Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Палеонтология

**Палеонтология** (палео…, грек. **ontos** – *тірі организм* және **logos** – *ілім*) – жойылып кеткен өсімдіктер мен жануарлар және олардың тарихи даму заңдылықтарын зерттейтін ғылым. Геологиямен тығыз байланысты. Палеомагниттілік палеоботаника және палеозоология болып бөлінеді. Қазақстанда Палеомагниттілік саласы бойынша жүйелі зерттеулер Қ.И. Сәтбаев және В.С. Бажановтың жетекшілігімен Қазақстан Ғылым Академиясының Зоология институтында палеобиология лабораториясы ашылғаннан кейін, 1946 ж. басталды. Қазақстанның палеонтолог ғалымдары Ақеспе (Арал теңізінің солтүстігінде), Шынтұзсай, Қараторғай, Шалқартеңіз, Күшік (Торғай ойпатында), Мыңескісүйек, Қызылқия, Шах-шах, Жәйрем, Асқазансор (Орталық Қазақстанда), “Қаздар қонысы”, Қарабастау свитасы, Зайсан ойпатынан 50-ден астам палеонтологиялық қазба орындарын тауып, зерттеулік жұмыстарын жүргізді. Соның нәтижесінде 750-ден астам өсімдіктер мен 600-ден астам жануарлардың қалдықтары табылып, оларға ғылыми сипаттама берілді. Бұрын белгісіз 150-дей жануардың және 200-ден астам өсімдіктің жаңа түрлері анықталды. Қазба өсімдіктер мен жануарлар коллекциялары Қазақстан Ғылым Академияның Геологиялық мұражайында және Қазақстан Ғылым Академисының Зоология институты жанындағы Табиғат мұражайында сақтаулы.

Организмдердің қазба қалдықтарын және олардың тіршілік іздерін зерттеу арқылы өткен геологиялық *кезеңдер* мен *дәуірлерге* тән өсімдіктер мен жәндіктер яки хайуандар әлемінің даму тарихын зерттейтін, ағзалардың филогендік қатынастарын қалпына келтіретін және олардың тіршілік ортасына сәйкес даму пішіні ерекшеліктерін саралайтын биология ғылымының саласы. Сөз болған ағза қалдықтарын жан-жақты зерттеу негізінде олардың тегі немесе биологиялық түрі анықталатын болады, ал мұның өзі сол қалдықтарды өз болмысына кіріктірген таужыныстардың *геологиялық көнелігін* анықтауға, сөйтіп *стратиграфиялық бөлім* иіелерді даралауға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер
# Социобиология[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Социобиология** - тірі организмдердің (адамдарды коса есептегенде) әлеуметтік мінез-құлқының биологиялық негіздерін зерттеумен айналысатын ғылыми пон. Барлық тіршілік иелерінің, оның
ішінде адамдардың іс-әрекетінің биологиялық негізін зерттейтін ғылыми бағыт, адам тіршілігіндегі биологиялық факторлардың мәнін абсолюттендіріп немесе тым асырып көрсететін казіргі социалбиологизмнің бір түрі.

## Дереккөздер
# Евгеника[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Евгеника** - биологияның адамды генетикалық әдістермен жақсарту мүмкіншіліктерін баяндайтын саласы. Алғашқы селекциялық Евгеника, (1900-1930 жж.) күшпен көбейту немесе кейбір «*тандамалы*» нәсілдерін сақтап қалу мақсатында жеке бір адамдарды стерилизациялауға негізделген әдістерді ұсынады. Осы заманға онтайлы евгеника дәл адамгершілік, әдептілік қатынасында адамның генофондық сақтау үшін, денсаулығын жақсартып өмірін ұзарту үшін гендік инженерияға үміт артады.

**Евгеника**— адамның түқымқуалаушылығы және оны жақсарту жолдары туралы адам генетикасы мен медициналық генетиканы пайдалануға шақыратын ілім. Евгениканың кейбір бағыттары нәсілшілдік пен «өлеуметтік дарвинизм" ағымдарының теріс идеяларын пайдалана отырып, адамдардың мәдени теңсіздігі олардың психо-физиологиялық айырмашылықтарына байланысты және адамдардың "жаңа тұқымын" шығару керек деген антигумандық кағидаларды ұстанған. Бірақ Евгениканың және оның жаңғыртылған қазіргі бағыттарында көптеген маңызды адамдық мәселелер көтерілген. Неоевгениканың өкілдері (П.Рамсей, Ч.Фрэнкель, Дж. Ледерборг, Д. Рорвик, М. Эбон және т.б) тұқымдық инженерияның қойған жаңа мәселелеріне назар аударады. "Жасалып жатқан адам" еңбегінде Г.Рамрсей зиянды түқымдық мутацияларға қарсы күрес қажеттігін алғай қойды, сонымен бірге ол адам "фенотипін" жөндеу, жасанды пробиркалық нәресте, тұқымдық бақылау калық, демографиялык кысымды азайту мәселелерін гуманизм мен этика талаптарына сай шешуді қалайды. Ч.Френкель "Евгеника елесі" деген мақаласында биомедициналық биоэтикаға тәуелді болуын жақтап, жаңа евгеникалық жобалардың құндылықтарынан лашақтамауын қолдайды. Бірақ адамдарды генетикалық жолмен модификациялау көптеген гуманитарлық және этикалық қиындықтармен кездесті. М. Эбон "Адамда клондау; тамаша жаңа үміт немесе жаңа үрей" еңбегінде бұл мәселеге үлкен байыппен қарауға шақырады.

Евгениканың қағидаларын алғаш белгілеп берген - Ф.Гальтон. Өзінің "Таланттың тұқым қуалаушығы" атты кітабында мықты еркектер мен дені сау әйелдер арасындағы неке ақыр аяғында дарынды нәсілдің пайда болуына алып келеді деп болжады. 1926 жылы негізі қаланған американдық евгеникалық қоғам Гальтон теорияларын қолдады.

## Дереккөздер
# Ағза

| Ағза |
| --- |
|   |
| Ғылыми топтастыруы |
|

 |

**Ағза** немесе **Организм** (гр. *organon* және лат. *organіzo* – *келісті түрге келтіру*) – белгілі ортаға өз бетімен тіршілік етуге бейімделген, тірі және тарихи қалыптасқан біртұтас жүйе. Тұқым қуалаушылық қасиеттеріне сәйкес өзіне тән құрылысы мен даму ерекшелігі бар. Ағза бірнеше деңгейден-жасушадан, ұлпадан, мүшелерден, мүшелер жүйесінен, бүкіл дене тұтастығынан тұрады.

Құрылысы мен қызмет ерекшелігіне байланысты органдар жүйелері мен аппараттары:

* дене **(сомалық), ішкі органдар (висцералды) және
* байланыстырғыш (интегралды) органдар жүйелері болып бөлінеді. Органдар жүйелер құрылысы әртүрлі, бірақ белгілі бір қызмет атқаратын мүшелер (*ағзалар*) құрайды.

Құрылысына байланысты органдардың:

* қабатты (*тері*),
* түтікше (*ішкі мүшелер*) және
* паренхималы түрлері болады.

Организмнің құрылым бірліктері – жасушалар, ұлпалар (*тіндер*), мүшелер. Организмдер бір жасушалы және көп жасушалы болып бөлінеді. Бір жасушалы Организмдердің ішінде колониялы (*шоғырлы*) түрлері де бар. Мысалы, *вольвокс*, т.б. Әрбір жеке дарабастар да өз алдына жеке ағза болып саналады.

## Дереккөздер
# Таксономиялық санат

Өсімдіктер мен хайуанаттардың классикалық таксономиялық санаттары. Доменде бір немесе бірнеше патшалық болады. Аралық кіші сатылар көрсетілмеген.
**Таксономиялық санат** — биологиялық жіктеуде таксономиялық иерархиядағы организм тобының салыстырмалы деңгейі (таксоны). Таксономиялық санат негізінен түр, туыстас, тұқымдас, отряд, сынып, тип, патшалық, домен және тіршілік қатарлыларға жіктеледі.

Берілген санат оның астында жалпы категорияларды, яғни тіршілік формаларын нақтырақ сипаттайды. Жоғарыда, әр дәреже жалпы ата-бабадан қалған белгілер мен белгілерді мұра ету арқылы бір-бірімен байланысты ағзалар мен ағзалар тобының жалпы санаттарына жіктеледі. Кез-келген түрдің атағы және оның тектік сипаттамасы негізгі болып табылады; бұл белгілі бір ағзаны анықтау үшін, әдетте, алғашқы екіден басқа дәрежелерді анықтаудың қажеті жоқ дегенді білдіреді.

Қызыл түлкі, Vulpes vulpes түрін қарастырайық: жоғарыдағы келесі дәреже Vulpes тұқымдасы барлық «шынайы» түлкілерді құрайды. Олардың ең жақын туыстары - жоғары дәрежеде - иттер, қасқырлар, шыбындар және барлық түлкілерден тұратын Canidae отбасы; келесі жоғары дәреже, Carnivora бұйрығына каниформалар (аюлар, итбалықтар, арамшөптер, қиқандар және жоғарыда айтылғанның бәрі) және фелиформалар (мысықтар, цивиттер, гианалар, монгуздар) кіреді. Карнаваторлар - бұл «Chordata» филумында омыртқасы бар жануарлар арасында және олармен бірге Animalia патшалығындағы жануарлар арасында жіктелген маммия класының шашты, жылы қанатты және емізетін мүшелерінің бір тобы. Ең жоғары дәрежеде осылардың бәрі Эукария доменінде жасуша ядролары бар барлық басқа организмдермен бірге топтастырылған.

Халықаралық зоологиялық номенклатураның коды төмендегідей дәрежені анықтайды: «Таксономиялық иерархиядағы таксонның номенклатуралық мақсаттары үшін деңгейі (мысалы, барлық отбасылар номенклатуралық мақсаттар үшін бірдей дәрежеде, ол отбасы мен семья арасындағы).
# Тип (биология)

Өсімдіктер мен хайуанаттардың таксономиялық санаттары
**Тип** (ағылш. *phylum*) – жануарлар дүниесін жіктеуде ғана қолданылатын жоғары деңгейдегі таксономиялық категория. Тип деген ұғымды ғылымға алғаш рет 1825 ж. француз ғалымы А.Бленвиль (1777 – 1832) енгізді. Оның мұндай тұжырым жасауына 1812 ж. өзінің жерлесі, белгілі ғалым Ж.Кювьенің жануарлар дүниесін құрылыс ерекшеліктеріне байланысты 4 “тармаққа”, яғни 4 типке (омыртқалылар, моллюскалар, бунақтылар және сәулелілер) бөлуі негіз болды. Кювье жануарлар арасында шығу тегі жөнінен ешбір байланыс болмайды және олар өзгермейді деп есептеді. 1828 ж. жануарлардың эмбриондық дамуын зерттеу нәтижесінде К.М. Бэр жануарлар жіктеліміндегі типтің 4 түрін қолдады. Тип жануарлар дүниесін жіктеуде кластан жоғары жүйелік топ ретінде қолданылатын номенклатура (атаутізім) болып саналады. Қазіргі кезде тип жеке тип тармақтарына жіктеледі. Мысалы, хордалылар типі, оған жататын жануарлардың құрылысы мен тіршілік әрекеттеріне сәйкес 3 тип тармағына (бассүйексіздер, қабықтылар және омыртқалылар) жіктеледі. Зоология ғылымының соңғы жетістіктеріне байланысты қазіргі кезде тіршілік ететін жануарлар кейбір деректер бойынша 24 (И.Х. Шарова, 2004) немесе 26 типке (Н.В. Чевышев, 2005) топтастырылады. 1980 жылға дейін бір клеткалы жануарлар бір ғана қарапайымдылар Типіне топтастырылып келсе, ал қазіргі кездегі электронды микроскоппен зерттеудің нәтижесінде олар 7 типке (саркомастигофоралар, апикомплексалар, миксоспоридиялар, микроспоридиялар, инфузориялар, лабиринтулалар және асцепоспоралылар) жіктелген (Шарова, 2004). Кейбір ғалымдар (Чебышев, т.б.) геологиялық кезеңдерде жануарлардың 9 типінің түрлері тіршілік етіп, кейіннен жойылып кеткен деп есептейді. Әрбір типке жататын жануарлар түр құрамы да түрліше болып келеді. Мысалы, тақташалылар типіне 2 туысқа жататын 2 түр кіретін болса, ал буынаяқтылар типіне 2 млн-ға жуық түрлер топтастырылған. Әрбір жеке типке жататын жануарлардың түрлерінің құрылысы мен тіршілік әрекеттерінде бір-біріне туыстық жағынан көптеген ұқсас белгілер бар. Атап айтқанда, хордалылардың 40 мыңнан астам түрлерінің бәріне тән хордасы, жүйке түтігі және жұтқыншағының екі бүйірінде көптеген желбезек саңылаулары болады. Ғылымның дамуына байланысты, кейбір деректер бойынша, жыл сайын Жер шарының әр түрлі аймақтарынан орта есеппен құстардың жаңа 3, сүтқоректілердің 15 түрі табылып сипатталады. 1996 ж. жануарлардың жаңа циклофора деген жаңа типі табылып, оған ғылыми сипаттама берілді (Н.М. Мамедов, т.б., 1998). Өсімдіктер әлемінде типтің баламасы ретінде бөлім деген ұғым қолданылады.

Екі мағынада колданылады.

1. Өсімдіктер мен жәндіктерді (хайуандарды) олардың құрылыс ерекшеліктеріндегі басты-басты ұқсастықтары тұрғысынан оқшаулайтын ең ірі жүйелік яки жіктемелік категория. 2. Нақтылы жүйелік яки жіктемелік категорияны алғаш рет оқшаулауға негіз болған "өкіл" хақында қолданылатын атау (мысалы, типтік түр, типтік геологиялық қима, типтік бірлестік т.с.с.).

## Дереккөздер
# Класс (биология)

**Класс** (лат. *classis*) - биологиялық жүйелеудің жоғарғы таксономиялық санаттарының бірі. Ол жақын отряд жануарларын біріктіреді. Мысалға, кемірушілер отряды, насекомжегіштер, жыртқыштар, сүтқоректілер класына біріктірілген. Арғы тегі бір құрылысы жалпы жобаға сәйкес класс жануарлары бір типке біріктірілген. Мысалға, мекенділер, құстар, сүтқоректілер т.б. омыртқалы жануарлар типіне енгізілген.

## Дереккөздер
# Палинология

**Палинология** — Өсімдік тұқымдары мен тозаңдарын зерттейтін ботаника ғылымының жеке саласы. Аталған нысандардың қазба қалдықтарын
зерттеу оларды кіріктірген таужыныстардың геологиялық көнелігін анықтауға жәрдемдеседі, сондықтан Палинологияны *палеонтологияның арнаулы саласы* деп есеітгеуге
болады.

## Дереккөздер
# Анатомия[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Адам жүрегі мен өкпесі, *Gray's Anatomy* ескі баспасынан.
**Анатомия** (гр. *ἀνα* - үстінен + гр. *τέμνω*- кесем — бөлшектеу, кесу, іреу) — тірі организмдердің үлкейткіш аспаптардың көмегінсіз көзге көрінетін құрылысын зерттейтін іргелі (фундаментальды) биологиялық морфологиялық ғылым.

Анатомия — зерттеу бағыттарына байланысты жануарлар және өсімдіктер анатомиясы болып екіге бөлінеді. \*Жануарлар анатомиясынан адам анатомиясы жеке ғылым саласы ретінде бөлінді. Зерттеу бағыттарына сәйкес анатомия өз кезегінде бірнеше салаларға бөлінеді:

1. жүйелі анатомия — адам мен жануарлар дене мүшелерінің құрылысын, олардың атқаратын қызметтерімен байланыстырып, мүшелер жүйелері ретінде (тері жабыны, сүйектер, бұлшық еттер, ас қорыту, тыныс алу, зәр бөлу, көбею, тамырлар, эндокринді бездер, жүйке жүйелері) зерттейді;
2. мүсіндік (пластикалық) анатомия — адам мен жануарлар организмдерінің сыртқы дене бітімі мен дене бөліктерінің тұрақты жағдайдағы немесе қозғалыстағы пропорциялық арақатынасын зерттейді. Мүсіндік анатомияның негізін қалаған италиян ғалымы Леонардо да Винчи;
3. топографиялық анатомия — адам мен жануарлар организмдерінің белгілі аумақтары мен бөліктеріндегі әртүрлі жүйелер мүшелерінің орналасу орындары мен сол аймақтағы олардың арақатынастарын зерттейді;
4. салыстырмалы анатомия — әртүрлі типтер мен кластарға жататын жануарлардың белгілі бір мүшелерінің немесе мүшелер жүйелерінің құрылыстарын салыстырып зерттейді;
5. түр анатомиясы — жануарлардың түрлеріне байланысты, олардың дене құрылысындағы ерекшеліктерді анықтайды;
6. тұқым анатомиясы — мал тұқымдарына сәйкес, олардың дене құрылысындағы салыстырмалы айырмашылықтарды зерттейді;
7. жас анатомиясы — жануарлардың жасына байланысты, олардың дене мүшелері құрылысындағы құрылымдық өзгерістерді анықтайды;
8. қалыпты анатомия — ересек адам мен жануарлар организмдерінің дертсіз қалыпты жағдайдағы құрылысын анықтап зертгейді;
9. патологиялық анатомия — ауырған организм дене мүшелерінің құрылысын қалыпты анатомия мөліметтерімен салыстыра отырып зерттейді;
10. Жеке гистология немесе микроскопиялық анатомия — жануарлар организмі мүшелерінің микроскоппен ғана көрінетін құрылысын зерттейді.

Адам мен жануарлардың қалыпты анатомиясы көптеген ғылыми салалардан тұрады:

* остеология — сүйектер жүйесі туралы ілім
* синдесмология — сүйектер байланыстары туралы ілім
* миология — бұлшықеттер туралы ілім
* дерматология — тері жабыны және онын туындылары туралы ілім
* спланхнология — ішкі ағзалар туралы ілім
* эндокринология — ішкі секреция бездері туралы ілім
* ангиология — тамырлар жүйесі (қанайналым, лимфаайналым, қантүзу мүшелері) туралы ілім
* неврология — жүйке жүйесі туралы ілім
* Сезім мүшелері (эстезиология) — сезім мүшелері туралы ілім.

1. Анатомия ғылымының негізін көне грек ғұламалары: Алкмеон Кротонский, Гиппократ, Аристотель, Герофил, Эразистрат.
2. Ертедегі Рим ғалымдары: А.К. Цельс, К.Гален.
3. Орта ғасырдың шығыс ғұламасы: Әбу Әли ибн Сина.
4. Қайта өрлеу дәуірінің ғалымдары: Леонардо да Винчи, А.Везалий және т.б. ғалымдар қалады.

## Дереккөздер
# Жануарлар морфологиясы[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Жануарлар морфологиясы** — (грекше morphe-пішін) денесінің пішіні мен құрылысы, олардың жекеше және тарихи эвоюциялық дамуы туралы ғылым.Биология ғылымының үлкен де ең көне саласы. Морфология ғылымының даму тарихы адамзат қоғамдарының, олардағы ғылымдардың, әсіресе, жаратылыстану ғылымдарының даму тарихымен тікелей байланысты. Жануарлар организмі мүшелерінің, олардың құрылымдық бөліктерінің морфологиялық құрылысын зерттеу тарихын ғылыми тұрғыдан үш кезеңге бөледі:

1) макроморфологиялық кезең — жануарлар организмдерінің құрылысын ғылыми тұрғыдан зерттеудің басталғанына шамамен 2500 жылдай мерзім болды. Осы мерзім ішінде морфологиялық зерттеулермен шұғылданған ғалымдар ешқандай үлкейткіш аспаптарды пайдаланбай-ақ, тек макроморфологиялық зерттеулермен шектелген. Олар өздерінің ғылыми-зерттеу жұмыстарында, жануарлар организмдерінің үлкейткіш аспаптармен қаруланбаған жай көзге көрінетін дене мүшелері мен олардың бөліктерін бір-бірінен ажырату үшін, тек кескіш өткір құралдарды (пышақ, қандауыр т.б.) ғана пайдалана отырып, ғылыми деректер жинақтаған. Аталған мерзім ішінде ғылыми жұмыстармен шұғылданған ғалымдар, өздері жинаған ғылыми мәліметтерді өңдеп және жүйелеп, өз заманының ұлы ғылыми тұлғалары ретінде, сол заманға сай жануарлар организмдерінің құрылысы туралы макроморфологиялық заңдылықтар ашып, кейінгі кезеңдерде дами бастаған морфологияның жаңа салалары — цитология, эмбриология, гистология ілімдерінің іргетасын қалады. Қаруланбаған көзге көрінетін (макроскопиялық) дене мүшелерінің құрылысын зерттеумен және одан алынған ғылыми мәліметтер негізінде ғылыми түжырымдар жасаумен шектелген морфология ғылымының ұзақ даму кезеңін макроморфологиялық немесе макроскопиялық кезең деп те атайды;

2) микроскопиялық кезең — үлкейткіш линзалар жүйелерінен жасалған оптикалық микроскоптың дүниеге келуі — морфологиялық зерттеулердің ауқымын кеңейтіп, жануарлар организмі мүшелерінің бұрын қаруланбаған көзге көрінбейтін тым майда жаңа құрылымдарының (ұлпалар мен жасушалардың) құрылысын анықтап, терең зерттеуге мүмкіндік берді. Морфологиялық зерттеулерде микроскопты бірін-ші болыл 1625 жылы Стеллутти қолданды;

3) электронды микроскопиялық кезең электронды микроскопты, Германияда бірінші рет құрастырып, ал оның жетілдірілген моделін 1933 жылы шығарды. Солтүстік Америкада бірінші электронды микроскопты 1932 жылы Торонто университеті физика факультетінің оқымыстылары Пребус, Хилье және Бартон жасаған. 1930 жылдардың ішінде-ақ, электронды микроскоп көптеген ғылыми-зерттеу жұмыстарына пайдаланыла бастады. Биология саласында электронды микроскоп 1946 жылдан бері, ал гистологияда 1950 жылдан бастап кеңінен қолданылып, жануарлар организмі мүшелері мен ұлпалары жасушаларының тым ұсақ та нәзік (субмикроскопиялық) құрылысын зерттеуге толық мүмкіндік берді.

## Дереккөздер
# Эмбриология[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Эмбриология** (ұрық және грек. logos – ілім) – жыныс жасушаларының қалыптасуын, дамуын, құрылысын, ұрықтануды, ұрықтың пайда болуын және оның эмбрионалдық дамуының негізгі кезеңдерін зерттейтін биологиялық ғылым; қ. Ұрықтың дамуы, Жануарлар, Өсімдіктер эмбриологиясы.

Эмбриология (embryologia, грек, embryon — ұрық, logos — ілім) — ұрықтың пайда болуы және дамуы туралы ілім. Эмбриология жыныс жасушаларының қалыптасуын, дамуын, құрылысын және эмбриондық дамудың негізгі кезеңдерін, ұрықтан тыс мүшелердің дамуын зерттейтін морфология ғылымының саласы. Ол биология ғылымдарының жедел дамып келе жатқан саласы. Эмбриологияның соңғы қол жеткен ғылыми жетістіктері биологияда, медицина мен ветеринарияда кеңінен қолданылуда. Атап айтқанда, қолдан ұрықтандыру, ұрықтануды аналық организмнен тыс пробиркада жүргізіп, ұрықтарды мұздату әдістері, клондау, мал шаруашылығындағы суперовуляция және ұрықтарды басқа организмдерге көшіру және т.б. өдістер. Эмбриология — медициналық және ветеринарлық пәндердің (акушерлік, педиатрия, гинекология) іргетасын қалайды.

Эмбриология (грек тілінен embryon — ұрық, logos — ілім) — ұрықтың дамуының заңдылықтары туралы ғылым.

Медициналық эмбриология адам ұрығының даму заңдылықтарын зерттейді. Адамның дамуының қатерлі кезеңдеріне, ана–плацента–нәресте жүйесінің қызметтік және метаболизмдік ерекшеліктеріне, тіндердің дамуының заңдылықты үрдістері мен эмбрионалдық даму көздеріне ерекше назар аударылады. Қазіргі кезде адам эмбриологиясы бойынша білім бедеуліктің себептерін анықтауға және оны жоюға, фетальды мүшелерді трансплантациялауға, аналық жыныс жасушаларын жасанды өсіруге (культивациялау), экстракорпоральды ұрықтандыру мен ұрықты жатырға имплантациялауға пайдаланылады.

Эмбриогенез прогенезбен және ерте постэмбрионалдық кезеңмен тығыз байланысты. Тіндердің дамуы эмбрионалдық кезеңде (эмбрионалдық гистогенез) басталып, бала туғаннан кейін де жалғасады (постэмбрионалдық гистогенез).

## Дереккөздер
# Кариотип[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Хромосомалар жиынтығы** (набор хромосомов) — организмнің әрбір жасушасы ядросындағы адам мен жануарлар түрлеріне ғана тән құрылыс белгілері болатын хромосомалар жиынтығы. Хромосомалар жиынтығында хромосомалардың белгілі бір түрінен, яғни бір-біріне ұқсас тек екі хромосома болады. Бұларды гомологиялық хромосомалар деп атайды. Дене (сома) жасушалары хромосомалар жиынтығында бір-біріне ұқсас хромосомалар қосарынан орналасады. Бұлардың біреуі аналық организмнен, ал екіншісі аталық организмнен тұқым қуалау арқылы келген. Сома жасушасындағы қосарынан орналасқан хромосомаларды — хромосомалардың диплоидты жиынтығы (2п), ал мейоздық бөлінуден кейінгі пісіп жетілу сатысындағы жыныс жасушаларындағы бір-бірден жеке жатқан хромосомаларды — хро-мосомалардың гаплоидты жиынтығы (п) деп атайды.

## Кариотип

Жоғарыда айтылғандай, хромосоманы зерттеу кезінде клетканың экваторлық пластинкасында оларды сынауға болады, ал хромосомалардың морфологиясын, құрылымын және шамасын талдау олардың өзара ұқсастығы мен айырмасын дәл анықтауға мүмкіндік береді.

Бір түрге жататын организмнің әр түрлі дене тканьдері клеткаларының хромосомаларын зерттеу мынаны көрсетті: әр түрдің хромосома саны және оның құраліы оның езіне ғана тән болады. Жануарлардың немесе өсімдіктердін, белгілі бір систематикалық тобының дене клеткасындағы хромосомалар жиынтығын *кариотип* деп атайды.

## Дереккөздер
# Мінез-құлық[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Мінез-құлық** — адамның тұрақты психикалық ерекшеліктерінің жиынтығы. Мінез-құлық тірі организмнің барлығына ортақ қасиет. Оның басты белгісі – тіршілік иесінің қимыл-қозғалысының түрлі деңгейдегі көріністері. Адам бойындағы Мінез-құлықтың бастапқы көрінісі – қылық. Мұнда әр адамның өмірлік бет алысы, бағыт-бағдары, талғам-сенімі, көзқарасы, мақсат-мұраты көрініс береді. Адам өзін-өзі бақылау жасау арқылы мінезіндегі мінін түзеуге, жағымсыз әрекет пен қылықтардан өзін тыйып ұстауға мүмкіндік алады. Мінез-құлық. адамның өзіне, айналасындағы басқа адамдарға қарым-қатынасынан, жүктелген істі қалай орындайтынынан көрінеді. Бұл оның бүкіл тыныс-тіршілігіне әсер етіп, сыртқы ортамен байланыс жасауын қамтамасыз етеді.

Өз қажеттілігін қанағаттандыруда түзілген психикалық және физиологиялық үдерістер жиынтығын мінез-құлық деп атаймыз. Адамның мінез-құлығын және жануарлардың мінез-қылығын зерттейтін ғылымды этология дейді.

## Дереккөздер