# Француз тілі

| Француз тілі фр. *français* |
| --- |
| Сөйлеу орны: | Франция, Бельгия, Швейцария, Ливан, Люксембург, Монако, Марокко, Алжир, Тунис, Бурунди, Кот-д’Ивуар, Конго Демократиялық Республикасы, Нигер, Сенегал, Гаити, Маврикий, Лаос, Камбоджа, Вьетнам; Мексика; АҚШ-ның Луизиана штаты. |
| Барлық сөйлеушілері: | 275 млн.  |
| Әлемдегі қатары: | 11 |
| Тіл ұясы: | Үнді-Еуропа тілдері  Роман тілдері   Галло-Роман тілдері    **Француз тілі**  |
| Жазу әдісі: | Латын |
| Тіл белгілері |
| ISO 639-1: | fr |
| ISO 639-2: | fre (B); fra (T) |
| ISO 639-3: | fra
  |
|

Француз тілінің Еуропалық одақта және үміткер елдерде таралуы (Белгия халқының 40% үшін француз тілі ана тілі болып табылады, елдің барлығы 88%.)
**Француз тілі** (фр. *le français, la langue française*) — француз халқының тілі. Үндіеуропа тілдері шоғырының роман тобына жатады. Француз тілі Францияның, Бельгияның (фламанд тілімен бірге), Швейцарияның (неміс, итальян, ретороман тілдерімен бірге), Канаданың (ағылшын тілімен бірге) мемлекеттік тілі болып есептеледі. Сондай-ақ Люксембург, Монако, Андорра елдері, Африка мен Оңтүстік Америка халықтарының (Сенегал, Мали, Гвинея, Конго, Бенин, Гаити, т.б.) ресми және әдеби тілі. Француз тілінде 105 млн-дай адам сөйлейді (2001), оның жартысына жуығы Францияда шоғырланған. Француз тілінің даму тарихы галло-роман (5 — 8 ғасырлар), көне француз (9 — 13 ғасырлар), орта француз (14 — 16 ғасырлар), жаңа француз (17 — 18 ғасырлар) және қазіргі француз тілі кезеңдеріне бөлінеді. Француз тілі

* франс
* пуатевин
* норманд
* пикард
* валлон
* лотаринг
* бургунд деп аталатын негізгі жеті диалектіге бөлінеді.

Француз тілінің негізінде Гаитиде, Антиль мен Маскарен аралдарында креол тілдері қалыптасқан. Әдеби тілінің негізі — франс, яғни париж диалектісі. Француз тілінде 15 дауысты және 20 дауыссыз фонема бар. Зат есім мен сын есім екі родқа (ер, әйел) ажыратылады. Сөздік құрамында испан, итальян, ағылшын тілдерінен ауысқан сөздер көптеп кездеседі. Латын әліпбиіне негізделген француз тілі жазуында диакритикалық ноқаттар жиі қолданылады. Бір ғана дыбысты анықтайтын (аі — е; еаu — о) әріп тіркестері де кездеседі.

## Тарихы

Халықтық ауызекі латын тілінің ерекше француз тіліне айналуын анықтаған процесс VI-VIII ғасырлар аралығын қамтыды.

Ескі француз тіліндегі алғашқы мәтіндер - Страсбург анттары (842) және Әулие Евлалия дәйектілігі (IX ғасырдың аяғы). Орта француз тіліне классикалық латын қатты әсер етті.

1066 жылы Англияны нормандық жаулап алумен француздар (англо-норман тілі, французша заңды тіл сияқты формаларда) Англияда үш ғасыр бойы аристократтардың тілі ретінде тамыр жайды. Француз тілі де әр түрлі крестшілердің ортақ тілі болды және Таяу Шығыстағы крестшілер мемлекеттерінің тіліне айналды.

XII-XIII ғасырларда француз тілі Германия, Фландрия және Нидерланд сарай шеңберінде таралды. 13 ғасырдың аяғында кейбір итальяндық жазушылар француз тілінде, атап айтқанда француз тілінде Марко Поло өзінің саяхаттары туралы әйгілі эссе жазды.

1539 ж. Ордонанс Вилле-Котренің қаулысы Франциядағы француз тілінің біртұтас мемлекеттік тіл ретіндегі мәртебесін бекітті және жергілікті әкімшілікке барлық әкімшілік құжаттарды рәсімдеу кезінде латынның орнына париждік нормаға сүйенуге міндеттеді. 1635 жылы кардинал Ришельенің француз академиясын құруы тіл тарихындағы маңызды кезең болды. Сәл кейінірек (17 ғасырдың ортасынан бастап) француз тілі халықаралық тіл ретінде қолданыла бастады, бірақ соған қарамастан оның танымал болуының басты шыңы 18 ғасырда келді, дипломатия, ғылым, халықаралық мәдени алмасуда француз тілі латынның орнына келді және әдебиет. Ол Ұлыбритания, Германия, Аустрия, Нидерланд, Италия, Скандинавия елдерінде, Ресейде, Польшада, Венгрияда ақсүйектер мен академиялық ортада қолданылды. Лейбниц, Галиани, II Фридрих, Екатерина II, Казанова сияқты француз емес адамдар өз еңбектерін француз тілінде жазды. Француз тілі бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін ресми түрде танылған жалғыз халықаралық тіл болып қала берді.

## Әлемдегі француз тілі

*Қараңыз: Франкофондар, Француз тілді елдер, Францияның колониялары, Санат:Француз тілді елдер.*
* ана тілі     әкімшілік тілі     маңызды, екінші немесе мәдениет тілі     француз тілді азшылықтар
* Француз тілінің аймақтық және ұлттық нұсқалары

### Еуропа

*Қараңыз: Бельгиялық француз тілі, Швейцариядағы француз тілі.*

|  |  |
| --- | --- |
| * Андорра
* Валле-д’Аоста (Италия)
 | * Люксембург
* Монако
 |

Франция
*Қараңыз: Тубон заңы, Франциядағы тіл саясаты.*
Франция конституциясына сәйкес, тіл 1992 жылы ресми мәртебеге ие болды. Барлық ресми құжаттар мен шарттар француз тілінде жасалуы керек. Егер жарнамада шетелдік сөздер болса, онда олардың аудармасы берілуге тиіс.

Францияда келесі диалектілер тобы бар:

* Солтүстік: нормандтық, пикардтық, валлондық.
* Шығыс: лотарингиялық, шампандық.
* Оңтүстік-Шығыс: бургундтық, франш-контелік.
* Оңтүстік-батыс: пуатевин-сентонж (пуатевин, сентонж), ангулемдік (ангумуа).
* Батыс: анжу, мэн, галло.
* Орталық: франсилік (Иль-де-Франс диалектісі), турендік, орлеандық, беррилік, бурбонне.

Қазіргі Францияда диалектілер шектеулі түрде қолданылады; олар әр түрлі сақтау дәрежесімен сипатталады: көптеген аймақтарда кейбір диалект құрылымдарының диалект ауқымының бір бөлігінде немесе басқа бөлігінде сақталуы немесе француз тілінің аймақтық *нұсқаларында* жергілікті ерекшеліктердің болуы туралы айтуға болады; орталық диалектілер (франси, орлеан және басқалары) әдеби тілмен толығымен алмастырылды; тек солтүстік топтың диалектілері салыстырмалы түрде тұрақты қолданылады (Валлон және Пикард диалектілері өздерінің орфографиясын қолданады ,бұл диалектілерде әдеби шығармалар жасалады, олардағы материалдар мерзімді баспасөзде жарияланады).

### Солтүстік Америка

*Қараңыз: АҚШ-тағы француз тілі (Луизиана штаты, Жаңа Англия штаттары).*
*Қараңыз: Канададағы француз тілі.*
Квебек провинциясының ресми тілі және бүкіл Канада мен Нью-Брансуик провинциясының ресми екі тілінің бірі болып табылады. Квебекте француз тілі туралы Заң мемлекеттік мектептерде ағылшын тілді Канада азаматтарының балаларынан басқа барлық балаларды оқытуды француз тілінде жүргізуді талап етеді.

### Кариб бассейні елдері

|  |  |
| --- | --- |
| * Гваделупа
* Мартиника
* Француз Гвианасы
 | * Гаити
* Сен-Бартелеми
* Сен-Мартен (Франция)
 |

### Африка

Африкадағы француз тілі
*Қараңыз: Мағрибтегі француз тілі (Мавритания, Марокко, Алжир, Тунис).*

|  |  |
| --- | --- |
| * Бенин
* Бурунди
* Габон
* Гвинея
* Экваторлық Гвинея
* Джибути
* Камерун
 | * Конго Демократиялық Республикасы
* Конго Республикасы
* Кот-д’Ивуар
* Мали
* Руанда
* Сенегал
* Того
 |

Шектеулі түрде таратылады:

|  |  |
| --- | --- |
| * Буркина-Фасо
* Нигер
 | * Орталық Африка Республикасы
* Чад
 |

### Таяу Шығыс

20 ғасырдың бірінші жартысында Сирия мен Ливанда француз тілі қолданылды, бірақ кейін араб және ағылшын тілдеріне ауыстырылды. Қазіргі уақытта ол Ливандағы кейбір позицияларын сақтап қалды.

### Үнді мұхит аймағы

|  |  |
| --- | --- |
| * Маврикий
* Сейшель аралдары
* Коморлар
* Мадагаскар
 | * Реюньон
* Майотта
* Пондичерри (Үндістан)
 |

### Оңтүстік-Шығыс Азия

*Қараңыз: Камбоджадағы француз тілі, Вьетнамдағы француз тілі.*
* Лаос

### Океания елдері

* Француз Полинезиясының аралдары: Маркиз, Туамоту, Қоғам архипелагы, Тубуай архипелагы, Гамбье аралдары.
* Жаңа Каледония
* Вануату

### Халықаралық маңызы

*Қараңыз: Галломания.*
Халықаралық қатынас құралы ретінде француз тілі әсіресе Еуропада XVII-XIX ғасырдың бірінші жартысында Португалиядан Ресейге дейін кең таралды. Бұл ғылыми әлем мен ақсүйектер сөйлейтін мәдениет пен білімнің тілі болды.

Француз тілі ұзақ уақыт дипломатия тілі болды. Француз дипломатиядағы латын тілін алмастырды; француз тілінде толық жазылған алғашқы халықаралық шарт - Раштатт бейбітшілігі (1714). Вена конгресінде келіссөздер француз тілінде жүргізілді; Меттерних өзі французды дипломатия үшін ең жақсы lingua franca деп санады. Дипломатия тілі ретінде француз тілі Версаль келісімі туралы келіссөздерден кейін маңыздылығын жоғалта бастады (дегенмен келіспеушіліктер болған жағдайда француз мәтіні басым болатын).

Бүгінгі күні халықаралық ұйымдарда француз тілін қолдану жиілігінің айқын төмендеуі байқалды. Француз тілі әлемде өзінің оң пікірін сақтағанымен, ол аз қолданылады. БҰҰ-да Франкофония агенттігі 1995 жылдан бастап бақылаушы мәртебесіне ие. Соған қарамастан, ағылшын тілі жұмыс тілі ретінде басым орын алады, дегенмен БҰҰ-ға мүше 185 мемлекеттің 56-сы Франкофонияның мүшелері және олардың көпшілігі БҰҰ хатшылығынан олармен француз тілінде сөйлесуді сұрайды. Француз тілін шамалы пайдалану көбінесе жұмысқа қабылдау шарттарына (француз тілін білу талап етілмейді), ағылшын тілді ортаның басым болуына және бюджеттің қысқаруына байланысты.

Француз тілі - ЕО-да ресми тіл. Француз тілінің болашағы оның өзгеріп отырған ЕО-да қандай орын алатынына байланысты. Финляндия, Аустрия, Швецияның ЕО-на кіруі француздардың позициясын одан әрі әлсіретті, өйткені бұл елдер ағылшын тілін қарым-қатынас құралы ретінде қолданады. ЕО-ның кеңеюі барлық мүше елдердің тілдері ЕО — ның ресми тілдері болып табылатын Рим шартының қағидасын сақтай алмауына әкеледі.

Атақты француз лингвисті Р. Шодансон үш жұмыс тілін — ағылшын, француз және неміс тілдерін сақтау туралы түбегейлі ұсыныс жасады. Францияның бұрынғы премьер-министрі Л.Жоспеннің айтуынша, «ЕО шеңберінде тілдік әртүрлілік — маңызды міндеттердің бірі. Бұл француз тілінің Еуропада қандай орын алатындығына, әлемдегі тартымды күшін қаншалықты сақтайтындығына байланысты. Ешқандай тіл ЕО институттарындағы жалғыз қатынас тіліне айнала алмайды. Сондықтан Франция француз тілін жұмыс тілі ретінде нығайтуға күш салуда».

## Фонетика

*Қараңыз: **Француз фонологиясы**.*

#### Буынға бөлу

Буын саны сөйлеу дыбыстарының дауысты дыбыстарына тең. Буын дауыстыға аяқталса, ашық: *lit* [li]; және егер ол дауыссызға аяқталса жабық: *lire* [lir]. Орналасу ережелері:

* Дауысты және дауыссыз дыбыстар арасындағы шекара (бір буынды сөздерден басқа). Буынның басталу нұсқалары:
	+ Дауысты дыбыстар арасындағы дауыссыз дыбыс: ​​*attaquer* [a-ta-ke].
	+ Алдыңғы дауыссызбен [r, l] дауыссыз (rl-мен бөлінетінді қоспағанда): *patrie* [pa-**tr**i], *couplet*, [ku-**pl**ɛ].
	+ Жартылай дауысты [j, w, ɥ] алдыңғы дауыссызбен: *le mariage* [lə-ma-**rj**aʒ], *moi* [**mw**a], *spirituel* [spi-ri-**tɥ**ɛl].
* Дауыссыздардың шекарасы:
	+ Екі: *parler* [par-le], *marcher* [mar-ʃe].
	+ Оның үшеуі алдыңғы буынға, ал қалған екеуі келесі буынға өтеді: *actrice* [ak-tris].
	+ Екі сөздің түйіскен жеріндегі екі бірдей дауыссыз дыбыс бөлек айтылады: *il lit* [il-li].

Сөздегі екпін әрдайым соңғы буында болады. Сөйлеу ағынында сөздер ритмикалық топтарға біріктіріледі. Бұл жағдайда екпін тек топтың соңғы сөзінің соңғы буынына түседі.

#### Сөздерді байланыстыру

Көршілес екі сөздің арасында жалпы буынның пайда болу жағдайлары бар:

* *Элизия* — бастапқы дауыстымен кездескенде соңғы дауысты жоғалту. Дыбысталмайтын әріптің орнына апостроф>>: *de Artagnan* [də artaɲɑ̃]-ның орнына *d’Artagnan* [dar-ta-ɲɑ̃].
* *Льезон* — жаңа дауыстың пайда болуымен бастапқы дауыстыға соңғы айтылмайтын дауыссыз дыбысқа қосылу: [trwɑ ami] орнына *trois amis* [trwɑ-za-mi]. Льезон сөздерді тек ырғақты топ ішінде байланыстырады.
* *Enchînement* [ɑ̃ʃɛnmɑ̃] — жаңа дыбыс пайда болмай, бастапқы дауыстыға соңғы дауыссыздың қосылуы: [il e] орнына *il est* [i-le]. Соңғы дауысты алғашқы дауысқа да қосуға болады: [il ɑ ete], *il a appris* [i-l**a-a**-pri] орнына *il a été* [i-l**a-e**-te].

#### Дауыссыз дыбыстар

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Шулы | p b | f v | t d | s z | k g | ʃ ʒ |
| Үнді | m j | n w | ɲ ɥ | l  | r  |  |

Француз дауыссыз дыбыстарының көпшілігі қазақ тіліндегі сәйкес дауыссыз дыбыстарға ұқсас. Соңғы қоңыраулар таңқаларлық емес.

#### Дауысты дыбыстар

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Алдыңғы | Артқы |
| Езулік дыбыс | Еріндік дыбыс |
| таза | мұрын. | таза | мұрын. | таза | мұрын. |
| Жабық | i e |  | y ø |  | u o |  |
| Ашық | ɛ a | ɛ̃  | œ, ə  | œ̃  | ɔ ɑ | ɔ̃ ɑ̃ |

Дауысты және дауыссыз дауысты дыбыстар бірдей айтылады.

Дауысты дыбыстардың тарихи (табиғаты бойынша) бойлығы [o], [ø], [ɑ], мұрын жолды дауыстылар [ɑ̃, ɛ̃, ɔ̃, œ̃] тұйықталған буында көрінеді: *jaune* [ʒoːn], *feutre* [føːtr], *plante* [plɑ̃ːt], *centre* [sɑ̃ːtr]. Тарихи бойлықты көбінесе циркумфлексі бар әріптер көрсетеді: *fête* [fɛːt].

Кез-келген басқа дауысты дыбыстардың ырғақты бойлықтары соңғы [r, v, ʒ, z, vr] дейін жабық соққы буынында құрылады: *dur* [dyːr], *veuve* [vœːv], *rouge* [ruːʒ], *grise* [griːz], *livre* [liːvr].

## Жазуы

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Aa | ɑ |  | Nn | ɛn |
| Bb | be | Oo | o |
| Cc | se | Pp | pe |
| Dd | de | Qq | ky |
| Ee | ø | Rr | ɛr |
| Ff | ɛf | Ss | ɛs |
| Gg | ʒe | Tt | te |
| Hh | aʃ | Uu | y |
| I i | i | Vv | ve |
| J j | ʒi | Ww | dubləve |
| Kk | kɑ | Xx | iks |
| Ll | ɛl | Yy | igrɛk |
| Mm | ɛm | Zz | zɛd |

*Қараңыз: Француз алфавиті, Француз емлесіндегі өзгерістер (1990).*
Француз алфавитінде диакритикалық белгілермен және латын лигатураларымен Æ æ, Œ œ толықтырылған 26 латын әрпі бар.

Шетел сөздерінде қолданылатын әріптер мен әріптер тіркесімдері: **k** (ағылшын, грек, араб тілдерінде: *kilo*), **w** (*wagon* [vagɔ̃]), айтылмайтын **h** (герман, түркі, араб тілдерінде), **ch** (*chœur* [kœr]), **ph** (грек тілінде: 'philologue *[filɔlɔg]). Лигатуралар латын тілінен енген сөздерде кездеседі:* nævus *[nevys],* cæcum *[sekɔm],* œsophage *[ezɔfaʒ],* Œdipe *[edip].*

#### Диакритикасы бар әріптер

A, E, I, O, U, Y, C әріптері бар белгілер белгілі бір айтылымды және сол дыбыстық сөздерді (омофондарды) жазуда ажыратуды білдіреді.

Диакритикасы бар әріптерді диакритикасы жоқ әріптерге ауыстыру — орфографиялық қате. Бастапқы қысқартулар диакритикасыз жазылады: *CEE* (*Communauté Économique Européenne*); графикалық қысқартулар оны сақтайды: *É*.-*U*. (*États-Unis*).

## Дереккөздер