Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ботаникалық бақ[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Ботаникалық бақ
**Ботаникалық бақ** — ғылыми-зерттеу, мәдени-ағарту, іс-тәжірибелік оқыту мақсаттарымен өсімдік өсіріп, оны зерттейтін, ботаникалық білімді насихаттайтын мекеме; ғылыми зерттеу және ғылыми мәдени өндірістік мекеме.

Онда тірі өсімдіктердің коллекциясын жинап олардың көмегімен өсімдіктердің сан алуандығын және жердің өсімдік әлемінің байлығын зерттейді. Ботаникалық бақтардың басты мақсаты -жаңа өсімдік түрлерін ашу, оларды кешенді зерттеу және интродукциялау. Ботаникалық бақтардың көбінде дендрарий, альпинарий, су өсімдіктері мекендейтін тоғандар бар және пайдалы өсімдіктердің экспозициялары орналасқан.

Негізгі ғылыми бағыттары: жергілікті және сырттан әкелінген өсімдіктерді өсіру, жерсіндіру, олардың биологиясын, экологиясын мен физиологиясын, өсіп-өнуін, селекциясын зерттеу; ботаникалық ілімді дамыту, оның жетістіктерін жалпы халыққа тарату; республикамызда азайып бара жатқан, жойылу қаупі төнген өсімдіктерді қолдан өсіріп көбейту, биологиялық, экологиялық ерекшеліктерін зерттеу, оларды сақтап қалудың, табиғи таралған орталықтарына қайтарудың жолдарын қарастыру; қала, ауыл, елді мекендерді көгалдандыру; бақ өсіру; гүлзар салу бағыттарында ғылыми-ағарту жұмыстарын жүргізу; өсімдіктердің жаңа түрлерін іздестіру, олардың пайдалы қасиеттерін анықтап, адам қажетіне жарату; өсімдіктер әлемін қорғау, көркейту. Ботаникалық бақтың негізгі бөлігін – шет жерлерден әкеліп отырғызылған өсімдіктер құрайды. Олар биологиялық ерекшеліктеріне қарай ашық далада, оранжереяда, жылыжайда өсіріледі. Қазір Қазақстанда әр түрлі табиғи-климаттық жағдайда орналасқан алты ботаникалық бақ – Бас ботаникалық бақ (Алматы), Маңғыстау тәжірибелік ботаникалық бағы (Ақтау), Жезқазған ботаникалық бағы, Алтай ботаникалық бағы (Лениногор), Іле ботаникалық бағы (Бақанас), Қарағанды ботаникалық бағы бар. Бұлардың алғашқы бесеуі Ботаника және фитоинтродукция институтының құрамына кіреді де, бір орталыққа бағынған Ботаникалық бақ жүйесін құрайды. Республиканың Ботаникалық бақтары дүние жүзіндегі 50-ден астам елмен әріптестік байланыс жасайды, халықаралық конгрестерге, симпозиум, конференцияларға қатысады.

Санкт-Петербург ботаникалық бақтың пальм жылыжайы
## Дереккөздер

## Сілтемелер

* «Ботаникалық бақ»(қолжетпейтін сілтеме)
* «Ботаникалық бақ»(қолжетпейтін сілтеме)

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Category:Botanical gardens |
# Хайуанаттар бағы

Чанг-Маи бағының көрмесі (Chiang Mai Zoo)
Зоопарк қонақтары
Барселона Аквариумы
**Хайуанаттар бағы**, *зоопарк* – жабайы жануарларды қолда (*торда, қоршауда*) немесе жартылай қолда (*табиғи мекендеу ортасына жақын көлемде қоршалған аумақ*) ұстайтын ғылыми ағарту мекемесі.

## Басты міндеті

Жануарлар әлемінің түрлерін қалың көпшілікке көрсету, жаратылыстану білімін насихаттау және жабайы фаунаны қорғау идеяларын тарату, сирек кездесетін, жойылып бара жатқан жануарлар генофондысын сақтау.

## Тарихы

Алғаш хайуанаттар бағы б.з-дан 1500 жыл бұрын Мысырда, 1000 жыл бұрын Қытайда (*«Білім бағы»* деген атпен) ұйымдастырылған. Еуропада 18–19 ғасырларда ашылды (Венада 1752 жылы, Мадридте 1774 жылы, Берлинде 1844 жылы, Парижде 1858 жылы, Мәскеуде 1864 жылы, т.б.).

## Қазақстанның хайуанаттар бағы

Қазір дүние жүзінде **850**-ден астам, ТМД елдерінде **33**, Қазақстанда **3** хайуанаттар бағы (Алматы хайуанаттар бағы, Шымкент хайуанаттар бағы, Қарағанды хайуанаттар бағы) бар. Алматы хайуанаттар бағы 1937 жылы құрылған. Жер көлемі **54** га. **7** секцияда хайуанаттардың **530**-дан аса түрінің **5900**-дей данасы тіршілік етеді. **77** түр *Халықаралық табиғат қорғау одағының*, ТМД және Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

Қазақстан фаунасында кездеспейтін **сүтқоректілер**: *барибал* (Америка қара аюы), Африка арыстаны, *Аустралия кенгуруі*, *Жапон макакасы, Үнді тырнасы, Мысыр кобрасы, Қытай аллигаторы*; құстардың 70-тен астам сирек кездесетін түрлері: *эму, нанду,* тағы басқа. өсіріледі. Бақта *ақ аю, парсы ірбісі, сервал мысығы, қызыл қасқыр, бегемот, Амур жолбарысы,* т.б. жануарлар қоршауда көбейіп, ұрпақтарын жалғастыруда. Олар дүние жүзіндегі басқа хайуанаттар бағында өсірілетін түрлермен алмастырылады не сатылады. Кейбір түрлер, мысалы, *тоғай бұғысы, ителгі* табиғи мекендеріне жіберіледі. Бақта *«Теңіз аквариумы»* павильоны жұмыс істейді, онда әлемдік фаунада сирек кездесетін балықтардың, шаянтәрізділер мен қосмекенділердің бірнеше түрін тамашалауға болады.

Алматы хайуанаттар бағы сирек кездесетін және жойылып бара жатқан жабайы жануарларды қорғау жөніндегі көптеген халықараралық бағдарламаларға қатысады. Қарағанды хайуанаттар бағы 1938 ж. құрылған. Жер көлемі **14** га. Зообақта **балықтардан:тұқылар, тұқытістілер, алабұғалар; құйрықты және құйрықсыз қосмекенділердің* бірнеше түрі; **бауырымен жорғалаушылардан:тасбақа, ешкіемер, ұршықсап кесіртке, жармасқы, нағыз кесіртке, сұр кесел*; **жыландардан:айдаһар, торлы жыландар, сұр жыландар*; **құстардан:қоқиқаз, құтан, ақ дегелек, қыран, сұңқар, тырна, балықшы тұйғын, шағала, жапалақ,* т.б.; **сүтқоректілерден:лемур, лори, мартышка, піл, қызыл қасқыр, Бұқар бұғысы, аю, кәмшат,* т.б. аңдар бар.

Шымкент хайуанаттар бағы 1980 жылы құрылған. Жер көлемі **54** га, оның **34** га аумағында экспозиция орналасқан, жануарлардың саны – **1000** бас. Зообақта **6** секция жұмыс істейді, онда жануарлардың **165** түрі ұсталады, олардың **20** түрі Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер
# Қылқан жапырақтылар

Қылқан жапырақтылар
**Қылқан жапырақтылар** — сүректі ағаш және бұта түрінде өсетін ашық тұқымды өсімдіктер класы. Ағаштары кейде ересен үлкен болады және 4 мыңнан астам жыл өмір сүреді. Қазақстанда 2 тұқымдасы бар: қарағай тұқымдасы — қарағай, балқарағай, шырша, майқарағай және кипарис тұқымдасы — арша, кипарис; мәңгі жасыл (қыста қылқаны түсіп қалатын балқарағайдан басқасы) өсімдіктер. Көп жағдайда екі түрлі сабағы болады: ұзарған және қысқарған. Жапырағы қылқанды, жіңішке, түкті не қабыршақты болып біткен, сағақсыз, өркендері қысқа, шоқтанып орналасқан. Жапырақтары көп жағдайда отырмалы, кейде олардың үстінгі ұшы ойық (май қарағай), көлденең кесіндісі жалпақ, төртқырлы, жұмыр, ұзындығы 1-2 см.- ден 30-40 см.- ге дейін барады. Қылқанда бір ғана жүйке болады, ал жалпақ жапырақтарында көптеген параллель жүйкелері болады. Қылқан жапырақтылардың бал қарағай, жалған бал қарағай және метасеквойя туыстарынан басқаларының барлығы мәңгі жасыл өсімдіктер. Сүрегінің 90-95% трахеидтен тұрады, сүзгілі түтіктерінде серіктік клеткалар болмайды. Көпшілігінің қабығында, сүрегінде және жапырақтарында схизонгендік смола жолдары болады, оларда эфир майы, смолалар, бальзамдар жиналады. Тұқымы арқылы, кейде вегетативтік жолмен өніп-өседі. Мамыр—шілдеде гүлдеп, шілде—тамызда жеміс береді. Қылқан жапырақтардың сүрегінен құрылыс материалдары жасалады, қағаз жасайтын үгінді, канифоль, скипидар.

## Қасиеттері

* ине тәрізді мәңгі жасыл жапырақтары;
* ағаш тәрізді гүл күлтесінің жапырақтарындағы аналық бүршіктердің қабыршақтарына бекіген тұқымдары;
* тұқымды аналық бүршіктері болады;
* тұқымдары түйінде орналасады.

## Көбеюі

Бір үйлі, сиректеу екі үйлі өсімдіктер. Бүршіктері (шишки) дара жынысты. Аталық бүршіктері көп жағдайда топтасып, жапырақтардың қолтығында, сиректеу бүйірлік өркендердің ұштарында орналасады. Микроспорофилдері редукцияға көп ұшыраған, қабыршақ тәрізді немесе қалқан тәрізді (тисс туысы). Аналық бүршігінің (стробил, шишки) құрылысы алуан түрлі болады. Микроспорофилдерінде бірден бірнешеге дейін тұқымбүрлері орналасады. Интегументі көп жағдайда үш қабаттан тұрады: ортаңғысы қатты, ал сыртқы және ішкісі жұмсақ. Архегониясы екеу, бірақ көпте бола береді. Гаметофиттерінің пайда болуы, тозаңдануы, ұрықтануы және тұқымның (дәннің) пайда болуы жоғарыда сипаттап жазған қарағайдыңқімен бірдей болады.

## Дереккөздер
# Кәдімгі арпа

| Кәдімгі арпа |
| --- |
|  Кәдімгі арпа |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Өсімдіктер  |
| (unranked) | Дара жарнақтылар  |
| (unranked) | Commelinids  |
| Сабы: | Poales  |
| Тұқымдасы: | Poaceae  |
| Кіші тұқымдасы: | Pooideae  |
| Тайпасы: | Triticeae  |
| Тегі: | *Hordeum*  |
| Түрі: | H. vulgare  |

 |
| Екі-есімді атауы |
| Hordeum vulgare L. |

*Hordeum vulgare*
**Кәдімгі арпа** (лат. *Hordeum vulgare*) – астық тұқымдасының арпа туысына жататын бір жылдық аса бағалы ертеден (осыдан 10 мың жыл бұрын) өсіріліп келе жатқан дәнді дақыл . Азықтық тағам ретінде және малдың құнарлы жемі ретінде өсіріледі. Арпадан арпа ұнын, арпа жармасын, арпа квасын жасайды. Арпа ұнынан кондитерлік тағамдар өндіріледі. Кәдімгі арпа дәндерін сыра қайнатуға пайдаланылады.

## Ботаникалық сипаттамасы

Кәдімгі арпа - сабағы тік, биіктігі 30-60 см, кейде 90 см-ге дейін, бір жылдық шөптес өсімдік.

Жапырақтарының ұзындығы 30 см-ге дейін, ені 2—3 см болады.

Гүлдері ұзындығы 10 см-ге дейін масақ гүлшоғырына жиналған; әр масаңы — бір гүлді. Масақтары 4-6 қырлы ендері 1,5 см-ге дейін болады. Масқтар 3 данадан топтасын өседі. Маусым-шілдеде гүлдейді.

Жемісі — дәнше. Тамыз айында жемістенеді.

## Әлемдегу ірі өндірушілер

**Арпаның жылдық жинауы
 (елдер)**
(млн метрлік тонна)| Ел | 2009 | 2010 | 2011 |
| --- | --- | --- | --- |
|  Германия | 12,3 | 10,4 | 8,7 |
|  Франция | 12,9 | 10,1 | 8,8 |
|  Украина | 11,8 | 8,5 | 9,1 |
|  Ресей | 17,9 | 8,4 | 16,9 |
|  Испания | 7,4 | 8,2 | 8,3 |
|  Канада | 9,5 | 7,6 | 7,8 |
|  Аустралия | 7,9 | 7,3 | 8,0 |
|  Түркия | 7,3 | 7,2 | 7,6 |
|  Ұлыбритания | 6,8 | 5,3 | 5,5 |
|  АҚШ | 5,0 | 3,9 | 3,4 |
| **Әлемдегі өндіріс** | **151,8** | **123,7** | **134,3** |
| *Дереккөз: БҰҰ азық және ауыл-шаруашылық ұйымы* |

### Түршелері

* Hordeum vulgare subsp. spontaneum — Жабайы арпа
	+ [syn.  Hordeum ithaburense Boiss.]
	+ [syn.  Hordeum spontaneum K.Koch]Үлгі:Basionym
* Hordeum vulgare subsp. vulgare — Екіқатар арпа
	+ [syn.  Hordeum distichon L. = Hordeum vulgare subsp. distichon]
	+ [syn.  Hordeum hexastichon L. = Hordeum vulgare subsp. hexastichon] — Алтықатар арпа

## Дереккөздер
# Елекшөптер тұқымдасы[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

| Елекшөптер |
| --- |
|  ажыраған елекшөп |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Өсімдіктер  |
| (unranked) | Дара жарнақтылар  |
| (unranked) | Commelinids  |
| Сабы: | Poales  |
| Тұқымдасы: | **Juncaceae**  |

 |
| Үлгілік тегі |
| *Juncus* L. |
| Тектері |
| * *Andesia*
* *Distichia*
* *Juncus* - Rush
* *Luzula* - Woodrush
* *Marsippospermum*
* *Oxychloë*
* *Rostkovia*
 |

**Елекшөптер тұқымдасы** (лат. *Juncaceae*) – дара жарнақты өсімдіктерге жататын көп жылдық немесе бір жылдық шөптесін өсімдіктер. Екі жарты шардың қоңыржай және салқын белдеулерінде, тропиктік аймақтардағы биік тау беткейлерінде кездесетін 10 туысы, 400-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда өзен, көл, бұлақ маңында, ылғалды жерлерде, таудың альпілік, субальпілік белдеулерінде өседі. Сабағы жұмыр, кейде қабысыңқы, іші қуыс, сырты жапырақты, кейде жапырақсыз. Жапырақтары жалпақ немесе жұмыр. Гүлдері қос жынысты, ұсақ, көкшіл, сарғыш, қоңырқай түсті, 6 желектен тұрады. Аталығы 6, кейде 3, аналығы – біреу. Гүлшоғыры шашақ немесе шатырша тәрізді. Жел арқылы айқас тозаңданады. Жемісі – қорапша, бір немесе үш ұялы. Ірі үш тұқымды немесе ұсақ көп тұқымды. Қазақстанда екі туысқа бірігетін 30 түрінің 24 түрі елекшөп (Juncus) туысына, 6 түрі жалтыршөп (Lusula) туысына жатады. Көбірек тарағаны — қызғылт елекшөп (Juncus erythropodus). Барлық аймақта кездеседі. Биіктігі 10 — 30 см, көп сабақты, түбінен бастап бұтақтанады. Жапырағы өте жіңішке, бүктемелі келеді, сабағынан 2 еседей қысқа, түп жағы қызыл не қызғылт сары түсті. Гүлі қоңыр кейде жасыл болады. Гүлшоғыры — бұтақтанған сыпыртқы. Маусым — шілде айларында жемістенеді. Жемісі — қауашақ. Қызғылт елекшөптің құрамында 6,4 — 10,3% протеин бар. Оны мал сүйсініп жейді.

## Дереккөздер
# Анд таулары

|  |
| --- |
| Анд таулары |
|
Анд тауларының ғарыштан көрінісі |
| Сипаттамасы |
| Тау жүйесі |
Кордильера
 |
| Ұзындығы |
9000 км
 |
| Ені |
500 км
 |
| Ең биік шыңы |
Аконкагуа
 |
| Биіктігі |
6960 м
 |
| Орналасуы |
| 32°39′10″ о. е. 70°00′40″ б. б.﻿ / ﻿32.65278° о. е. 70.01111° б. б.﻿ / -32.65278; -70.01111    |
| Елдер |  Венесуэла  Колумбия  Эквадор  Перу  Боливия  Чили  Аргентина |
| Анд таулары |

**Анд таулары**, *Анд Кордильерасы* – Жер шарындағы ең ұзын (9000 км) тау сілемі, ең алып Кордильера тау жүйесінің Оңтүстік Америкадағы бөлігі. Ол Оңтүстік Американың Тынық мұхит жағалауын бойлай, солтүстіктен оңтүстікке қарай созыла жатқан тау тізбектен тұрады.

## Геологиялық құрылымы

Анд таулары Анд (Кордильера) геосинклинальдық қатпарлану белдеуінің (альпілік қатпарлану кезінде) қайта көтерілген кезіндегі жас таулар. Сондықтан қазіргі кезге дейін жиі болып тұратын күшті жерсілкінулер олардағы тектоникалық процестердің әлі де тоқтамағанын көрсетеді. Мұнда бірнеше сөнбеген жанартаулар бар. Олардың ішінде Жер шарындағы ең биік сөнбеген жанартау ошағы – Льюльяйльяко (6723 м) осында орналасқан.

## Жер бедері

Жер бедерін меридиан бойымен созылып жатқан, ішкі тау аңғарлары мен үстірттерден тұратын жоталар тізбегі құрайды. Олар табиғи ерекшеліктері мен геоморфологиялық құрылысына қарай: Кариб Анд таулары, Солтүстік-Батыс Анд таулары, Эквадор Анд таулары, Перу Анд таулары Чили-Аргентина және Патагония Анд таулары болып бөлінеді. Бұл таулардың қатпарлы-жақпарлы тік құламалы шатқал беткейлерін көптеген өзен аңғарларымен тілімденген. Орта тұсында ені кең болып келген Пуна таулы үстірті орташа биіктігі 4000 м болатын ішкі аймақты құрайды.

## Су торабы, климаттық белдеулері

Анд тауының осы тұсында тектоникалық процестер нәтижесінде пайда болған көлдер жиі кездеседі. Жер шарындағы теңіз деңгейінен ең биік орналасқан Титикака көлі (3812 м) осында орналасқан. Анд таулары 6 климаттық белдеуде (экваторлық, солтүстік және оңтүстік субэкваторлық, тропикалық, субтропикалық және қоңыржай) жатыр. Тау жүйесі арқылы Амазона, Парана, Ориноко, т.б. өзендер бастау алатын мұхитаралық суайрық өтеді. Экваторға жақындау орналасқан климат белдеуі аймағында жауын-шашын өте көп жауады (3000-6000 мм). Анд таулары – хин ағашының, кок, картоп, т.б. құнды да дәрілік өсімдіктердің отаны. Анд таулары жануарлар дүниесіне өте бай.

## Галерея

|  |  |  |  |  |
| Аконкакуа көрінісі. |  | Орталық Андылар |  | Орталық Андылардың ғарыштан көрінісі |

## Дереккөздер:
# Байсаттар тұқымдасы

| Байсаттар |
| --- |
|  *Adoxa moschatellina* |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Өсімдіктер  |
| Бөлімі: | Гүлді өсімдіктер  |
| Табы: | Қос жарнақтылар  |
| (unranked) | Asterids  |
| Сабы: | Dipsacales  |
| Тұқымдасы: | **Adoxaceae** E.Mey. |

 |
| Үлгілік тегі |
| *Adoxa*  |
| Тектері |
| * *Adoxa*
* *Sambucus*
* *Sinadoxa*
* *Tetradoxa*
* *Viburnum*
 |

**Байсаттар тұқымдасы** (лат. *Adoxaceae*) – көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның шығысы мен оңтүстік-шығысында, Қаратауда, Іле, Күнгей Алатауларында кездеседі. Байсаттар тұқымдасының Байсат туысы (Adoxa), оның 1 ғана түрі — мускус Байсаттар тұқымдасыты (A. moschatellіna) бар. Биіктігі 5 — 15 см, төсемелі тамыр сабағы қысқа болады. Тілімденген жапырағы үш-үштен қарама-қарсы орналасады. Гүлі ұсақ, сарғыш жасыл түсті, қалың гүлшоғырына топтасқан. Вегетативті өсімді жолмен көбейеді. Мамыр — маусым айларында гүлдейді. Жаздың алғашқы жартысында пісіп жетіледі. Жемісі — сүйекті.

## Дереккөздер
# Табиғаттың көркем пішіндері

|  |
| --- |
| Kunstformen der Natur  |
|   1904 жылғы басылымның мұқабасы  |
|

---

 |
| Авторы
 | Эрнст Геккель
 |
| Түпнұсқасы |
| Тілі
 | немісше
 |
| өңдеу  |

**Табиғаттың көркем пішіндері** (нем. *Kunstformen der Natur*) — неміс биологы Эрнст Геккельдің литографиялық кітабы.

Тіршіліктің көптеген түрлерін бейнелейтін суреттер бастапқыда 1899—1904 жылдары аралығында шағын жинақтар ретінде жарияланды, әрқайсында 10 суреттен болды. Ал 1904 жылы 100 суреттен тұратын жеке кітап та басылып шықты.

Суреттерде бейнеленген ағзалардың кейбірін Геккельдің өзі ашқан және сипаттаған. Ол әр суретте мейлінше көп биологиялық түрлерді қамтуға тырысқан және олардың құрылымындағы сұлулықты жеткізгісі келген.

Ең алғашқы жинақта *Desmonema annasethe (= Cyanea annasethe)* деген медузаның суреті болды. Бұл медузаны Геккель ашып, оны өзінің жары Анна Сеттің құрметіне арнап, атап қойған.

Кітап XX ғасырдың басындағы өнер мен сәулетіне едәуір әсер еткен.

## Мысалдары

* Cyanea annasethe
* Актиниялар
* Prosobranchia (ескі аталуы)
* Сәулетәрізділер
* Ескекаяқты шаянтәрізділер
* Онаяқты шаянтәрізділер
* Өрмекшітәрізділер
* Құйрықсыз қосмекенділер
* Кесірткелер
* Тасбақалар
* Мүктәрізділер
* Сүйсіндер
* Күйе көбелектер
* Қолқанаттылар
* Колибри
* Антилопалар

## Дереккөздер

## Сілтемелер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Kunstformen der Natur |

* Marine Biological Laboratory Library.
* Art Gallery of the University of Massachusetts Dartmouth.
* Kurt Stüber’s Biolib.
# Генрих Шмидт

**Генрих Шмидт** (27 тамыз 1779 жыл, Веймар — 14 сәуір 1857 жыл, Вена) — австриялық театр актері және театр режиссері, неміс әдебиетінің тарихшысы.

Веймардық гимназияны бітіре салысымен 1798 жылы Йен университетіне түсіп, философияы оқыған. Эйзенштадтағы Эстергази театрында режиссер болы жұмыс істеген, кейін 1815 жылдан бастап Брюна қаласындағы театрда режиссер болады; Вена қаласында көзін жұмады.

Генрих Шмидт неміс әдебиетінің гүлденген кезеңі жайлы жазған «Erinnerungen eines Weimarer Veteranen aus dem geselligen, literarischen und Theaterleben» атты еңбегін қалдырып кеткен (Лейпциг, 1856).
# Герберт Спенсер

**Спенсер (Spencer) Герберт** (27.4.1820, Дерби, – 8.12. 1903, Брайтон) – ағылшын философы және социологы, позитивизмнің негізін салушылардың бірі.

Спенсер дің философиялық көзқарасы О.Конттың, Д.Юмның, Дж.Милльдің әсерімен қалыптасты. Спенсер дүниедегі құбылыстарды білгенімізбен олардың мәнін танып, жете алмаймыз деді. Оның дәлелдеуінше кез келген ғылым ұғым қарама-қайшылыққа толы, сондықтан да түсініксіз. Ғылым жеке тұлғаның тәжірибесіне немесе жалған негізге сүйенгендіктен құбылыстардың ішкі мәніне бойлай алмайды деп білді. Объективті дүниені танып-білуге болмайды деген ұйғарым діни көзқараспен сабақтасып жатуынан, Спенсер дің ғылым мен дінді ұштастыратыны көрінеді. Спенсер дін ілімінде агностицизм объективті идеализм элементтерімен ұштасып жатады. Спенсер дің эволюц. тұжырымдамасы оның әлеум. көзқарасымен қоғамның органик. теориясы деп аталатын іліміне негіз болды. Спенсер социалдық құрылымға қарсы болып, төңкерісшілдікті қоғамдық организмнің індеті деп білді.

# Пайдаланған сілтеме
# Дәрілік сәлбен[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

| Дәрілік сәлбен |
| --- |
|   |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Өсімдіктер  |
| Бөлімі: | Гүлді өсімдіктер  |
| Табы: | Қос жарнақтылар  |
| (unranked) | Asterids  |
| Сабы: | Lamiales  |
| Тұқымдасы: | Lamiaceae  |
| Кіші тұқымдасы: | Nepetoideae  |
| Тегі: | *Salvia*  |
| Түрі: | S. officinalis  |

 |
| Екі-есімді атауы |
| Salvia officinalis L., 1753 |

**Дәрілік сәлбен** (лат. *Salvia officinalis*) – ерінгүлділер тұқымдасына жататын Сәлбен тегінің дәрілік өсімдігі.

## Ботаникалық сипаттамасы

Дәрілік шалфей – бұл өсімдік жартылай бұта,биіктігі 50 см,өсімдікті қалың түктер басқаннан кейін, сабағы да, жапырағы да бозғылт –жасыл түсті болады.

Сабақтары бұтақталған,төрт қырлы, олар төменгі жағынан сүректелген. Жапырақтары ұзын 5-10см, сағақты, сопақша келген, сабақтарында қарама-қарсы орналасқан, жапырақтың жиектері, аздап дөңес тісті болады.

Жапырақтың түсі бозғылт-жасыл(үлкен жапырақтары), ал ұсақ жапырақтары ақ түсті болады.Өйткені жапырақтарын қалың түк басқан, әсіресе, астыңғы жағынан. Дәрілік өсімдік шикізаты түрлі формалы немесе бүтін жапырақтар немесе бөлшектері 1-35мм дейін, өсімдіктің басқа бөліктері аздап кездеседі (сабағы, гүлдері тостағаншасымен бірге және онсыз).

Гүлдері сабақтарының ұштарында кішкентай жапырақтардың қолтығында шоқтанып орналасқан,сондықтан сирек масақты гүл шоғырын түзеді. Жапырақтың түсі бозғылт-жасыл (үлкен жапырақтары), ал ұсақ жапырақтары ақ түсті болады.Күшті хош иісі бар.Дәмі ащы.

## Химиялық құрамы

Шалфей жапырағының химиялық құрамында әсер етуші заттар–эфир майы оның мөлшері 2,5%.Эфир майынын негізгі компоненті - цинеол (15%-ке дейін), сонымен қатар L – α – туйон, Д – β – туйон, Д – α – пинен, Д – борнеол, Д – камфора бар.Үшциклді сесквитерпен цедрен анықталған, ал дитерпендерден - корнузол қышқылы, розманол.
Дәрілік шалфей химиялық құрамында ілеспелі заттары: илік заттар, тритерпендер қышқылдар - урсол және олеанол қышқылдары бар.

## Қолдануы

Медицинада қолданылуы:бактерицидтік және түрлі қабынуға қарсы пайдалынады.Жоғарғы тыныс алу жүйесінің жолдары қабынғанда және ауыз уылғанда (стоматит) тамақты және ауызды шаю үшін қолданылады, эфир майы не ұнтақтары ароматизациялау үшін де қолданылады. Сонымен қатар АІЖ ауруларында, аллергияға, гинекологиялық ауруларға, балаларда қабыну ауруларына қарсы қолданылады.

*Препараттар:* шалфей жапырағынан дайындалған тұндырмалары; тұнбалары; жапырақтарынан алынатын қойытылған бөлінді – «Сальвин» препараты; 1% спиртті ерітіндісі және көптеген жинақтар құрамына кіреді.
# Матабеле[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| Матабеле |
| матебеле, амандебеле |
|  |
| Бүкіл халықтың саны |
|
1,7 млн.
 |
| Ең көп таралған аймақтар |
|  Зимбабве  Ботсвана |
| Тілдері |
|
исиндебеле тілі
 |
| Діні |
|
дәстүрлі нанымдар
 |

**Матабеле** (*матебеле*, *амандебеле*) — Оңтүстік-батыс Зимбабвенің жергілікті тұрғындары. Банту тобына жатады. Жалпы саны 1,7 миллион адам. (2010, бағалау), елдегі екінші үлкен халық. Олар сондай-ақ Ботсвананың солтүстік-шығысында тұрады (60 мыңнан астам адам).

## Тілі

Исиндебеле тілінде сөйлейді (Зулу диалектісі).

## Діні

Жергілікті дәстүрлі нанымдарды сақтайды, кейбіреулері христиандар.

## Тарихы

Ежелгі тарихы жөнінде мәліметтер тым аз. 1830 ж. Матабелелер шона тайпасын бағындырып, солардың мәдениетін қабылдаған. 19 ғасырдың аяғында Англияның отары болды. 1980 жылдан Зимбабве мемлекеті құрамында.

## Кәсібі

Дәстүрлі кәсіптері – мал шаруашылығы (ірі қара және ұсақ мал), тауық өсіру, қолмен атқарылатын егіншілік (құмай, жүгері, жержаңғақ, елеусина, тәтті картоп, бау-бақша және бақша дақылдары). Қазіргі кезде сонымен қатар мақта, күріш, темекі егеді. Зауыттарда, шахталарда жалдамалы жұмыс істейді.
Дәстүрлі қолөнері - тері өңдеу, қыш күйдіру, ағаш ою.

## Өмір салты

XIX ғасырдың аяғында олар алғашқы қауымдық жүйенің ыдырау сатысында болды, зұлу ұйымына ұқсас әскери ұйым құрылды. Құлдарға, мыңдаған мал табындарына иелік еткен әскери ақсүйектер элитасы ерекшеленді. Жалпы экзогамия сақталады, некені сатып алу жүйесі бар (лобода). Бұрын полигиния кең таралған.

Елді мекендерді (крааль) сақиналы пішінде орналасқан. Тұрғын үйлері аласа, күмбезді, қабырғалары балшықпен сыланған шыбықтардан қаланған, төбесі конус тәрізді шөппен жабылған, едені сазды (саз және сиыр тезегі қоспасымен үнемі жаңартылып отырады).

Дәстүрлі киімдері: әйелдер - алжапқыш, белдемше, жабынды (каросс), аяққа киетін теріден жасалған сандал секілді киімдерімен ерекшеленеді. Бастарына түйеқұс қауырсынынан жасалған бас әшекейлері, темір мен мыстан жасалған моншақтармен, қол, аяқ және мойын сақиналарымен безендірілген. Ерлері кең шалбар, қамзол киеді.

Тағамның негізі - көкөніс дәмдеуіштері қосылған ботқа, олар құмайдан сыра ішеді, сонымен қатар ет және сүт өнімдерін пайдаланады.

Ауыз әдебиеті қиял-ғажайып ертегілер мен аңыздар, батырлар жырына бай.

## Дереккөздер