Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Экзобиология

*Экзопланета*.
 **Нуклеин қышқылы**.

**Экзобиология** (грек. ехо – шет және биология) – ғарыштық биологияның ғарыш кеңістігінде және басқа да ғаламшарда тірі организмдер мен органикалық қосылыстарды іздеумен айналысатын бір саласы. Экзобиологияның негізгі міндеті – ғарыш кеңістігінде тіршіліктің бар не жоқ екенін тікелей немесе жанама деректер арқылы анықтау. Оған негіз болатын жағдай ғарыш кеңістігінде спектроскоптық әдістер арқылы органикалық молекулалардың (синиль қышқылы, формальдегид, т.б.) табылуы себеп болып отыр. Қазіргі кезде 20-ға жуық органикалық қосылыс табылды. Экзобиологиялық зерттеулердегі әр түрлі әдістер басқа ғаламшарларда тіршіліктің болуын ғана анықтаумен шектелмей, сонымен қатар Жерден тысқары кеңістіктерде де организмдердің тіршілік ету мүмкіндіктерін анықтаумен айналысады. Жерден тыс, яғни, Күн жүйесіндегі басқа да ғаламшарларда тіршіліктің болуы туралы болжамдар жасау үшін организмдердің тіршілік ету мүмкіндігінен тәжірибе арқылы анықтаудың маңызы зор. Мысалы, көптеген микроорганизмдер 0С-тан 80 – 95С-қа дейінгі температуралық жағдайларда тіршілік ете алатыны анықталған. Ал олардың споралары өте тығыз вакуумде және ұзақ уақыт қыздырған кезде де өз тіршіліктерін жоймайтыны белгілі. Олар ғарыш кеңістігінде де жоғары мөлшердегі ионданған сәулеленуге төзімді келеді. Организмдердің Жерден тыс кеңістіктегі сусыз ортаға бейімделушілік деңгейі өте жоғары болуы мүмкін. Анаэробтық жағдайлар тіршіліктің дамуына ешқандай кедергі келтіре алмайды, сондықтан ғарыш кеңістігіндегі әр түрлі қасиеттері бар микроорганизмдер қандай төтенше жағдайларға да бейімделіп, өз тіршілігін жалғастыра береді. АҚШ және ТМД елдері ғалымдарының жүргізген тәжірибелерінің қорытындысы Марста, Шолпанда және Меркурийде тіршіліктің жоқ екендігіне дәлел бола алады. Күн жүйесінде тіршілік тек Жерде ғана бар екендігін нақты анықталды. Кейбір ғалымдар Жерден тыс тіршілік, біздің ғаламшарымызға ғана тән сулы-көміртекті негізде басқа кеңістіктерде болуы мүмкін деген көзқарасты білдіреді. Ал екінші бір ғалымдар кремнийлі-аммиакты негіздегі тіршіліктің болуы мүмкін деген пікір айтуда. Бірақ қазіргі кезде адамзат Жерден тыс кеңістікте тіршіліктің бар екендігінің дәлелін әлі алған жоқ.

## Пайдаланылған әдебиет
# Биогеология[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Биогеология** - организмдердің жер қыртысының түзілуі мен дамуына әсерін зертгейтін ғылыми бағыт.

## Тағы қараңыз

* Физика
* Биология
* Химия
* Биогеосфера
* Биогеофизика

## Дереккөздер
# Биоинформатика[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Биоинформатика** - биологиялық деректерді сақтау, жинау, ұйымдастыру және талдау үшін әдістерді дамытып, кемелдендіретін пәнаралық сала.

Биоинформатиканың әдiстері мен тәсілдік жиынтықтары:

1. Салыстырмалы геномикада (гендiк биоинформатика) компьютер талдауының математикалық әдiстерi.
2. Алгоритмдарды әзiрлеу және (құрылымдық биоинформатика) ақуыздарды кеңiстiктiң құрылымын болжау үшiн керекті бағдарлама.
3. Стратегиялар, тиiстi есептеуiш методологийлердi зерттеу, сонымен бiрге биологиялық жүйелердi ақпараттық күрделiлiктiң ортақ басқаруы.

## Зерттеудің негізгі бөлімдері

Генетикалық тiзбектердi талдап, мәлiметтердi алып соны өңдеу биоинформатиканың ең маңызды тақырыптарының бірі болып саналады.
1977 жылдан бастап организмдердің көпшiлiктерi Phi-X174 тiзбегiнде анықталған және сақталынған дерекқорлар.Бұл мәлiметтер ақуыздардың тiзбектерiн анықтау үшiн пайдаланылады.

Биоинформатика
## Дереккөздер
# Биоинженерия

**Биоинженерия және биологиялық инженерлік** - биология мен медицинада инженерлік принциптердің қолданылуын дамытатын ғылым мен техниканың бағыты.

**Биоинженерия** (биологиялық жүйелердің инженерлігін қоса алғанда) - инженерлік аналитикалық және синтетикалық әдістемелерді пайдалана отырып, тірі организмдер немесе олардың ғылымдарымен байланысты өзекті мәселелерді шешу үшін тұжырымдамалар мен биология әдістерін (және, екінші, физика, химия, математика және информатика) қолдану болып табылады. Сондай-ақ, табылған шешімдердің құны мен тиімділігіне дәстүрлі сезімталдығы. Дәстүрлі инженерлік, жансыз құрал, құрылымдар мен процестерді жобалау, өндіру және талдауда физика мен математиканы пайдаланса, биологиялық инженерлік негізінен тірі организмдерді пайдалану, үйрету мен дамыту үшiн тез дамитын молекулярлық биология саласын пайдаланады.
Биоинженерия өнеркәсібі жасанды ағзаларды техникалық құралдардың көмегімен құрудан бастап, регенеративті медицина әдісімен ағзалар мен тіндерді өсіру жолдарын төмендеген немесе жоғалған физиологиялық функцияларының орнын толтыру үшін табу, және осындай ауыл шаруашылығы, өсімдіктер мен жануарлар сияқты генетикалық түрлендірілген организмдердің (гендік инженерия) дамуына дейінгі, құрамында инженерлік энзимологиясы бар қосылыстар. Биоинженерия медицинадан тыс асппектілерде биотехнологиямен тығыз байланысты. Әсіресе, биоинженерияда адамдардың денсаулығына байланысты проблемаларды тиімді қолдану және талдау маңызды, алайда, тек ол нәрсе ғана емес: биологиялық инженерлік білім әлдеқайда көп өрісті қамтиды. Мысалы, биоимитации - биоинженерия филиалы машиналар мен материалдарды әзірлеу және өндіру үшін үлгі ретінде тірі организмдердің құрылымдары мен функцияларды қолдану жолдарын іздейді.

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Category:Bioengineering |
# Биомеханика[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

*Биомеханика кітабының бір беті*.
**Биомеханика** (био... және механика) — адам мен жануарлар қозғалысының заңдылықтарын, сондай-ақ, организмге сыртқы ортаның әр түрлі механикалық факторларының (жылдамдық, үдеу, тартылыс күші, т.б.) әсерін зерттейтін биологияның бір саласы. Биомеханика тірі тіндер, органдар және бүкіл организмнің механикалық қасиеттерін, оларда байқалатын механикалық құбылыстарды (адам мен жануарлардың іс-әрекетін, тыныс алуын, қан айналысын, қан тамырлары мен бұлшық еттердің серпімділік қасиеттерін, сүйектердің, буындардың, байламдардың беріктігін, т.б.) зерттейді.

Биомеханика құпияларын зерттеудің тарихы 13 ғасырдан Леонардо да Винчиден басталады. Ол адамның қозғалысын анатомия және механика тұрғысынан зерттеген. Бұл саланың дамуына Ресей ғалымдары И.М. Сеченовтің, П.Ф. Лесгафттың, Н.А. Бернштейннің зерттеулері зор ықпал етті. Қазақстанда биомеханикалық зерттеулер академик Б.А. Домбровский мен академик Ф. Мұхамедғалиевтің жұмыстарынан басталады.

20 ғасырдың ортасында биомеханика тыныс алу, қан айналу, қозғалыс-қимыл биомеханикасы болып 3 салаға бөлінді:

* тыныс алу биомеханикасы тыныс алу мүшелері (өкпе, көкірек қуысы) қимылының динамикасын зерттейді;
* қан айналу биомеханикасы жүрек пен қан тамырларының серпімділік қасиетін, қан ағыны заңдылықтарын, жүрек жұмысын зерттейді;
* қозғалыс-қимыл биомеханикасы анатомия және теориялық механика негізінде қимыл мүшелерінің құрылымдық ерекшеліктерін, дененің қозғалу заңдылықтарын, буын қимылдарын қамтамасыз ететін бұлшық ет күшінің әсерін, дене массасының дене бөліктеріне таралу заңдылықтарын зерттейді.

Биомеханика саласындағы зерттеулердің еңбек пен спорт физиологиясы, ғарыштық биологиялық, ортопедия салаларын дамыту, жасанды тыныс алу, қан айналу аппараттарын жасау, бионика принциптеріне негізделген роботтар мен манипуляторлар құрастыру үшін маңызы зор.

## Дереккөздер
# Хронобиология[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Хронобиология** (грек. chronos — биология ғылымының уақыт және биология) — белгілі бір уақыт аралығында биологиялық жүйелерде болатын ырғақты өзгерістерді зерттейтін саласы. Кейде биологиялық процестер мен құбылыстардың мезгіл-мезгіл қайталануын зерттейтін ғылым саласы — биоритмологияны да **хронобиология** деп атайды. Адам баласы өзі пайда болған кездерден бастап-ақ табиғатта болатын ырғақта биологиялық процестерге мән беріп бақылап отырған. Осыған байланысты уақытқа сәйкес биологиялық жүйелерде болатын ырғақтылықты тірі организмдердің негізгі қасиеттерінің бірі деп қарастырады. Қазіргі кезде хронобиология ғылымы өз зерттеулерін математика, физика, т.б. ғылымдармен тығыз байланыста жүргізеді.

## Тағы қараңыз

* Биологиялық ырғақ
* Биологиялық сағат

## Дереккөздер
# Криобиология

Криобиология.
Криобиология (греКриобиология kryos – суық, аяз, мұз және биология) – төмен және аса төмен темп-лардың (0оС-тан абсолют нөлге жуық) тірі организмге тигізетін әсерін зерттейтін ғылым, биологияның бір бөлімі. Криобиологияның негізгі міндеттері: суық жағдайдағы тіршіліктің төм. температура шекарасын анықтау, организмнің салқындауға және тоңазуға, үсуге төзімділігін; суықтың жасуша мен ұлпа қызметтерін бүлдіру әсерін және жасушаның, тіннің суықтан қорғану тәсілдерін зерттеу; тіршілікке қажетті температураның төм. шегін анықтау; табиғи жағдайда суықта орын алатын организмнің анабиоз күйіне өту механизмін анықтау. Криобиологияның ғыл. негізін 19 ғ-дың соңында орыс ғалымы П.И.Бахметьев қалаған болатын. Ол жәндіктердің суыққа төзімділігін, жарқанаттардың анабиозын анықтаған. 1904–36 жылдары француз ғалымы П.Беккерель және 1919–24 жылдары австриялық ғалым Г.Рам әр түрлі организмдерді (микроорганизмдер мен омыртқасыз жануарлар), сондай-ақ құрғатылған спора мен тұқымды –269 – 271о-қа дейін зардапсыз тоңазытуға болатынын дәлелдеген. Мыс., кейбір көбелектердің жұлдызқұрттарының –78 – 196оС, тіпті –269оС-да ұзақ тоңазытқанда да тіршілік қабілеттілігін жоғалтпайтынын анықтаған. Организмді баяу тоңазытқанда жасушаны қоршаған су мұзға айналады. Бұл жасушаны құрғатады да, тұз тепе-теңдігі бұзылып, жасушада электролит концентрациясы артады. Соның нәтижесінде кейбір жасушаларда тіршілік белгісі жойылады.

 Криобиология.
Өсімдік жасушалары мен кейбір жануарлар тіндерінің тіршілігін жоймау үшін оларды баяу салқындатады. Ал аса тез салқындатқанда (бұл тек микроорганизмдерге қолданылады) судың біраз бөлігі аморфты мұзға айналады, жасушалар зақымдалмайды да өз тіршілігін сақтап қалады. Мұндай жасушаларды тірілту үшін тез (3–10 с) жылыту қажет. Мал ш-нда қан, тін, орган, мал ұрығын салқын температурада сақтау үшін жасуша ішіне енбейтін арнайы қорғаныш заттар (криопротекторлар) – глицерин, диметилсульфатоксид, қант, гликол, поливинилпирролидон, полиэтиленоксид, т.б. қолданылады. Табиғи жағдайда жәндіктер тіні мен өсімдіктер ұлпасында салқын түскенге дейін осындай қорғаныш заттар жиналады. Жәндіктердің кейбір түрлері қыста қатып қалып, қыстап шығады, ал көктемде қайта тіріледі. Микроорганизмдер (бактериялар, ашытқылар), мүк, қына, т.б. суыққа төзімді, шыдамды келеді. Криобиологиялық зерттеулердің салқынмен, төмен температурамен түрлі ауруларды емдеуде (криотерапия), өсімдіктердің аязға төзімді түрлерін шығаруда, а. ш. зиянкестерінің қыстап шығатын жерлерін тауып, оларды жоюда, адамның солтүстік өңірлерде тіршілігін жеңілдетуде және ғарыштық биологияда маңызы зор.

## Дереккөздер
# Цитогенетика[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

FISH әдiсінің қолданылуы
Адамның еркек кариотипі
**Цитогенетика** (гр. *cytos* — жасуша және генетика) — тұқымқуалаушылық пен өзгергіштік заңдылықтарын жасушалық және субжасушалық деңгейде зерттейтін ғылым; цитология мен генетиканың арнаулы саласы.

Цитогенетиканың негізгі зерттеу нысаны — бөлінетін және бөлінбейтін клеткалардағы хромосомалар, олардың табиғи морфологиясы, құрылымдық және химиялық табиғаты, атқаратын қызметі мен әр түрлі күйде болуы.

Цитогенетиканың бөлімдері:

* Өсімдіктер цитогенетикасы;
* Жануарлар цитогенетикасы;
* Адам цитогенетикасы.

## Тарихы

Цитогенетика 20 ғ-дың басында Мендель заңдарының қайта ашылуынан кейін, яғни, цитол. тұрғыдан дәлелдеу қажеттілігінен туындады. Бұл кезеңде хромосоманың морфологиясы туралы және олардың мейоз, митоз процестеріндегі рөлдерін көптеген зерттеушілер дәлелдеген болатын (орыс ғалымдары И.Д. Чистяков, 1872; П.И. Перемежко, 1878; неміс ғалымдары Э.Страсбургер, 1875; В.Флемминг, 1882; Т.Бовери, О.Гертвиг, 1884). Сондай-ақ Цитогенетиканың жеке ғылым болып дамуына Ресей ғалымы Г.А. Левитскийдің “*Тұқым қуалаудың материалдық негізі*” (1924) және неміс ғалымы К.Белараның “Тұқым қуалаудың цитологиялық негіздері” (1934) атты ғылыми еңбектері де септігін тигізді. Цитогенетика ғылымының көмегімен ажырау, тәуелсіз тұқым қуалау заңдылықтарының, гендердің тіркесуі және кроссинговер процестерінің цитол. дәлелдемелері анықталды.

Цитогенетика әдістері арқылы өсімдіктер, жануарлар және адам хромосомаларының мейоз және митоз процестеріндегі құрылымдары, олардың саны белгілі болды. Сондай-ақ, адамдағы хромосомалық аурулардың табиғаты да осы Цитогенетика әдістерімен анықталып, сипатталды. Цитогенетика электронды микроскопияда, радиоактивті изотоптау әдістерінде, микрофотометрияда қолдану хромосома құрылымын және хромосоманың репликация, транскрипция және трансляция процестеріндегі қызметтерін зерттеуге мүмкіндік берді.

20 ғасырдың 70-жылдарынан Цитогенетика ғылымы хромосоманың құрылымын және қызметін молек. деңгейде зерттей бастады. Цитогенетика ғылымының нәтижелері әр түрлі организмдердің кариотиптерінің эволюциясын түсінуге көмектеседі.

## Қазақстандағы цитогенетика

Қазақстанда кейбір Цитогенетикалық мәселелер 20 ғ-дың 30-жылдары зерттеле бастады. Жаздық бидайдың бірнеше сортының моносомалық линиялары шығарылды; жануар жасушасы хромосомасының тұқымдық және өзіндік ерекшеліктері анықталды; хромосома санындағы ауытқулардан болған тұқым қуалайтын аурулар жүйелі түрде зерттелуде; ісіктің радиацияны сезгіштігіне, ондағы өзгерістерге, сондай-ақ уытты ісік жасушасының хромосомасындағы құбылыстарға сипаттама берілді.

Цитогенетикалық мәселелермен Қазақстанда Жалпы генетика және цитология ғылыми-зерттеу институты, ґсімдіктер физиологиясы, генетикасы және биоинженериясы институты, т.б. ғыл.-зерт. мекемелері, ҚазҰУ-дің биология факультеті шұғылданады.

## Дереккөздер
# Дендрология[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Дендрология** (грек. *dendron* – ағаш және логия) – ботаниканың ағаш, бұта, шала бұтаны зерттейтін бір саласы, ағаштар, бұталар, олардың құрылысы, жүйеленімі, филогенезі, физиологиясы, экологиясы, шаруашылық мәні туралы ғылым; ботаниканың бір саласы.

Орман шаруашалығы, көгалдандыру, фитомелиорация, өсімдіктер интродукциясы пәндерімен тығыз байланысты. Қазақстанда өсетін ағаштар мен бұталар туралы алғашқы мәліметтер (XIX ғасырдың басы – XX ғасырдың аяғы) орыс ботаник-ғалымдарының (А.И.Шренк, И.Г.Борщов, Г.Н.Потанин, т.б.) еңбектерінде жарияланған. Дендрология саласындағы ғылыми-зерттеу жұмыстар республикада 1932 ж., яғни КСРО Ғылым Академиясының қазақстандық базасы құрамында ботаникалық сектор ашылып, Алматы ботаника бағы құрылғаннан кейін басталып, Алтай (1935), Қарағанды (1940), Жезқазған (1966), Іле (1966), Маңғыстау (1972) ботаника бақтарында жалғастырылды.

Дендрология зерттеулерге Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Ботаника және фитоинтродукция институтының құрамындағы Бас ботаникалық бақ басшылық етеді. Қазақстанның әр түрлі аймақтарында өсетін ағаш өсімдіктері зерттеліп, республиканың өсімдік шикізаты жөніндегі мәліметтер қорытылды (Н.В.Павлов, КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1948). Жергілікті және интродукцияланған ағаштар мен бұталар, олардың өсу жағдайлары туралы деректер жинақталып, сол өсімдіктерді пайдалану жайлы ұсыныстар жасалды. Қазақстанның ботаникалық бақтарына басқа елдерден әкелінген ағаш өсімдіктері өсіріліп, сынақтан өткізілді. Республика өңірлерінде интродукцияланған ағаш өсімдіктердің өсіп-өнуі, аяз бен қуаңшылыққа төзімділігі, тіршілік жағдайларына бейімделуі, т.б. биология ерекшеліктері зерттелді. Қазақстан мен Орталық Азия, тропиктік, субтропиктік, қоңыржай белдеулерден әкелінген ағаштардың экспозициясы жасалды.

## Дереккөздер
# Эпигенетика[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Эпигенетика** ДНҚ ішіндегі нуклеотидтердің реттілігін өзгермейтін механизмдерден туындаған гендер экспрессиясының немесе жасушаның фенотипінің өзгеруін зерттейді.

Эпигенетикалық өзгерістер соматикалық жасушалардың митоздық бөліністерінде сақталады, сондай-ақ келесі ұрпаққа берілуі мүмкін. Эпигенетикалық өзгерістердің мысалдары ДНҚ метилденуі және гистондардың деацетилденуі болып табылады.

Эпигеном — гендердің белсенділігін реттейтін, бірақ ДНҚ бастапқы құрылымын өзгертпейтін молекулалық белгілер.

Эпигенетика шеңберінде парамутация, генетикалық букмаркинг, геномдық импринтинг, x-хромосоманың инактивациясы, жағдай әсері, аналық әсерлер, репрограммалау, сондай-ақ гендер экспрессиясының реттелуінің басқа да механизмдері сияқты процестер зерттеледі. 2011 жылы мРНК метилденуі диабетке бейімділікте рөл атқаратындығы көрсетілді, бұл жаңа саланың — РНК-эпигенетиканың бастауы болды. Мысалы: эукариоттың эпигенетикалық өзгерістерінің бір мысалы жасушалық саралау (дифференцаланады) процесі болып табылады. Морфогенез кезінде плюрипотенттің жасушалары эмбрионның әртүрлі полипотентті жасушалық желілерін қалыптастырады, олар өз кезегінде толық сараланған жасушаларға бастау береді. Басқа сөзбен айтқанда, бір ұрықтандырылған жұмыртқа-зигота-нейрондарды, бұлшықет жасушаларын, эпителияларды, тамырлардың эндотелияларын және т.б. қоса алғанда, жасушалардың әртүрлі типтеріне сараланады.

## Тағы қарау

* Экспосом
* Пангенезис
* Эпигенетикалық дрейф
* Эпигенетикалық терапия
# Геномика[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Геномика** — геномдардың құрылысын, қасиеттерін, эволюциясын, оларды өңдеу мүмкіндіктерін зерттейтін ғылым.

Егер генетика жеке гендерді мен олардың тұқым қуалаушылықтағы қызметін зерттесе, геномика қандай-да бір ағзаның барлық гендерінің жиынын сандық және сапалық жағынан қарастырады, сол гендердің өзара әсерлесуін және ағзаға ықпалын зерттейді.

Мысалы, эпистаз (бір геннің басқа генге әсер етуі), плейотропия (бірнеше белгінің бір генге байланысты болуы), гетерозис (гибридтер арасындағы айырмашылықтар), сондай-ақ локус пен аллельдердің арасындағы басқа да қатынастар геномика ғылымымен қамтылады.

## Салалары

Функционалдық геномика транскрипцияны, трансляцияны, ақуыздардың өзара әсерлесуін зерттей отырып, гендердің (ақуыздардың) атқаратын қызметін анықтауға бағытталған.

Құрылымдық геномика геномда сақталған әрбір ақуыздың үшөлшемді құрылымын анықтауға бағытталған.

Эпигеномика жасушалардың генетикалық материалындағы эпигенетикалық өзгерістерді жүйелейді.

Когнитивтік геномика мидың белсенділігін реттейтін гендерді зерттейді.

Салыстырмалы геномика әртүрлі ағзалардың геномдарының ұқсастықтарын және айырмашылықтарын зерттейді.

## Дереккөздер
# Геронтология[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Геронтология** (грекше geron және logos – ілім) – адамның және жануарлар организмінің қартаю заңдылықтарын зерттейтін ғылым. Егде тартқан және қартайған адамдардың ауруларын клиникалық медицинаның гериатрия (грекше geron және іatreіа – емдеу) деп аталатын бөлімі зерттейді. 20 ғасырдың 30–40-жылдары Қазақстанда қариялар мен мүгедектер үйі, геронтологиялық және гериатриялық кабинеттер (Алматы, Қарағанды, т.б.), ауруханаларда гериатриялық бөлімдер ашылды, жүйелі зерттеулер жүргізіле бастады. Бұл зерттеулердің нәтижесінде қартаюдың әлеум.-гигиеналық себептері мен клиник. белгілері анықталды; адам жасының ұлғаюына байланысты жүрек пен қан тамырларында пайда болатын өзгерістер зерттелді; егде тартқан және қартайған адамдардың әдетте байқалмайтын жүрек ақауларына сипаттама берілді. Физиол. және биохим. көрсеткіштердің қалыпты деңгейі анықталып, егде тартқан және қартайған адамдардың денсаулығын тексеру әдістемесі ұсынылды. Кейбір дәрілердің қартайған организмге тигізетін әсері, вегетативтік жүйке мен лимфа жүйесіндегі морфол. және гистохим. өзгерістер зерттелді. Қарттар мен егде жастағы адамдардың психикасы мен мінез-құлық ерекшеліктерін, жас психологиясының бір саласы геронтологиялық психология зерттейді. Ол қартаюдың белгілерін, яғни адам организмінің функционалдық мүмкіндіктерінің (сыртқы әсерлерді қабылдауы көмескіленіп, қимыл белсенділігі баяулауы, күш-қуатының азайып, денсаулығының нашарлауы) біртіндеп төмендеуін қарастырады. Психика функцияларындағы (зерде, ес, зейін, т.б.) өзгерістер бір жақты ғана байқалады. Қарт адамдардың психикасына интеллектуалдық және эмоционалдық «ішкі әлемге кету», өткізген өмірін бағалау мен ұғынуға байланысты қайғыру, өміріндегі басты мақсаттары орындалмаса, өкіну, түңілу сияқты қасиеттер тән болады. Алайда қартаюды тек регрессивтік құбылыс деп қарамау керек. Қартаю дамудың бір кезеңі. Бұл кезеңде адамның рухани жетілу деңгейі жоғары болады. Мыс., қанағаттану, парызын өтеген жағдайда өмірге ризашылық, мейірімділік, т.б. қасиеттермен қатар кемелденген адамдардың даналыққа жетуі – осы қартаю кезінде орын алатын құбылыс. Қарт адамның шығарм. белсенділігі жоғары болатындығы жиі байқалады. Қартаюдың психик. ерекшеліктері мен өзгерістеріне ерте кезден назар аударылса да, Геронтология ғылыми пән ретінде егде жастағы адамдардың көбеюі, олардың жұмысқа қабілеттілігі мен тұрмыс жағдайының, сондай-ақ іс-әрекетінің сипаты мен құндылықты бағдарларының өзгеруіне, яғни жеке адамның даму мәселелеріне, т.б. байланысты пайда болды. Геронтологияның қазіргі кездегі негізгі міндеттеріне адамды кәрілікке дайындау, егде жастағы адамдар мен қарттардың белсенді әрі толық өмір сүруі амалдарын зерттеу, т.б. жатады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
# Гистология[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Гистология** — (гр. *hіstos* – ұлпа және *logos* – ілім) – тірі ағзалардың (адам, жануар және басқа да көпжасушалы ағзалардың) ұлпаларын, олардың түзілуін, құрылымын, қызметін және өзара әрекеттесуін зерттейтін ғылым.

## Гистологияның міндеттері

Гистологияның міндеті – ұлпа эволюциясын анықтау, оның организмде дамуын (гистогенез), хим. қасиеттерін (гистохимия), жасушаларының құрылысын, атқаратын қызметін (гистофизиология) зерттеу. Жеке ғылым саласы болып гистология 19 ғ-дың басында микроскоппен зерттеудің дамуына байланысты қалыптасты. Жалпы гистология – ұлпаның дамуын, құрылысын және атқаратын қызметін зерттесе, жеке гистология – адам және көп жасушалы жануарлар органдарының микроскопиялық құрылымын зерттейді. Кейде мұны «микроскопиялық анатомия» деп те атайды.

## Гистологияның зерттеу әдістері

Гистологиядағы зерттеу әдістері гистологиялық препараттарды дайындауды, содан кейін оларды жарық немесе электронды микроскоппен зерттеуді қамтиды. Гистологиялық препараттар — бұл жағындылар, ағзалардың іздері, мүше бөліктерінің жұқа тілімдері, мүмкін арнайы бояумен боялған, микроскоптың зат шынысына орналастырылған, консервілеу ортасына салынған және қақпақпен жабылған.

## Алғашқы зерттеулер мен жаңалықтар

«Гистология» терминін ғылымға неміс ғалымы К.Майер енгізген (1819ж.). Қазақстанда гистология саласындағы жүйелі зерттеулер Алматы зоотехникалық—малдәрігерлік институты мен Қазақ медициналық институтының гистология және эмбриология кафедраларында басталды. 1930–1960 ж. омыртқалы жануарлардың ұлпалары, олардың құрылымындағы ерекшеліктер, ұлпа филогенезі мен ұлпа айналасындағы жағдайларға байланысты зерттелді. 1970 жылдан бері кейбір жалпақ құрттар мен жұмыр құрттардың жүйке жүйесі, ас қорыту мүшелері, сондай-ақ, малдың еті мен өкпесі, жүрегі мен қан тамырлары, терісі гистология тұрғыдан айқындалды. Тамақтану, ғарышқа ұшу жағдайларының адам мен жануарлар ұлпасына тигізетін әсері анықталды. Жүйке талшықтарының адам органдарында тарамдану тәртібі зерттелді. Адам мен жануар ұлпаларына ауырған кезде болатын гистологиялық өзгерістер сипатталды.

## Гистология саласының дамуына үлес қосқандар

Қазақстанда гистология саласының дамуына үлес қосқан ғалымдар: Ф.Мұхамедғалиев, А.Зорина, Б.Шайкенов, І.Шағыров, З.Слободин, т.б. Қазіргі кезде гистологиялық зерттеулермен Қазақстан Білім және ғылым министрлігінің Зоология институты, «Биоген» жабық акцион. қоғамы, Қазақ ұлттық мед. ун-ті және т.б. жоғары оқу орындарының арнайы кафедралары шұғылданады.

## Дереккөздер

* Канжигитов Е.К., Абдрахманов Б.Т., Алиев А.И., Кокаев Б.К. Цитология, эмбриология, гистология. Астана: НАО Холдинг Кәсіпқор, 2018. – бет.
* Есимсиитова З.Б. Жалпы гистология: Оқу құралы. / Әл-Фараби атын. ҚазҰУ. – Алматы : Қазақ ун-ті, 2008. – 63 бет.
* Ажаев С.А. Гистология: Цитология және адам эмбриологиясы. – Кентау : Еркін и К-ХХI, Б.1. 2004. – 201 бет.
* Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТ БАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев. – 206 бет.