, жұлдыздарда, планеталарда және олардың жекелеген бөліктерінде) таралу ерекшеліктерін зерттейтін ғылым.

## Сілтемелер:

* Геохимия
* Химия
* Астрономия
* Астронавтика
* Космонавтика

## Дереккөздер
# Вироидтар

| Вироидтар |
| --- |
|   |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Табы: | Subviral agents  |
| Сабы: | **Viroid**  |

 |
| Тұқымдастары: |
| *Pospiviroidae*
*Avsunviroidae* |

**Виродтар** (ағылш. *Viroids*) — жұқпалы ауру қоздыратын қасиеттері бар агенттер. 1972 жылы Теодор Отто Динер (ағылш. *Theodor Otto Diener*) ашқан. Фитопатонендерге жатады, өсімдіктерде (картоп, қияр, цитрус және т.б.) ауру қоздырады. Сыртқы ақзаттық қабықшасы болмайды, бір тізбекті сақиналы РНҚ-дан тұратын шағын молекула. РНҚ-сы 360 нуклеотидтерден тұрады. Өніп-өсу жолдары толық зерттелмеген. Вирустармен салыстырғанда УК сәулелердің əсеріне өте төзімді келеді.

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Category:Viroids |
# Темір дәуірі

*Темір дәуірінен қалған ескерткіш*.
**Темір дәуірі** – адамзат тарихында қола дәуірін алмастырған, аса маңызды әлеуметтік-экономикалық, саяси, демографиялық, технологиялық өзгерістерді дүниеге әкелген жаңа кезең. Бастаулары темір металын игерумен және оны кеңінен қолданумен сәйкес келетін бұл кезеңді ғылым тарихында «*темір дәуірі*» деген тұрақты атаумен белгілеуді алғаш рет 19 ғ-дың ортасында К. Томсен (Дания) ұсынды. Біздің заманымыздан бұрын 1-мыңжылдықтың басынан осы заманға дейінгі кезең арасында темір адамзаттың заттық мәдениетінің негізі болып келді. *Өндірістік технология* саласындағы барлық мәнді ашылымдар осы металмен байланысты. Дегенмен, темір ұзақ уақыт бойы аз таралған әрі қымбат металл болып қала берді. Тек б.з.б. 1-мыңжылдықта ғана темір металлургиясын қолданысқа кеңінен ендіру қолға алынды. Қазіргі заманда да темір еңбек құралдары жасалатын бірден-бір маңызды металл болып қалуда, сондықтан қазіргі дәуір де темір ғасырына жатады. Осы себептен, тарихи-археологиялық кезеңдемеде «*ерте темір дәуірі*», одан кейінгі кезеңге қатысты «*орта ғасырлар дәуірі*» деген атаулар қолданылады. Ерте темір дәуірі біздің заманымыздан бұрын 8–7 ғасырлардан бастап, *ерте орта ғасырлар дәуіріне* дейінгі кезеңді, яғни б.з. 6-ғ-ына дейінгі уақытты қамтиды.

 *Темірден жасалған бұйым*. Ерте Темір дәуірінде суғармалы егіншілікке негізделген көне шығыстық өркениет елдерінде (Месопотамия, Алдыңғы Азия, Кіші Азия, Үндіқытай, Солтүстік Африка, тағы басқа) *мемлекеттік жүйе мен саяси институттардың* нығаю үдерістері жедел қарқынмен дамыды. Еуропада Рим, Грек өркениеттері қалыптасып, латен, гальштат сияқты аса көрнекті мәдениеттер гүлденді. Мал шаруашылығының жаңа түрлеріне көшу далалық табиғат жүйесінің ерекше жағдайларында өмір кешкен қола ғасыры тайпалары экономикасының дамуының нәтижесі болып табылады. Қазақстан аумағында шаруашылықтың бұл түрінің негіздері қола дәуірінің соңғы кезінде, Беғазы-Дәндібай заманында қаланды.

 *Темір дәуірінен қалған мата*. Ерте Темір дәуірі басталысымен, Еуразия далаларында ірі *тайпалық бірлестіктер* қалыптасты. Олардың мүдделерінің қақтығысы, айналасындағы *отырықшы-егінші* халықтармен қарым-қатынастарының өзіндік түрлері қоғамның белгілі дәрежеде әскериленуіне әкелді. Үлкен «*патшалық*» обалары, яғни қайтыс болған ауқатты адаммен бірге қару-жарақ, ат әбзелдері, әшекейлер сияқты өзінің құндылығымен мәнді болып саналатын бұйымдар бірге жерленген күрделі құрылымды ірі обалар тұрғызылды. Жалпы алғанда, далалық белдеуде ерте Темір дәуірінің соңына қарай қалыптасқан әлеуметтік-экономикалық үдерістердің барысы, саяси оқиғалар мен ағымдардың тоғысы біздің заманымыз 1-мыңжылдығының 2-жартысына қарай Түркі әлемінің түбегейлі тарих сахнасына шығуына алып келді.

## Дереккөздер

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

## Сыртқы сілтемелер:

Темір дәуірі
# Селена

Геспер, Селена және Фосфор (Лувр, Париж)
**Селена** (гр. *Σελήνη*, лат. *Luna*) немесе **Мена** (**Мене**) есімімен танымал — ежелгі грек мифологиясындағы Құдай-алыптардың бірі. Алып, Гиперион мен Тейя алыптарының қызы, Гелиос пен Эостың әпкесі. Жарық айдың Құдайы. Аркадяндарға сүйенсек, олар ай шықпай тұрып туылды. Селенаға римдік Диана сәйкес келеді.

Аспанда оның ғашығы Зевстің өзі болды; Зевстен, Селена Афинада көктемгі күн мен түн теңелетін күнде құрмет тұтатын Пандияны туды; Тау Аркадиясында оның досы Пан болды. Айтулар бойынша, Пан Айды жақсы көріп, ақ қойға айланып, оны орманға әкеледі.

Әңгімеде айтылғандай, ат үстінде отырып келе жатқан Селена, Олимпияда бейнеленген. Кавказдық албандардың Селенаны құрмет тұтатыны туралы Страбон айтқын.

Ақындар, бірде оны «жарқырап тұрған түннің көзі» деп атайды (Пиндар, Эсхил), бірде аспандағы, қолында шамы бар, өз артынан жұлдыздарды алып жүрген сұлу және әсем әйел деп ойлайды, ол күміс жалтырымен ай толуында шыққанда (Салфо). Селена – Гиперионның қызы, Гелиостың әпкесі, яғни күннің; ол әсем ақ қанат пен жұмсақ шамы бүкіл жер мен аспанды жаулап тұрған басындағы күміс түсті шірдің иегері.

## Дереккөздер