# Дат тілі

|  |
| --- |
| Дат тілі |
| Өз атауы: | dansk |
| Елдер: |  Дания,  Гренландия,  Германия,  Фарер аралдары |
| Аймақтар: |
Дания, Шлезвиг-Гольштейн (Германия); Бұдан басқа Фарер аралдары мен Гренландияда
 |
| Ресми күйі: |  Дания,  Фарер аралдары,  Гренландия,  Еуропа одағы |
| Реттейтін мекеме: |
Дат тілі кеңесі (дат. Dansk Sprognævn)
 |
| Сөйлеушілер саны: |
6 млн адам (2019)
 |
| Классификация |
| Санаты: |
Еуразия тілдері
 |
|
Үнді-Еуропа әулеті
Герман тармағы
Скандинавия тобы
Шығыс скандинавиялық топ тармағы |
| Жазуы: |
латын (дат-норвег алфавиті)
 |
| Тіл коды |
| МЕСТ 7.75–97: |
дат 178
 |
| ISO 639-1: |
da
 |
| ISO 639-2: |
dan
 |
| ISO 639-3: |
dan
 |
| Тағы қараңыз: Жоба:Лингвистика |

**Дат тілі** (дат. dansk) — даттықтардың тілі, скандинавиялық тілдердің бірі. Негізінен Дания мен Солтүстік Германияда таралған. Сөйлеушілердің жалпы саны — шамамен 5,7 млн адам.

## Ресми мәртебе

Дания Корольдігінің ресми тілі; XV—XIX ғғ. басында Норвегияның, XIX ғ.ортасына дейін — Шлезвиг-Гольштейннің ресми тілі болды.

## Таралу аймағы және сөйлеушілер саны

Дат тілі келесі елдерде тараған:

* Дания — барлығы 5 425 420 адам, соның ішінде 461 614 иммигрант, олардың жартысы датша сөйлей алмайды (2005).
* Гренландия — 6,8 мың (2005, сарап) этникалық даттықтар арасында тараған және көптеген гренландтықтардың екінші тілі болып табылады.
* Фарер аралдары — фарер тілімен (түгелге жуық ферерлықтар шет тілдей сияқты дат тілін жақсы біледі) қатар ресми аясында қолданылады, бірақ Фарер аралдарында этникалық даттықтардың саны аса көп емес.
* Германия — Шлезвиг-Гольштейн; жерінде тұратын 50 мың даттықтар үшін ана тілі болып табылады.

Эмигранттар арасында
* Швеция — статистикалық кеңсенің ақпараты бойынша Швециядағы тұратын 42 602 даттықтар дат тілінде сөйлейді (2005).
* АҚШ — 2000 жылдың санағы бойынша 33 395 адам датша үйде ғана сөйлейді.
* Канада — 2001 жылдың санағы бойынша 5295 адам датша үйде ғана сөйлейді.
* Австралия
* Аргентина

## Диалекттер

«Стандартты» дат тілінде (Rigsdansk) Копенгагенде және жақын жердегі аймақтарда сөйлейді, сонымен қатар, әрбір аралдың өзіндік диалекті бар. Диалекттер 3 топқа бөлінеді:

* батыс (ютландтық, юттық) — Ютландия түбегі, оңтүстік, батыс және шығыс ютландтық деп бөлінеді;
* аралдық — Зеландия, Фюн және оңтүстік дат аралдары;
* шығыс — Борнхольм аралының диалекті;

Әдеби дат тілі зеланд диалекттердің негізінде XVIII ғ. пайда болды.

## Жазуы

Латын қарпін қолданатын дат әліпбиінде 29 әріп бар (Норвег тілімен бірдей). Әліппенің ерекшелігі — Ææ, Øø, Åå әріптері. Qq, Ww, Zz әріптері тек шетелдік сөздерде кездеседі.

| Әліпби әріптері | Әріптердің атауы (ХФӘ) |
| --- | --- |
| Аа | а' |
| Bb | be' |
| Cc | se' |
| Dd | de' |
| Ee | e' |
| Ff | εf |
| Gg | ge' |
| Hh | hɔ' |
| Ii | i' |
| Jj | jɔð |
| Kk | kʰɔ' |
| Ll | εl |
| Mm | εm |
| Nn | εn |
| Oo | o' |
| Pp | pʰe' |
| Qq | kʰu' |
| Rr | εɹ |
| Ss | εs |
| Tt | tʰe' |
| Uu | u' |
| Vv | ve' |
| Ww | dɔbəldve' |
| Xx | εgs |
| Yy | y' |
| Zz | sεd |
| Ææ | ε' |
| Øø | ø' |
| Åå | ɔ' |

## Негізгі сөздік

* "даттық": *dansk* [d̥ænsg̊]
* "сәлем": *hej* [hɑɪ̯]
* "хош бол": *farvel* [fɑ:ˈʋɛl]
* "рақым етіңіз": *vær så venlig* [ʋɛɐ̯ sʌ ˈʋænli]
* "рақмет": *tak* [tˢɑg̊]
* "бұл": *denne* [ˈd̥ɛnə]
* "не?": *hvor meget?* [ʋɔ:ˀ ˈmɑ:ð̞̩]
* "иә": *ja* [jæ]
* "жоқ": *nej* [nɑɪ̯]

## Дереккөздер