Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Орамжапырақ тұқымдасы

| Орамжапырақ тұқымдасы |
| --- |
|  Қышабас |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Өсімдіктер  |
| Бөлімі: | Гүлді өсімдіктер  |
| Табы: | Қос жарнақтылар  |
| Сабы: | Brassicales  |
| Тұқымдасы: | **Brassicaceae** Burnett |

 |
| Тектері |
|
See text. |

Орамжапырақ тұқымдасына жататын өсімдік
Орамжапырақ тұқымдасына жататын өсімдіктердің өнімі
**Орамжапырақ тұқымдасы** (лат. *Brassicaceae*), немесе **крестгүлділер тұқымдасы** (лат. *Cruciferae*) – қосжарнақты, бір, екі және көп жылдық шөптесін, бұта, жартылай бұта өсімдіктер. Дүние жүзінде негізінен Солтүстік жарты шарда тараған *350 туысы, 3 мыңдай түрі* белгілі. Қазақстанда *78 туысқа жататын 298 түрі* бар. Жапырақтары кезектесе орналасқан, бөбе жапырағы болмайды. Гүлі ақ, қызғылт, сары, көк түсті, қосжынысты. 4 тостағанша, 4 күлте жапырақшалары қиғаш (крест) орналасқан. Гүлшоғыры сыпыртқы тәрізді. Аталығы 6, аналығы – біреу. Наурыз – тамыз айларында гүлдейді. Жемісі – бұршаққын, кейде жаңғаққа ұқсас болады. Тұқымы майлы, құрамында глюкоидтар бар. Орамжапырақ тұқымдасының арасында тағамдық көкөністер (*қырыққабат, шалқан, шалғам, тарна*, т.б.), майлы өсімдіктер (*қыша, арыш*, т.б.), дәм-татымдық (*қышабас, ақжелкек, баймана*, т.б.), дәрілік (*ымыртгүл, шытырмақ, қанатжеміс, жұмыршақ*, т.б.), бояу алынатын (*қышабас, шытыршық*), балдық және әсемдік үшін өсірілетін көптеген түрлері кездеседі. Орамжапырақ тұқымдасының шөл, шөлейтті жерлерде өсетін түрлерінің мал азықтық маңызы зор. Орамжапырақ тұқымдасына жататын өсімдіктердің арасында қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген 15 түрі бар. Мысалы, Попов ақшешегі (*Arabіs popovіі*), шымыр ергеш (*Stroganovіa robusta*), жіңішке пайыз (*Stubendorfіa gracіlіs*), тағы да басқа

## Дереккөздер
# Англия Патшалығы

|  |
| --- |
| **Англия патшалығыағылш. *Kingdom of England Ыдыраған мемлекет |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ←    ←    ←    ←    ←  | 927 — 1649
1660 — 1707 |  →    →    → |

 |
| **Ұраны** Dieu et mon droit |
|  Англия Патшалығының территориясы |
| **Астанасы** | Винчестер (1066 дейін) Лондон (1066 бастап) |
| **Ірі қалалары** | Лондон, Бирмингем, Лидс, Шеффилд, Ливерпуль, Манчестер, Ковентри, Лестер |
| **Тіл(дер)і** | ағылшын |
| **Діні** | Рим-католиктік шіреу (1533 дейін) Англикандық (кейін) |
| **Басқару формасы** | 1649 жылға дейін Абсолютті монархия, кейін конституциялық монархия |
| **Англия патшасы** |
|  - 924—939 | Этельстан (бірінші) |
|  - 1702—1707 | Анна (соңғы) |
| **Тарихы** |
|  -  927 | Этельстанның таққа отыруы |
|  -  1066 | Нормандық жаулап алу |
|  -  1603 | Тәждердің бірігуі |
|  - 1 мамыр 1707 | Уния жайлы акт |
|  |

**Англия Патшалығы** (ағылш. *Kingdom of England*) — Батыс Еуропадағы Ұлыбритания аралының аумағын алып жатқан және 927 мен 1707 жылдар аралығында өмір сүрген мемлекет. 1707 жылы Шотландия Патшалығымен қосылғаннан кейін Ұлыбритания Патшалығына айналды.

Патшалық әулеттің резиденциясы болып Хэмпширдегі Винчестер қаласы болып саналған, алайда XII ғасырдың басынан бастап мемлекеттің ресми астанасы Лондон болды.
# Археоптерикс

**Археоптерикс** (лат. *Archaeopteryx*; гр. *ἀρχαῖος* — ерте, гр. *πτέρυξ* — қауырсын) — қаңқа қалдығы қазбадан 1861, 1877 және 1956 жылдары Алманияда табылған алғашқы құстар өкілі. Оның дене мөлшері кептерден сәл ғана үлкендеу, массасы шамамен 150-300 г тең болған. Денесін майда қауырсындар мен қабыршақтар қаптап жатқан. Алдыңғы аяқтары қанатқа айналған, жауырыны қылыш тәрізді, бұғаналары өзара доға тәрізді бірігіп кеткен. Омыртқа бағаны 50 омыртқадан (10-11 мойын, 11-12 көкірек, 2 бел, 6-7 құйымшақ, 20-21 құйрық омыртқалардан құралған) тұрған. Қабыртқаларында бүйір өсінділері болмаған. Бас сүйек пен артқы аяқтың қаңқасы қазіргі құстар қаңқасына ұқсас, бірақ, жақ сүйектерінде майда конус тәрізді тістері болған. Алдыңғы аяғы қанатқа ұқсағанмен, қаңқасының құрылысы бауырымен жорғалаушылар сүйектеріне ұқсас . Ауалы сүйектер болмаған. Археоптерикс дене құрылысының қазірғі құстар мен бауырымен жорғалаушыларға ұқсастығы — құстардың бауырымен жорғалаушылардан (рептилийлерден) шыққандығының дәлелі.

*
*
*

## Дереккөздер
# Гесперорнис[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Гесперорнис** (Hesperornis) — бұл ертеде болған, қазір құрып біткен ірі (биіктігі 1 метрдей) құстың бірі. Американ палеонтологы Отниел Чарлз Марш 19 ғасыр соңында тапқан. Бассүйегінің түрліше белгілеріне қарағанда гесперорнис динозавр мен нағыз құстардың аралық түрі болған.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер

* Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
# Томас Генри Хаксли* Гексли

**Томас Генри Хаксли\* Гексли** ағылш. *Thomas Henry Huxley* 4 мамыр 1825; 29 маусым 1895) – ағылшын зоологі. .

Чарльз Дарвиннің эволюция теориясын жақтаушы, жолын жалғастырушы. Томас Генри Хакслиге «Дарвин бульдогы» лақабы тағылған. Лондон корольдік қоғамның мүшесі, ал 1883-1885 жылдары президенті болған. Жаңашыл биологияда Линнеейдің еңбегін жалғастырғаны үшін Карл Линней және Дарвин медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер
# Архебактериялар

| Архебактериялар Қазбалық ауқымы: Paleoarchean – Recent |
| --- |
|  *Halobacteria* sp. strain NRC-1, each cell about 5 μm long |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Әлемі: | **Archaea** Woese, Kandler & Wheelis, 1990 |

 |
| Kingdoms and phyla |
|
Crenarchaeota
Euryarchaeota
Korarchaeota
Nanoarchaeota
Thaumarchaeota
Aigarchaeota |

**Архебактериялар**  (грек. Archaea, ἀρχαῖος — ежелгі және бактерия) — жасушасында ядро болмайтын, таза бактериялардан өздерінің физиологиялық-биохимиялық өзгешеліктері арқылы ерекшеленетін микроағзалар тобы.

Ғылымға Архебактериялардың 25 туысы, 40-тан астам түрі белгілі. Архебактериялардың жасуша қабырғасында басқа бактериялардағыдай муреин (бактерия жасушасының негізгі тірегін құрайтын полимер) болмайды. Олардың май (липидтер) құрамы глицериннің қарапайым құрылымдар эфирлері мен көп молекулалы спирттерден тұрады.

Архебактерияларда антибиотиктерге өте сезімтал РНҚ — полимераза ферменті кездеседі. Архебактериялар метан түзушілер, аэробты және анаэробты жағдайларда күкіртті тотықтандыратындар және күкіртті тотықсыздандыра алатындар, галобактериялар, термоацидофильді бактериялар (“микоплазмалар”) болып бес топқа бөлінеді. Архебактериялардың метан түзушілер тобына Methanobacterіum, Methanococcus және Methanosarcіna туыстары жатады. Олардың жасушаларының таяқша немесе шар тәрізді, қозғалатын және қозғалмайтын, спора түзбейтін түрлері болады. Тіршілігіне қажетті қуатты көмір қышқыл газын метанға дейін тотықсыздандыру арқылы алады. Аэробты және анаэробты жағдайда күкіртті тотықтандыратын және тотықсыздандыратын кезде бөлінетін қуатты пайдаланады. Оларға ыстық бұлақ суларында (85-1050С темп-рада) тіршілік етуге бейімделген Sulfolobus, Desulfurococcus, Thermophіllum туыстары, ал галобактерияларға Halococcus, Halobacterіum туыстары жатады.

Галобактерияның ішінде аэробты да, анаэробты да өкілдері кездеседі. Олардың бір ерекшелігі — фотосинтез процесі кезінде күн сәулесін хлорофилл дәні арқылы емес, керісінше, бактериородопсин (белок) арқылы сіңіреді. Архебактериялардың термоацидофильді топтары Thermoplasma жоғ. темп-рада (600С), төменгі қышқылдықта (рН(1-2), оттегі жоқ жерде тіршілік етеді. Молекулалық деңгейде жүргізілген зерттеулерге қарағанда Архебактериялардың эукариотты ағзадерге ұқсастығы бар. Сондықтан Архебактериялар тобындағы микроағзадердің эволюция тұрғысынан алғанда шығу тектері бірдей болуы мүмкін деген болжам айтылады.
# Эукариоттар

| Эукариоттар |
| --- |
|  Эндомембраналық жүйе және оның компоненттері |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ұлы әлемі: | Органикалық дүние  |
| Әлемі: | Эукариоттар  |
| Дүниесі: | Қарапайымдылар
Саңырауқұлақтар
Өсімдіктер
Жануарлар  |

 |

**Эукариоттар** (грек. еu – жақсы, толығымен және karyon – ядро) – құрамында ядросы бар организмдер.

Эукариоттарға барлық жоғары сатыдағы жануарлар мен өсімдіктер, сондай-ақ бір немесе көп жасушалы балдырлар, саңырауқұлақтар және қарапайымдар жатады. Эукариоттар жасушалары прокариоттармен салыстырғанда күрделі келеді. Эукариоттар жасушалары көптеген ішкі мембраналармен жеке бөліктерге (компартменттерге) бөлінеді. Бұл бөліктерде бір мезгілде бір-біріне тәуелсіз әр түрлі химиялық реакциялар жүреді. Бұл жасушаларда ядро мен түрлі органоидтар (митохондрия, рибосома, Гольджи кешені) қызметтері жақсы жіктеледі. Жасуша ядросы, митохондриялар, пластидтер цитоплазмадан екі қабат мембрана арқылы шектеледі. Ядрода жасушаның генетикалық материалдары (ДНҚ, онымен байланысқан заттар) шоғырланады. Өсімдік жасушаларының хлоропластары негізінен Күн сәулесін сіңіріп, оны фотосинтез нәтижесінде органикалық заттардың химиялық энергиясына айналдырса, митохондриялар көмірсулар, майлар, ақуыздар, т.б. органикалық қосылыстарды ыдыратып энергия түзеді. Эукариоттар жасушалары цитоплазмасының мембраналық жүйесі (эндоплазмалық тор, Гольджи кешені) – жасуша әрекетін қамтамасыз ететін макромолекулаларды түзіп, жинақтайды. Эукариоттар жасушалары митоз жолымен бөлінеді.

## Дереккөздер
# Споралылар

Споралылар
**Споралылар** — буылтық құрттардың, моллюскалардың, буынаяқтылардың, омыртқалы жануарлардың және адамдардың ішегінде, дене қуысында, қан клеткаларында паразиттік тіршілік ететін бір клеткалы қарапайым жәндіктер. Паразиттік тіршіліктің әсерінен ас қорыту, жиырылғыш вакуольдері жойылған, қоректік заттарды бүкіл денесі арқылы сіңіріп алады, ешқандай қозғалыс органоидтары болмайды, тек жынысты клеткаларында - микрогаметаларында - талшығы болады.

Споралылар жыныссыз, жынысты және спорогония жолымен көбейеді. Жыныссыз көбеюі ядроның көпке бөлінуі арқылы жүзеге асады, бұны шизогония процесі деп атайды, нәтижесінде мерозоиттар деп аталатын жас особьтар шығады. Жынысты жолы - гаметогония деп аталатын, гаметалардың пайда болуы. Копуляция нәтижесінде түзілген зигота қалың қабықшамен қапталынып ооцистаға айналады. Осыдан спорогония кезеңі басталады. Ооцистаның ішіңце, спорогонияның нәтижесінде, ең алдымен споробластар - бұлардан майда спорозоиттар пайда болады және олар споралардың ішінде орналасады.

Споралылар типі екі класқа бөлінеді: Грегариналар - Gregarinina және кокцидиятәрізділер - Coccidiomorpha.

## Дереккөздер
# Приондар

**Прионы (Зардапты нәруіздер)** — қойлардың скрепи және адамдардың Крейцфельдт-Якоб ауруларының қоздырғыштары. Нәруіздерден тұрады, құрамында не РНҚ, не ДНҚ табылмаған. Олар торшаның бір ерекше гендерінің индукторы және туындысы деген болжам айтылып жүр.

## Дереккөздер
# Эрнст Геккель

|  |
| --- |
| Эрнст Генрих Геккель |
| нем. *Ernst Heinrich Philipp August Haeckel* |
|  |
| Туған күні | 16 ақпан 1834 (1834-02-16) |
| Туған жері |
Потсдам, Пруссия
 |
| Қайтыс болған күні | 9 тамыз 1919 (1919-08-09) (85 жас) |
| Қайтыс болған жері |
Йена, Апольда, Саксен-Веймар-Эйзенах, Герман империясы
 |
| Азаматтығы |  Германия |
| Ғылыми аясы |
жаратылыстану
 |
| Жұмыс орны |
Йен университеті
 |
| Ғылыми дәрежесі |
докторлық дәреже
 |
| Альма-матер |
Фридрих Вильгельм атындағы университеті Гумбольдт атындағы Берлин университеті
 |
| Ғылыми жетекші |
Иоганн Петер Мюллер
 |
| Атақты шәкірттері |
Оскар Гертвиг, Николай Николаевич Миклухо-Маклай
 |
| **Эрнст Генрих Геккель** Ортаққорда |

**Эрнст Генрих Геккель** (16 ақпан 1834, Германия, Потсдам – 9 тамыз 1919, Йена) — неміс биологы, натуралисті және философы.

1852–1957 жылдары Берлин, Вюрцбург университеттерінде оқытушы, 1861–1909 жылдары Йена университетінде приват-доцент, профессор болды. Радиолярияларды (1862 және 1887), әктасты губкаларды (1872) және медузаларды (1879, 1880) зерттеген. Эволюциялық ілімді ілгері дамыту бағытындағы “Организмдердің жалпы морфологиясы” (1866), “Дүние жаратылысының табиғи тарихы” (1868), “Антропогения немесе адамның даму тарихы” (1874), “Табиғаттың көркем пішіндері” (1904) атты ғылыми еңбектері белгілі. Геккель бірінші болып ғылымға “экология” терминін енгізді (1866). Ол Ч. Дарвиннің түрлердің шығу тегі туралы теориясы негізінде тірі табиғаттың тегі мен даму заңдылығы жайындағы ілімді дамыта отырып, Ф. Мюллермен бірге биогенетикалық заңның негізін салды. Геккель өсімдіктер мен жануарлардың ірі жүйелік топтарының шығу тегі мен дамуын анықтауда “үштік параллель” (салыстырмалы эмбриология, салыстырмалы анатомия және палеонтология) әдісін ұсынды. Эволюциялық даму барысында адамдар мен маймылдарды питекантроптар байланыстырады деген пікір айтқан.

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Ernst Haeckel |
# Штамм[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Штамм**  (нем. *stamm* – негізі) – морфологиялық және биологиялық қасиеттері бірдей микроорганизмдердің таза дақылы. Бактериялардың бір түріне жататын әр түрлі Штаммдар өздерінің бірқатар қасиеттері (антибиотиктерге сезімталдылығы, өзгергіштігі, уытты заттарды, ферменттерді түзгіштігі) жағынан бір-бірінен айырмашылығы болуы мүмкін. Штаммдарды антибиотиктер, дәрумендер, ферментер және тағы басқа биологиялық белсенді заттар өндіру мақсатында қолданады. Мысалы, ірі қаралардан бөлініп алынған ішек таяқшасының, олардың шошқадан бөлініп алынған штаммдарына қарағанда бірқатар айырмашылығы болады. Сол сияқты іш сүзегінің қоздырғышы судан бөлініп алынса — су Штаммы, ал қаннан бөлініп алынса – гемоштамм деп аталады. Ауру қоздырғыш микробтардың әр түрлі Штаммдары сырқаттың өту жағдайына (ауыр, жеңіл және тағы басқа) түрліше әсер етеді.

## Дереккөздер

* «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
# Түрше[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Түрше** (subspecies) - өсімдікдер мен жануарлардың таксономиялық категориясы. Бұл түрдің географиялық жағынан жекелеген популяциялардың жиынтығы. Олардың көпшілік осы түрге жататын басқа популяциялардың даралықтардан бір немесе бірнеше белгілер, (әдетте морфологиялық) бойынша ерекшеленеді.

## Дереккөздер
# Альгология

**Альгология**  (лат. *аlga* – балдыр, теңіз шөбі және гр. *logos* – ілім) – ботаника ғылымының балдырларды зерттейтін саласы.

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Category:Phycology |
# Нуклеин қышқылы тізбегі[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Генетикалық кодтың кескіні, мұнда нуклеин қышқылы тізбегі қамтыған ақпарат ақуыздағы амин қышқылы тізбегіне аударылады.
**Нуклеин қышқылы тізбегі** — (Nucleic acid sequence "Нуклеин қышқылының әуелгі құырылымы" деп те аталады) бірқатар әріптермен таңбаланатын, генетикалық ақпарды өз бойына сақтаған ДНҚ, немесе РНҚ молекуласының әуелгі (бірінші дәрежелі) құрылымы.

Нуклеин қышқылы тізбегі әдетте негізгі төрт әріппен өрнектеледі. Олар A, C, G және T. Әрбір әріп мәлім базаны (Base), ал екі база база жұбын (Base pair) құрайды. Ал, база жұбының орналасу тәртібі тұрақты болып келеді. Олар A, T,C, G. Үш өзара көрші база жұбы бір кодонды (құпия цифрды) құрайды. Әрбір кодонға бір амин қышқылы тура келеді және ұқсамаған амин қышқылының қосылуы ұқсамаған ақуызды (протеин) құрайды. ДНҚ-ның қайта түзілуі мен ақуыздың қалыптасуы барысында негіздердің өзара қатарласу тәртібі (заңы) шешуші рөл ойнайды.

Нуклеин қышқылы тізбегін таңбалайтын төрт әріп A, C, G және T болып, олар ДНҚ -дің төрт нуклеин қышқылы есептеледі:

mRNA молекуласының кодон бөіктері. Әр кодон үш нуклеин қышқылы мен бір амин қышқылын қамтиды.
Рибонуклеин қышқылының (РНҚ, RNA) химиялық құрылымы
* A = аденин
* C = цитозин
* G = гуанин
* T = тимин
* R = G A (purine) пурин базалық
* Y = T C (pyrimidine) пиримидин базалық
* K = G T (keto) кето
* M = A C (amino) амин
* S = G C (strong bonds) "Қуатты", сутегінің 3 байланысын қалыптастыру
* W = A T (weak bonds) "Әлсіз", сутегінің 2 байланысын қалыптасыру
* B = G T C (all but A) А -дан басқасы
* D = G A T (all but C) С -дан басқасы
* H = A C T (all but G) G -дан басқасы
* V = G C A (all but T) Т -дан басқасы
* N = A G C T (any) кез келгені

Олар қалыпты жағдайда еш саңлаусыз өзара біріккен күйде тізбек құрайды. Мысалы: AAAGTCTGAC дегендей. Төртеуден жоғары нуклеин қышқылы тізбегін бір тізбек деп атаймыз. Олардың биологиялық функциясы оның тізбегіне байланысты. Әрине, тізбек оң жағынан да, теріс жағынан да келуі мүмкін, кодты болуы, кодсыз болуы мүмкін. DNA тізбегі "ДНҚ қоқысын" ("junk DNA") да қамтуы мүмкін..

## Тағы қараңыз

* ДНҚ
* РНҚ

## Дереккөздер
# Таксономия

**Таксономия** — организмдерді немесе заттарды топтап, **иерархиялық жүйеге келтіру ғылымы**.

Мысалы: биологияда өсімдіктер мен жануарларды түр, тұқымдас, класс сияқты деңгейлерге бөлу.

## Дереккөздер
# Philosophical Transactions of the Royal Society[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| Philosophical Transactions |
| Philosophical Transactions of the Royal Society |
|
Бірінші томның титулдық беті |
| Қысқаша атауы |
Philos. Trans. R. Soc.
 |
| Мамандануы |
Пәнаралық ғылымдар
 |
| Тілі |
Ағылшын тілі
 |
| Құрылтайшылары |
Корольдік қоғам
 |
| Ел |
Ұлыбритания
 |
| Орны |
Лондон
 |
| Баспашы |
The Royal Society
 |
| Құрылған уақыты |
6 Наурыз 1665
 |
| ISSN |
0261-0523
 |
| ISSN веб нұсқасы |
2053-9223
 |
|  Ортаққордағы медиафайлдар |

**Philosophical Transactions of the Royal Society** (Корольдік қоғамның философиялық еңбектері) — Лондон корольдік қоғамы басып шығаратын ғылыми журнал. Бастапқыда ол қоғам хатшысының жеке жобасы ретінде басталған. Журналдың негізі 1665 жылы қаланды. Бұл — француздық Journal des sçavans басылымынан кейінгі әлемдегі тек ғылымға арналған екінші журнал, сондай-ақ бүгінгі күнге дейін шығып тұрған ең көне ғылыми мерзімді басылым. 1752 жылы журнал Корольдік қоғамның ресми басылымы мәртебесін алды. Журнал атауындағы «философиялық» (philosophical) сөзі ол заманда қазіргі ғылымның баламасы болған «натурфилософияға» қатысты қолданылған.

## Қазіргі басылым

1887 жылы журнал ауқымы кеңейіп, екі бөлек басылымға бөлінді: оның біріншісі нақты (физикалық) ғылымдарға арналса (Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences), екіншісі тірі табиғат туралы (биологиялық) ғылымдарға бағытталды (Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences). Бүгінгі таңда қос журнал да тақырыптық жинақтарды және Корольдік қоғамның ғылыми отырыстарында ұсынылған баяндамалар негізінде дайындалған материалдарды жариялайды. Ал бастапқы зерттеу мақалалары осы басылымдардың еншілес журналдарында жарық көреді, олар: Proceedings of the Royal Society, Biology Letters, Journal of the Royal Society Interface, Interface Focus, Open Biology және Royal Society Open Science.»

## Дереккөздер
# ISSN[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**ISSN**.
**Сериялы басылымның халықаралық стандарт нөмірі** - оларды сайма-сайлауды көздеп сериялы басылымдарды кодтау үшін тіркеу сипатындағы әріп сан коды; бас әрпімен әдетте сегіз санды қамтиды; бірыңғай әдістеме бойынша халықаралық және ұлттық ISSN агенттіктері сериялы басылымның түпкі бас тақырыбына береді, әрбір кезекті шығарылымға, нөмірге, томға қойылады.

## Дереккөздер
# Bibcode[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Bibcode**, немесе **refcode**, — бірнеше астрономиялық дерек жүйесі пайдаланатын, әдебиетке сілтеме жасауға арналған ықшам идентификатор.

## Пішімі

Bibcode коды 19 таңбадан тұрады, пішімі осындай: `ЖЖЖЖҚҚҚҚҚТТТТСББББӘ`.

* `ЖЖЖЖ` — сілтеме шыққан төрт цифрлы жыл.
* `ҚҚҚҚҚ` — сілтеме қай жерде жарияланғанын (журнал, т.б.) белгілейді.
* `ТТТТ` — сілтеме журналға сілтесе, бұл параметр журналдың томын белгілейді.
* `С` — журналдың сілтеме орналасқан бөлімін белгілейді.
* `ББББ` — сілтеменің бірінші беті.
* `Ә` — бірінші автордың тегінің бірінші әрпі.

Нүкте (`.`) қолданылмаған жерлерді толтыру және параметр тым қысқа болса, кодтың тұрақты ұзындығын сақтау үшін қолданылады. Жарияланым кодын оңнан толтырады, том нөмірі мен бет нөмірін солдан толтырады. 9999-дан асатын бет нөмірлері `С` бөлімінде жалғасады.

## Мысал

Bibcode мысалдары:

| Bibcode | Сілтеме |
| --- | --- |
| `1974AJ.....79..819H` | Heintz, W. D. (1974). "Astrometric study of four visual binaries". *The Astronomical Journal* **79**: 819–825. Bibcode 1974AJ.....79..819H. doi:10.1086/111614. ISSN 0004-6256.  |
| `1924MNRAS..84..308E` | Eddington, A. S. (1924). "On the relation between the masses and luminosities of the stars". *Monthly Notices of the Royal Astronomical Society* **84** (5): 308–332. Bibcode 1924MNRAS..84..308E. doi:10.1093/mnras/84.5.308.  |
| `1970ApJ...161L..77K` | Kemp, J. C.; Swedlund, J. B.; Landstreet, J. D.; Angel, J. R. P. (1970). "Discovery of circularly polarized light from a white dwarf". *The Astrophysical Journal Letters* **161**: L77–L79. Bibcode 1970ApJ...161L..77K. doi:10.1086/180574.  |

## Дереккөздер
# Британника энциклопедиясы

**Британ энциклопедиясы** (Encyclopedіa Brіtannіca), “Британика” — әлемдегі ең байырғы әрі танымал энциклопедиялардың бірі. 1768 — 71 жылдары Эдинбург қаласында 3 томдық 1-басылымы жарық көрген. Британ энциклопедиясының алғашқы 8 басылымы кәсіби талаптар деңгейінен төмен болғаны, негізгі ұғымдар мен атаулардың неміс, француз тілдеріндегі кітаптардан сөзбе-сөз көшіріліп алынғандығы белгілі. 1910 — 11 жылдары жарық көрген 25 томдық 9-басылымнан бастап “Британиканың” мазмұны мен құрылымы энциклопедиялық талапқа сай жетілдірілді, жаратылыстану және нақты ғылым салалары бойынша тарауларға бөлінді. Әсіресе, 11-басылымы (1910 — 11 жылдары, 29 том) біршама жақсы шықты: сөзтізбе аясы кеңейтіліп, тұңғыш рет көзі тірі қайраткерлердің өмірбаяндары қамтылды; бірқатар мақалалардың ғылыми мазмұны ғалымдар тарапынан жоғары баға алды. 1929 жылы Британ энциклопедиясының 14-басылымы (24 том) шыққаннан бастап энциклопедияшылар қайта өңдеу жүйесімен жұмыс істеп, жыл сайын мақалалардың едәуір бөлігін жаңартып отыратын болды. Бірақ, бәрібір негізгі кемшіліктен арыла алмады: америкалық және ағылшын ғалымдары қайтадан жаңартылған мақалаларды талдай келе, уақыты өтіп кеткен, ескірген, кейде тіпті шындыққа жуыспайтын мағлұматтардың көп кездесетінін айтты. Британ энциклопедиясын шығарушылар көптеген елдердің ғалымдарын мақала жазуға тарта бастады. 20 ғасырдың басында ағылшын-америка баспагерлерінің ынтымақтасуы нәтижесінде энциклопедияның басылымдары мазмұны жағынан да, авторлар мен редакторлар құрамы жағынан да британдық-америкалық туынды болып шықты.
Британ энциклопедиясының соңғы 29 томдығы 1994 жылы Чикаго (АҚШ), Лондон (Ұлыбритания), Париж (Франция), Рим (Италия), Сидней (Австралия), Токио (Жапония), т.б. қалаларда басылды. Бұған қосымша ретінде 4 томдық әр түрлі көрсеткіштер тізбесі жарияланды. Бұл басылымда Қазақстанға қатысты Н. Назарбаев (Nazarbayev), Алматы (Alma-Ata), қазақ (kazakh), Қазақстан (Kazakhstan), Арал теңізі (Aral sea) атты мақалалар бар. Ал қазақ тарихындағы Абай, Құрманғазы, Исатай, Махамбет, М. Әуезов, Қ. Сәтбаев сынды ірі тарихи тұлғалардың есімдері сөзтізбеге енбеген. Жалпы алғанда Британ энциклопедиясы, батыста жарық көрген басқа да энциклопедиялық басылымдар сияқты, Еуропаға табынушылық концепциясынан арыла қоймаған.

## Дереккөздер
# Агростология

**Агростология** (көне грекше: ἄγρωστις, agrōstis — дала шөбі және көне грекше: λογία, logia — білім) — ботаника саласы, шөптерді зерттейді.

Бұл ғылым 1709 жылы пайда болды, себебі сол жылы Иоганн Якоб Шойхцер (Johann Jakob Scheuchzer) шөптерге арналған *Agrostographiae Helveticae Prodromus* маңызды еңбегін жазды..

## Дереккөздер