Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Алкалоидтар

**Алкалоидтар** — (араб.: alkali‎ – сілті және гр. *eіdos* – түр) — құрамында азот атомы бар табиғи текті органикалық негіздер; құрамында азоты бар сілті қасиетті органикалық зат; улы және емдік қасиеттері бар. (хинин кофеин никотин эфедрин анабазин т.б.). Қазіргі уақытта өсімдіктерден мыңдаған алкалоидтар бөліп шығарылған. Алкалоидтардың көбі жабықтұқымдылардың арасында кеңінен таралған. Әсіресе олармен көкнәр, алқалар, сарғалдақтар, бұршақтар, алабота, күрделігүлділер тұқымдастары бай.

Алкалоид молекуласында С, Н, N атомдарынан басқа S, Cl және Br атомдары болуы мүмкін. Алкалоидтар алынатын зат атауының түбіріне “ин” жалғауы жалғанып аталады. Мыс., атропин (Atropa belladonna өсімдігінен алынған), стрихнин (Strychnos nux Vomіca өсімдігінен алынған). Көбінесе Алкалоидтар жіктелімі молекуланың көміртек-азотты құрылымына негізделеді. Алкалоидтардың өсімдіктердегі мөлшері өте аз (0,001-2%), бірақ кейбір өсімдіктердегі олардың мөлшері 10-18%-ке дейін жетеді. Алкалоидтар негізінен өсімдіктердің белгілі бір бөліктерінде (жапырағы, дәні, сабағы, тамырында) жинақталады. Олар өсімдіктердегі биохимиялық процестерде де маңызды рөл атқарады. Алкалоидтардың химиялық құрамы мен құрылымы өсімдіктердің табиғатына, өсетін жеріне байланысты. Олардың ең көп түрі — гетероциклді қосылыстар. Кейбір Алкалоидтар (стрихнин, тубокарин) өте улы болып келеді. Алкалоидтар туындыларының физиологиялық әсері күшті. Соған байланысты медицинада әр түрлі ауруларға қарсы дәрі ретінде кеңінен қолданылады (мыс., морфин, эфедрин, атропин, папаверин т.б.).

## Дереккөздер
# Беркли

|  |
| --- |
| Қала |
| Беркли |
| Berkeley |
| Әкімшілігі |
| Ел |  АҚШАҚШ |
| Штат |
Калифорния
 |
| Округ |
Аламида
 |
| Мэр |
Том Бейтс
 |
| Тарихы мен географиясы |
| Координаттары | 37°52′13″ с. е. 122°16′05″ б. б.﻿ / ﻿37.87028° с. е. 122.26806° б. б.﻿ / 37.87028; -122.26806    |
| Құрылған уақыты |
1776
 |
| Жер аумағы |
45,9 км²
 |
| Теңіз деңгейінен |
0—400 м
 |
| Уақыт белдеуі |
UTC-8, жазда UTC-7
 |
| Тұрғындары |
| Тұрғыны | 112580 адам |
| Сандық идентификаторлары |
| Телефон коды |
510
 |
| Пошта индекстері |
94701–94710, 94712, 94720
 |
| cityofberkeley.info  (ағыл.) |
| Беркли
Беркли |
| Беркли шекарасы

 |
|

**Беркли** (ағылш. *Berkeley*) — Сан-Франциско бұғазының шығыс жағалауындағы қала, Аламида округі, Калифорния штаты; Сан-Франциско бұғаз аймағына кіреді.

## Дереккөздер
# PubMed Central[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| PubMed Central |
|
Медицина, биология |
| URL |
pmc.ncbi.nlm.nih.gov
 |
| Коммерциялық |
Жоқ (Тегін)
 |
| Сайттың түрі |
Библиографиялық деректер базасы, цифрлық архив
 |
| Тіркелу |
Міндетті емес
 |
| Тіл(дер)і |
ағылшын
 |
| Сервердің орналасқан жері |  АҚШ |
| Иесі |
АҚШ ұлттық медицина кітапханасы
 |
| Ашылған уақыты |
2000 жыл
 |
| Қазіргі статусы |
Белсенді
 |

**PubMed Central** (**PMC**) — биомедицина және жаратылыстану ғылымдары бойынша журналдарда жарық көрген ашық қолжетімді, толық мәтінді ғылыми мақалаларды жинақтайтын тегін цифрлық репозиторий. Биотехнологиялық ақпарат ұлттық орталығы (NCBI) әзірлеген бұл негізгі деректер базасы жай ғана құжаттар қоймасы емес. PMC-ке келіп түскен материалдар міндетті түрде индекстеліп, әр мақаланың XML форматындағы құрылымдық деректерін байыта түсетін кеңейтілген метадеректерге, медициналық онтологияға және бірегей идентификаторларға сай өңделеді. Мұндағы контент басқа да NCBI деректер базаларымен тығыз байланысқан және оған Entrez іздеу жүйелері арқылы оңай қол жеткізуге болады. Бұл қоғамның биомедициналық білімді еркін тауып, оқып-танысуына және оны алдағы зерттеулерге негіз ретінде қолдануына кең мүмкіндік береді.

Айта кету керек, PubMed Central мен PubMed платформаларының айырмашылығы бар. PubMed Central — кез келген адам веб-браузер арқылы әлемнің кез келген нүктесінен толық мәтінді мақалаларды оқи алатын тегін цифрлық архив (мұнда материалдарды қайта пайдалану шарттары әртүрлі болуы мүмкін). Ал PubMed, керісінше, тек биомедициналық дәйексөздер мен аңдатпалардың (абстрактілердің) іздеу базасы рөлін атқарады, ал мақалалардың толық мәтіні басқа ресурстарда (баспада немесе желіде, тегін немесе ақылы жазылым арқылы) орналасады.

## PMCID

PMCID (PubMed Central identifier — PubMed Central идентификаторы), немесе PMC анықтамалық нөмірі — PubMed деректер базасына арналған PMID сияқты, PubMed Central ашық қолжетімді деректер базасына арналған библиографиялық идентификатор болып табылады. Дегенмен, бұл екі идентификатордың бір-бірінен айырмашылығы бар. Ол «PMC» аббревиатурасынан және одан кейін келетін сандар тізбегінен тұрады. Форматы келесідей:

PMCID: PMC1852221

Ұлттық денсаулық сақтау институттарының (NIH) гранттары мен марапаттарына өтінім беретін авторлар өз өтініштерінде міндетті түрде PMCID нөмірін көрсетуі тиіс.

## Дереккөздер
# Табиғи сұрыптау

**Табиғи сұрыпталу** (ағылш. *natural selection*) - тіршілік үшін күресте күштілердің жеңуін қамтитын эволюцияның жүзеге асырылуы үрдісі. Эволюция теориясы 1858 жылы Чарльз Дарвин және Альфред Рассел Уоллеспен ұсынылды.

Табиғи сұрыпталуды кейде **Қозғаушы сұрыпталу** деп атайды. Себебі бұл - бағыттауышы сұрыпталу, тек ғана бір бағыттағы өзгергіштікке бейім табиғи сұрыпталудың бір түрі. Қозғаушы сұрыпталу арқылы популяцияның генофоды толығымен келешек ұрпақтарының дивергенциясыз өзгереді; түрдің осындай эволюциясын Дж. Симпсон, (1944) филетикалық эволюция деп атады. Қозғаушы сұрыпталу нәтижесінде популяцияның генофондында фенотиптің бір бағытына өзгергіштік болатын мутациялар жинақталады және таралады.

## Табиғи сұрыпталудың формалары

1. Қалыпты сұрыпталу
	1. Сұрыпталу жолымен мутация залалсыздандырылады, олардың қарама-қарсы бағытталған әрекеті бейтараптанады.
	2. Генотип және тұрақты фенотип барысында жеке даму процесі жетілдіріледі.
	3. Залалсыздандырылған мутация резерві пайда болады. Осы сұрыпталудың нәтижесінде орташа нормадағы реакциясы бар ағзалар аз өзгерісті жағдай тіршілігінде доминантты болады, жәндіктермен тозаңданатын өсімдіктер гүлінің формуласы мен пішіні сақталады( гүлдер жәндік тоңандандырушының мөлшері мен пішініне, оның алдыңғы ауыз сору құрылысына сәйкес келу керек)

Тіршілік үшін күрес
1. Қозғаушы сұрыпталу залалсызданған рецессивті мутациядан тұратын моболизденген резервін ашады. Залалсызданған мутация және оның сәйкес келуін сұрыпталуды іске асырады. Жаңа фенотиппен генотип пайда болады. Осы сұрыпталу нәтижесінде фенотипі мен генотипі бойынша айырмашылықтары бар, жаңа орта формадағы, өзгерген жағдайға неғұрлым сәйкес келетін популяциядағы дарақтар пайда болады. Жәндіктер улы химикаттарға тұрақты келеді.
2. Дизруптивті сұрыпталу. Бұл жерде қозғаушы сұрыпталу кезінде қандай процесс болды, сондай болады. Бұл сұрыпталу ағзаның орта норма реакциясының ауытқуынан екінші бір ағзаға қысым көрсетіледі.
3. Жыныстық сұрыпталу - Түрдің көбеюі, ұрпақтарының ары қарай өсіп-өніп тіршілігін қамтамасыз ететін, тіршілік үшін күресте реңдерінің әдемілігімен , әрекеттерінің белсенділігімен , тіршілікке икемділігімен күштілерді жеңеді. Жыныстық сұрыпталудың ағзаға зиянды жері де бар. Мысалы, жұмақ құсы мен қырғауыл аталықтарының әдемі ұзын қауырсындары ұшуына кедергі жасайды, әрі оларды жаулары тез байқайды. Бұғы аталығының үлкен мүйізі қатты жүгіруіне кедергі келтіреді. Жыныстық сұрыпталудың нәтижесінде жетілген мүйіздері, ит тістері, иісті бездері, жарық шығаратын мүшелері жыныстық айырмашылықтарын көрсетеді

## Дереккөздер
# Полиморфизм[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Light-morph Jaguar (typical)
Dark-morph or melanistic Jaguar (about 6% of the South American population)
**Полиморфизм** (гр. *polymorphos* — көп түрлі), биологияда — бір түрге жататын, бірақ сыртқы көрінісі жағынан айырмашылығы бар, өтпелі формалары жоқ дарабастар. Егер мұндай формалар екеу болса, онда бұл құбылыс *диформизм* деп аталады (жеке жағдайда — жыныс диформизмі). Полиморфизм генетик. бір текті популяцияда да бола алады. Мысалы, гидроидтардың бір бұтақшасында құрылымы әр түрлі бірнеше гидранттар өседі (мысалы, Podocoryne полиптерінің гидранттары — трофозоидтар, дактилозоидтар, акантозоидтар). Мұндай Полиморфизмге физиологиялық қасиеті де, сыртқы пішіні де өзгеше, көбею мүшесі және споралары әр түрлі иелерде дамитын тат саңырауқұлақтары мысал бола алады. Дигенетикалық құрттарда кездесетін Полиморфизмнің бұл түрі плейморфоздар деп аталады. Организмдерде жынысына байланысты сыртқы пішіндері түрліше болуы мүмкін. Мысалы, өсімдік биттерінің аталықтарында, ал кейбір кокцидиялардың аналықтарында қанаттың болуы. Шоғыр құрып тіршілік ететін көптеген жәндіктерге дарабастарының қызметіне байланысты да көп түрлілік (полифенизм) тән. Мысалы, аналық және жұмысшы бал аралары арасындағы айырмашылық. Полиморфизмның маусымдық түрі де бар. Мысалы, көбелектердің көктемдік, жаздық формаларының болуы. Полиморфизм популяция тығыздығына да байланысты болады, бұл организмнің реңі, пішіні, мінез-құлығынан байқалады.

Генетикалық тұрғыдан қарағанда Полиморфизм фенотиптік жағынан айырмашылықтары бар популяциядағы екі не одан да көп генотиптік ұқсас дарабастар деп саналады. Полиморфизм бір жынысқа жататын дарабастардың гетерозиготалық бейімдеушілік қасиеті нәтижесінде туындайтын (балансты Полиморфизм), облигатты гетеротермалылық (жыныс диформизмі) жолымен іске асатын әр түрлі генетик. механизмдер арқылы сақталып отырады.

## Дереккөздер
# Адаптация[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Адаптация** (лат. *adaptatio* — бейімделу) — жануарлар организмдерінің, олардың мүшелер жүйелерінің құрылысы мен қызметі жағынан белгілі бір тіршілік ортасына бейімделу процесі; бір биологиялық түрдің морфофизиологиялық мінез-құлық - популяциялық т.б. оған ыңғайлы табиғи ортада өзіне тән өмір сүруіне мүмкіндік беретін ерекшіліктері. Бейімделу әрбір түрдің барлық даму сатысында даму арқасында қалыптасады. Бейімделу жиынтығы ағзалардың құрлысы мен тіршілігінің табиғи қажеттілігін қалыптастырады.

## Түрлері

* Биологиялық адаптация
* Этникалық адаптация
* Социалдық адаптация
* Психологиялық адаптация

## Онтогенездік бейімделу

## Филогенездік бейімделу

**Филогенездік бейімделу** — бұл эволюция барысында кез келген ағзалар тобында қалыптасатын бейімделгіштіктің бүкіл кешені. Өсімдіктер мен жануарлардың әрбір түрдің қоршаған орта жағдайларына өзінің бірегей бейімдігі болады. Азырақ бейімделген ағзалар немесе түрлер өмір сүре алмайды, олар жағдай өзгерген кезде эволюция барысында өліп біткен. Жерде климат жылы, өте ылғалды болғанда ұрықтануына су қажетті қосмекенділер және споралы өсімдіктер үстемдік етеді. Климат едәуір ыстық, құрғақ, бірақ маусымдық өзгеріссіз, мұзбасу болған кезде рептилийлер (жорғалаушылар) – динозаврлар және қарапайым ашықтұқымды өсімдіктер үстемдік көрсетті. Климат енді ғана едәуір салқындап, температура маусымды және тәуліктік төмендегенде және мұзбасу болғанда жылықанды құстар және сүтқоректілер үстемдік ете бастады. Сонымен бірге, кейбір түрлер өте жақсы бейімделді. Мысалы, сарышаяндар Жерде 400 миллионнан астам жыл өмір сүріп келеді.Олар соңғы 300 миллион жылда аз өзгерді. Келестер тап қазіргідей түрде ең кемі, шамамен, 100 миллион жыл өмір сүріп келеді. Бөкендер де 40 миллион жылдан артық өмір сүруде. Бұл ағзалардың мекен ету ортасының жағдайы аз өзгерді, сондықтан да олардың бейімделуі ең тиімді болып қала береді.

## Дереккөздер
# Түр түзілу

**Түр түзілу**, жаңа түрдің пайда болуы – өте күрделі әрі ұзақ уақыт аралығын қамтитын эволюциялық процесс. Жаңа түрдің пайда болуын алғаш рет Чарлз Дарвин табиғи сұрыптау тұжырымдамасында ерекше атап көрсетті (1859).

эволюциялық процесс
Ол өзінің тұжырымдамасын **дивергенция** деп атады. Дарвиннің пікірі бойынша кез келген ірі жүйелік топтар (өсімдіктер де, жануарларда да) бастапқы бір ғана ата-тектен пайда болып, олар кейіннен кейбір белгілері арқылы бір-бірінен ажырай бастаған. Мұны монофилетикалық теория деп атайды. Қазіргі кезде түр түзілу құбылысы дизруптипті (ағылш. dіsrupt – бөлініп кету) сұрыпталу негізінде түсіндіріледі. Америкалық ғалым Э.У. Майр (1904 – 2000) түр түзілудің негізгі 3 қағидасын атайды:

1. ) филетикалық түр түзілу – бастапқы ескі түрдің өзінен бірте-бірте жаңа түр түзіліп, түр санының өзгермеуі. Мысалы, бастапқы А түрден жаңа В түр пайда болады (АВ);
2. ) буданды түр түзілу – бастапқы екі түрдің қосылуынан жаңа бір түрдің пайда болып (АБВ), табиғатта түр санының азаюы;
3. ) дивергентті түр түзілу – бастапқы бір түрден жеке топтардың бөлінуі арқылы екі не одан да көп түрдің пайда болуы (ААБ). Түр түзілу процесі бір түрге жататын организмнің өз ішінде жеке топтардың бірте-бірте бір-бірінен оқшаулануы нәтижесінде жүріп отырады. Бұл жағдай маусымдық, экол., геогр., физиол., этол. және генет. оқшауларға тікелей байланысты жүзеге асады. түр түзілудің негізгі екі жолы бар: аллопатриялық түр түзілу (бір кеңістікте таралған түрден жаңа топтар пайда болып, олардың әрқайсысынан жеке жаңа түрлер шығып, олардың таралу аумақтарының бір-бірінен бөлінуі); симпатриялық түр түзілу (бастапқы түр тіршілік еткен орта жағдайларында жаңа түрлердің пайда болуымен ерекшеленеді де жаңа түрлердің таралу аумағында өзгеріс байқалмайды). Түр түзілудің бұл түрі жануарларға қарағанда өсімдіктер арасында жиі кездеседі. Симпатриялық түр түзілуде бастапқы түрдің хромосомалық жиынтығының өзгеруі полиплоидтау және будандасу жолымен жүзеге асады. Соңғы кездегі ғылыми жетістіктер түр түзілудің генетикалық негізін гендер жиынтығының өзгеруімен түсіндіреді. Бастапқы түрдің гендер жиынтығының өзгеруінен өзгеше жаңа түрлер пайда болады. Табиғатта табиғи сұрыптаудың нәтижесінде болатын түр түзілу процесінің сызба нұсқасын былай көрсетуге болады: (сызбаны қараңыз).

## Сілтемелер

"Қазақ Энциклопедиясы" 9 том
# Зонаның дивергенциясы[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Зонаның дивергенциясы** (лат. *divergo* - ауытқимын, бұрылып кетемін) — мұхиттағы беткі ағыстар мен судың мұхит (теңіз) түбінен көтерілуінің арасындағы ажырасу зонасы. Жел өрісінің біркелкі болмауының, мұхит түбі бедері немесе жағалық сызық пішіні ерекшеліктерінің әсерінен дамиды.

Судың циклондық айналымдарының орталық бөліктеріне де тон (бұл айналымдар Солтүстік жарты шарда сағат тілінің бағытына қарсы, Оңтүстік жарты шарда сағат тілінің бағыты- мен). Тұрақты зонаның дивергенциясы Атлант және Үнді мұхиттарының, Тынық мұхитының шығыс бөліктерінде, қоңыржай және субтропиктік еңдіктерінде байқалады.

## Дереккөздер
# Конвергентті эволюция[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Конвергентті эволюция** (лат. *con* — бiрге, лат. *vergere* — жақындасу) — туыс емес екі таксонның бірдей филетикалық бағытта қатар дамуы. Конвергенция әртүрлі топтың өкілдері ұқсас экологиялық жағдайларда тіршілік етсе байқалады. Мысалы, акулалардың және киттәрізділердің дене формасының ұқсас болуы конвергенттік эволюция нәтижесі болып саналады.

## Дереккөздер
# Қырылу

**Қырылу** — өзендер мен көлдерде су жануарларының (негізінен, балықтардың) жаппай қырылуы. Суда еріген оттек мөлшерінің азаюынан (қыста суқойманың қатуының, суды әр түрлі түске айналдыратын балдырлардың қарқынды дамуының салдарынан) немесе суда улы заттардың пайда болуынан (өнеркәсіптің тазартылмаған ақаба суларының шығарылуы, егіс даласынан улы химикаттарды шаю) туындайды.

## Дереккөздер
# Абиогенез

**Абиогенез** (гр. '**a'** – болымсыздық, жоққа шығару, *bіos* — тіршілік, *genesіs* — пайда болуы), жансыздан өрбу — тірі табиғатта ферменттердің қатысуынсыз организмнен тыс пайда болатын органикалық қосылыстар; кең мағынасында — эволюциялық даму барысында тіршіліктің яғни тірі организмнің органикалық емес заттардан пайда болуы жөніндегі теория; организмнен тыс, тірі табиғатта ағзадан тыс, ферменттердің қатысуынсыз таралған органикалық қоспалардың қалыптасуы.

19 ғасырдың ортасына дейін ғылымда тіршілік өзінен-өзі пайда болған, өлі заттардан күрделі құрылымды тіршілік иелері шыққан деген ұғым сақталды. Бірақ 18 ғасырда италиялық ғалымдар Ф. Реди, Л. Спалланцани, француз ғалымы Л.Пастер бұл ұғымның қате екенін өздерінің ғылыми еңбектерінде дәлелдеп берді. Абиогенез теорияларының ішіндегі көбірек таралғаны — А.И.Опарин теориясы. Қазіргі кезде ғалымдар жер бетінде тіршіліктің пайда болуы, ерекше ғасыр дәуірде басталған күрделі де ұзаққа созылған процесс болғанын мойындайды. Жер бетінде қалыптасқан сол дәуірдегі жағдайларды жасанды түрде тудыру арқылы 20 ғасырдың ортасында тәжірибе жүзінде белок тектес және басқа да органикалық заттардың абиогенді синтезі жүзеге асырылды. Тіршілік— табиғи дамудың белгілі бір кезеңінде пайда болған материя қозғалысының ерекше түрі. Мұндай қозғалыстағы материя даму барысында алуан түрлі кезеңнен өтеді де, барған сайын күрделене береді.

## Аристотель теориясы

Тіршіліктің пайда болуы туралы Абиогенездік (өлі заттардан өздігінен пайда болған) теорияны мен ескі және заманауи деп бөлдім. Ескі теория Аристотельдің "Жануарлар тарихы" кітабынан бастау алады. Онда ол "балықтар балшықтан, шлаушан топырақтан т.б. пайда болады" деген көзқарас ұстанған. Бұл теорияға тіпті Қайта өрлеу дәуірінің ғалымдары да сенген араларында "Теңіз жағасында шыршаны толқын ұрса одан қаздар пайда болады, кір жейдемен бидайды бірге қойсаң 21 күнде тышқан пайда болады" деп, ол тәжірбиелерді дәлелдегендері болды. Бұл Ескі абиогенез теориясына Ф. Реди 1668 жылы жоққа шығарып Биогензді ұсынды.

## Опарин теориясы

20 ғасырдағы Опарин-Холдейндің тіршілік биохимиялық жолмен эволюциялық дамудан пайда болды деген теориясы Заманауи Абиогенездің негізін қалады. Оны Юрий мен Миллер (Miller–Urey experiment) 1953 жылы алғашқы жер шары жағдайын эксперимент жасай отырып, сол кездегі бейоргеникалық заттардан органикалық зат тіршіліктің негізін құраушы нәруыздың бірілі амин қышқылын алуы болды дегенді ұсынды. Бұл ғылымға серпіліс әкелді. Алайда тәжірбиені қайталаған ғалымдар екі нәрсеге әлі күнге күмәнданып келеді. Бірінші теория мен тәжірбиедегі алғашқы жер шары моделі қаншалықты шынайы деген мәселе. Екінші, ақуыздар тұнбаға түспейді. Сонымен бұл теория мен тәжірбие әлі дәлелденген жоқ. Есесіне бұл кейін органикалық заттар батпақтардан, теңіз шұңымасынан, мұздықтардан т.б. жағдайларда пайда болды деген абиогенздік көзқарастардың пайда болуы мен дамуына түрткі
болды.

## Дереккөздер
# Биологиялық әралуандылық[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Биологиялық әралуандылық** — биологиялық түрлердің белгілі бір аумақта, экожүйеде немесе тіпті ғаламшар бетіндегі әралуандылығы. Қазіргі кезде әлемде 2,5 млн-дай түр белгілі, оның 74%-ы тропиктік белдеуде, 24%-ы қоңыржай аймақта болса, тек 2%-ы полярлық белдеуде тараған. Дегенмен, ғалымдардың болжауынша, бұл деректер әлі толық емес. Себебі майда жәндіктер түрлері әлі толық анықталмаған. Түрлердің ішіндегі ең көп тарағаны — жәндіктер, олардың түрлері 1 млн-нан астам. Дегенмен, соңғы жылдардағы әлемдік ғылыми-техникалық үдеудің нөтижесінде адам қоғамының табиғатқа зиянды әсерлерінің көбеюінен түрлер саны жыл сайын азаюда. Қазір дүние жүзінде жыл сайын 1-ден 10-ға дейінгі жануарлар түрі жойылады екен. Ескеретін жағдай, өсімдіктің бір түрінің жойылуы майда жәндіктердің бірнеше түрлерінің жойылуына апарып соғады. Бұл жағдай әлемдегі биологиялық тепе-теңдікті бұзып, көптеген экологиялық келеңсіздікке әкелуі мүмкін. Осыған орай бүкіл әлем қауымдастығы алаңдауда. 1992 жылы Рио-де-Жанейро қаласында Біріккен Ұлттар Ұйымының «Қоршаған орта және даму» конференциясында биологиялық әралуандылық туралы әлемдік Биологиялық әралуандылық конвенциясы қабылданды.

## Дереккөздер
# Эволюциялық этика[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

*Герберт Спенсер*.
 *Чарльз Дарвин*.
**Эволюциялық этика** – ақылақтың негізі адам табиғатынан тамыр алады дейтін этикалық теориялардың бір түрі. Этикаға эволюциялық көзқарасты ағылшын ғалымы. Г.Спенсер қалыптастырған. Алайда Эволюциялық этиканың негізгі идеялары философиялық эмпризм және этикалық сентиментализмнен алынып, осы ілімді жаратылыстану ғылымы тұрғысынан негіздеуге тырысқан екінші бір ағылшын ғалымы Ч.Дарвин тарапынан ұсынылған еді. Дарвиннің негізгі идеялары бойынша: қоғам әлеуметтік инстинктер арқасында өмір сүреді, адам тілінің арқасынада қоғамдық пікір туындайды, әлеуметтік инстинкт әдетпен бекиді, т.б. Эволюциялық этика адамның моральдық мінез-құлқын қоршаған ортаға бейімделу функциясы ретінде қарастырады. Адамгершілік өлшемі бүкіл тіршілікті қамтитын даму процесі деп саналады. Оның дамуына ықпал ететін – ізгілік те, қарсы әрекет ететін – зұлымдық. Эволюциялық этика зерттеушілер этика-философия көзқарастардың теориясы мұраларынан бас тартып, моральды мақсатты немесе адаптивті мінез-құлық формасы ретінде сипаттайды.

## Дереккөздер
# Филогенетика[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Филогенетика** немесе **филогенетикалық систематика** — қазіргі және жойылып кеткен жердегі әртүрлі тіршілік түрлерінің арасындағы эволюциялық қатынастарды анықтауға және нақтылауға арналған биологиялық систематика саласы. Эволюциялық теория белгілі бір даралардың немесе түрлердің ұқсастығы көбінесе жалпы ата-бабаны немесе ортақ ата-бабаны көрсетеді деп тұжырымдайды. Сондықтан филогенетикалық систематика орнатқан қатынастар көбінесе түрлердің эволюциялық тарихын және олардың филогенезін, организмдердің тармақтары немесе олардың бөліктері арасындағы тарихи қатынастарды, мысалы, олардың гендерін сипаттайды. Филогенетикалық таксономия, филогенетикалық систематиканың логикалық жалғасы емес, организмдер топтарын олардың эволюциялық қатынастарының дәрежесіне қарай жіктеумен айналысады.

Таксономияның негізін қалаушы, тірі организмдердің жіктелуімен және тірі компоненттер арасындағы қатынастармен айналысатын ғылым саласы Карл Линней болып саналады. Алайда, 1950 жылдардың аяғында ғана неміс энтомологы Вилли Хенниг таксономия белгілі эволюциялық тарихты мүмкіндігінше жақын көрсетуі керек деген идеяны алға тартты. Осылайша ол филогенетикалық систематика деп атаған систематикаға көзқарас құрылды. Хеннигтің қарсыластары оның ізбасарларын "кладистер" деп атады, тек монофилетикалық топтарды немесе қазыналарды тануға баса назар аударғандықтан. Алайда, кладистер бұл атауды пайдалы термин ретінде тез қабылдады және кладистикалық тәсіл таксономияда басым бола бастады. Филогенетикалық таксономияға қарама-қарсы фенетика.

## Филогенетикалық ағаштар

Таксономия таксондар арасындағы қарым-қатынасты сипаттайды және барлық тірі организмдердің тарихын түсінуге көмектесуге арналған. Бірақ оқиға біз көре алатын нәрсе емес, ол бір рет болды және тек нақты оқиғалардың жанама көрсеткіштерін қалдырды. Ғалымдар бұл көрсеткіштерді гипотезаларды немесе модельдерді, өмір тарихын құру үшін пайдаланады. Филогенетикада организмдер топтары арасындағы эволюциялық қатынастарды визуалды түрде көрсетудің ең ыңғайлы жолы филогенетикалық ағаштар деп аталатын графиктер арқылы жүзеге асырылады.

Түйін: таксономиялық бірлікті білдіреді. Ол бар топ немесе ата болуы мүмкін.
Тармақ: таксондар арасындағы байланысты ұрпақтар мен ата-бабалар тұрғысынан анықтайды.
Топология: ағаш тармақталатын ереже.
Филиалдың ұзындығы: таксондар арасында болған өзгерістер санын білдіреді.
Тамыр: қарастырылып отырған барлық организмдердің ортақ атасы.
Қашықтық шкаласы: организмдер немесе геном тізбегі арасындағы айырмашылықтар санын көрсететін масштаб.
Клад: екі (немесе одан да көп) таксондар тобы (немесе ДНҚ тізбегі), оған ортақ ата-баба да, оның барлық ұрпақтары да кіреді.
Операциялық таксономиялық бірлік (ОТЕ, OTU): зерттеуші белгілі бір жұмыс үшін таңдаған егжей-тегжейлі деңгей, мысалы: жеке адамдар, популяциялар, түрлер, тұқымдастар немесе бактериялар тұқымдары.

## Дереккөздер